Tun Dr Siti Hasmah Meninggal Dunia pada Usia 100 Tahun, Meninggalkan Legasi dalam Kesihatan Luar Bandar dan Khidmat Awam

Seabad kehidupan, kerjaya berteraskan penjagaan

Tun Dr Siti Hasmah Mohd Ali, doktor perintis Malaysia yang usahanya membawa penjagaan ibu, vaksinasi dan pendidikan kesihatan kepada masyarakat luar bandar, meninggal dunia di Institut Jantung Negara (IJN) di Kuala Lumpur pada 9.20 pagi, 28 September 2026. Beliau berusia 100 tahun. Anak lelakinya, Tan Sri Mokhzani Mahathir, mengesahkan kematiannya.

Jenazah beliau dikebumikan pada 6.20 petang hari itu di Pusara Negara di Presint 20, Putrajaya, selepas istiadat pengebumian negara. Suaminya, bekas perdana menteri Tun Dr Mahathir Mohamad, anak-anak mereka dan ahli keluarga lain hadir. Pasangan itu berkahwin pada 5 Ogos 1956, genap 70 tahun bersama tidak lama sebelum beliau meninggal dunia.

Dikenali di seluruh negara sebagai isteri perdana menteri sepanjang tempoh Mahathir memegang jawatan dari 1981 hingga 2003 dan dari 2018 hingga 2020, Siti Hasmah telah membina rekod khidmat awamnya sendiri jauh sebelum suaminya memegang jawatan itu. Beliau menjadi wanita pertama dilantik ke jawatan pegawai perubatan di Jabatan Kesihatan Ibu dan Anak pada 1965 dan wanita pertama memegang jawatan pegawai kesihatan ibu dan anak negeri Kedah pada 1974.

Kerjayanya merangkumi tugas di klinik kampung dan latihan bidan hinggalah persidangan antarabangsa mengenai penyalahgunaan dadah, wanita luar bandar dan hak wanita. Beliau juga berkhidmat sebagai canselor Universiti Multimedia dari 1997 hingga 2012 dan terus menjalin hubungan rapat dengan sukan badminton Malaysia.

Beliau menyambut ulang tahun kelahirannya yang ke-100 pada 12 Julai. Pada Ogos 2026, ASEAN Records mengiktiraf beliau sebagai pasangan bekas perdana menteri paling tua yang masih hidup. Beliau meninggalkan Mahathir, tujuh anak mereka yang terdiri daripada tiga anak perempuan dan empat anak lelaki, 18 cucu serta empat cicit.

Keluarga mengenang hari-hari terakhirnya

Mokhzani berkata keluarga mereka terkejut dengan kematian beliau kerana ibunya ceria ketika saudara-mara menziarahinya di IJN sehari sebelumnya. Beliau menyifatkan pertemuan keluarga baru-baru ini sebagai sumber ketenangan kerana memberi mereka peluang berulang kali untuk meluangkan masa bersama.

Selepas pengebumian, Mokhzani menolak tanggapan bahawa satu detik terakhir dapat menggambarkan hubungannya dengan ibunya.

"Tiada satu kenangan terakhir. Ada berjuta-juta kenangan," katanya.

Beliau turut menyatakan rasa syukur atas masa yang diluangkan keluarga bersama ibunya pada bulan-bulan, minggu-minggu dan hari-hari sebelum kematiannya.

"Saya sangat gembira kerana kami mempunyai begitu banyak masa untuk bersama beliau. Kami mengadakan banyak pertemuan keluarga dalam bulan-bulan, minggu-minggu dan hari-hari terakhir ini. Jadi, kami mempunyai banyak kenangan," katanya.

Mokhzani mengucapkan terima kasih kepada anggota keselamatan, pihak tentera, Polis Diraja Malaysia dan agensi kerajaan atas bantuan menguruskan pengebumian. Beliau berkata keluarga merancang mengadakan bacaan tahlil di rumah selepas Isyak, solat malam umat Islam, dan mungkin pada dua hari berikutnya. Perhimpunan tahlil merangkumi doa dan bacaan untuk memperingati si mati.

Tiada punca kematian dinyatakan dalam laporan mengenai pemergiannya. Keterangan anaknya tentang lawatan pada hari sebelumnya menggambarkan pengalaman keluarga pada waktu-waktu terakhir beliau, tetapi tidak menjelaskan keadaan perubatannya.

Dari Klang ke sekolah perubatan di Singapura

Dilahirkan pada 12 Julai 1926 di Kampung Jawa, Klang, Selangor, Siti Hasmah ialah anak keenam daripada 10 beradik, hasil perkahwinan Mohd Ali Taib dan Siti Khadijah Ahmad. Keluarganya berpindah ke Kuala Lumpur ketika beliau berusia tiga tahun. Beliau kemudian mengenang bahawa ibu bapanya memberi tiga anak perempuan dan tujuh anak lelaki mereka peluang pendidikan yang sama rata.

Beliau bersekolah di Methodist Girls School, St Mary's School dan Pudu English Girls School di Kuala Lumpur. Pada mulanya, beliau ingin menjadi wartawan kerana gemar membaca dan menulis. Penyakit yang dialami ibunya semasa pendudukan Jepun mendorong beliau menceburi bidang perubatan.

Pada 1947, beliau memasuki King Edward VII College of Medicine di Singapura dengan biasiswa kerajaan. Beliau satu-satunya wanita Melayu dalam kumpulannya dan menamatkan pengajian pada Jun 1955. Di sekolah perubatan itulah beliau bertemu Mahathir, rakan sekuliah dari Kedah.

Laporan menyebut pencapaian berbeza dalam perjalanan beliau menceburi bidang perubatan. Satu laporan menyifatkan beliau sebagai wanita Melayu pertama yang ditawarkan pengajian perubatan di kolej itu, manakala satu lagi merekodkan keterangannya sendiri bahawa beliau ialah wanita Melayu ketiga yang menjadi doktor di negara ini. Dakwaan itu merujuk kepada peringkat berbeza, iaitu kemasukan dan kelayakan, dan bukannya menetapkan bahawa beliau wanita Melayu pertama yang menjadi doktor di Malaysia.

Selepas tamat pengajian, beliau menjalani latihan hospital di bawah penyeliaan di Hospital Kuala Lumpur. Selepas berkahwin pada 1956, beliau berpindah ke Alor Setar dan bekerja sebagai pegawai perubatan di hospital besar bandar itu. Kedah menjadi pusat kerja kesihatan awam yang membentuk kerjaya profesionalnya.

Membawa penjagaan kesihatan ke luar bandar Kedah

Usaha Siti Hasmah di Kedah menangani masalah yang tidak dapat diselesaikan dengan rawatan hospital semata-mata. Keluarga di luar bandar berdepan kekurangan pengetahuan kesihatan dan akses kepada penjagaan, manakala kemiskinan serta sesetengah amalan tradisional merumitkan kehamilan, kelahiran dan penjagaan bayi.

Pada 1962, beliau menjadi pemangku penguasa perubatan bagi Kedah Utara. Beliau kemudian berkhidmat sebagai pengetua Sekolah Latihan Kesihatan Luar Bandar di Jitra, di samping menjalankan tanggungjawab dalam bidang kesihatan ibu dan anak.

Pasukannya pergi ke kampung-kampung untuk memberikan rawatan, imunisasi dan pendidikan kesihatan. Usaha mereka merangkumi pemakanan, pencegahan penyakit berjangkit, pembasmian malaria dan penjagaan kehamilan berisiko tinggi. Penyakit kanak-kanak yang menjadi perhatian termasuk tuberkulosis, polio, batuk kokol, difteria dan tetanus.

Melatih bidan kampung tradisional juga merupakan bahagian praktikal usaha itu. Petugas kesihatan tidak memisahkan bidan sedia ada daripada sistem penjagaan kesihatan kerajaan, sebaliknya mengajar amalan kelahiran yang lebih selamat dan membekalkan kit kelahiran UNICEF yang disterilkan. Tujuannya adalah untuk memperbaik penjagaan di tempat wanita memang sudah melahirkan anak.

Penerimaan mengambil masa. Sebagai doktor dari Selangor yang tidak bertutur dalam dialek tempatan, Siti Hasmah pada mulanya memerlukan jurubahasa dan berdepan rasa curiga di sesetengah kampung. Beliau kemudian menyifatkan penerimaan masyarakat Kedah terhadap dirinya sebagai antara pencapaian yang paling dibanggakannya.

Angka di sebalik legasi kesihatan awamnya

Kadar kematian bayi di Kedah dilaporkan menurun daripada 75 kepada tujuh kematian bagi setiap 1,000 kelahiran semasa tempoh khidmatnya, perubahan yang dikaitkan dalam satu penghormatan kepada angka daripada Yayasan Kepimpinan Perdana. Ini bersamaan 68 kematian lebih sedikit bagi setiap 1,000 kelahiran, atau penurunan kira-kira 91 peratus.

Perbandingan itu memberikan gambaran skala peningkatan yang dikaitkan dengan tempoh tersebut, tetapi tahun mula dan akhir yang tepat tidak dinyatakan. Angka itu tidak seharusnya dianggap sebagai ukuran terkawal terhadap sumbangan individu beliau. Doktor, jururawat, bidan, program vaksinasi dan peningkatan keadaan hidup yang lebih luas semuanya membentuk konteks kepada perubahan kadar kelangsungan hidup bayi.

Siti Hasmah sendiri mengutamakan penerimaan masyarakat terhadap program kesihatan awam. Ketika mengenang tahun-tahun beliau di Kedah dalam ucapan pada pembukaan R.I. District 3300 di Kuala Lumpur pada 1997, bekas doktor kesihatan awam itu berkata:

"Ketika saya meninggalkan Kedah, saya berasa sangat berpuas hati kerana masyarakat telah memilih untuk menerima program kesihatan kerajaan dan mendapat manfaat daripadanya," katanya.

Minat profesionalnya turut merangkumi penulisan mengenai perubatan keluarga serta faktor sosial dan ekonomi yang mempengaruhi kehamilan dan kelahiran. Kedah menganugerahkan Pingat Jasa Cemerlang kepadanya pada 1964 atas peranannya menangani wabak taun.

Beliau bersara daripada perkhidmatan kerajaan pada 1979, kemudian mengajar perubatan sosial secara sambilan di Fakulti Pergigian Universiti Malaya sehingga 1981. Oleh itu, peralihan beliau kepada kehidupan awam di peringkat kebangsaan menyusuli kerjaya klinikal, pentadbiran dan pengajaran yang panjang.

Advokasi kesihatan melangkaui Malaysia

Sebagai presiden BAKTI, persatuan kebajikan isteri menteri dan timbalan menteri, Siti Hasmah menggalakkan pendidikan tentang bahaya penyalahgunaan dadah dalam kalangan belia Malaysia. Pada 1985, Wanita Pertama Amerika Syarikat Nancy Reagan menjemput beliau ke Persidangan Wanita Pertama mengenai Penyalahgunaan Dadah di Washington. Beliau mewakili Malaysia di Persidangan Antarabangsa mengenai Penyalahgunaan Dadah dan Pengedaran Haram di Vienna pada 1987.

Kesihatan mental turut menjadi antara minatnya. Bekas Wanita Pertama Amerika Syarikat Rosalynn Carter menjemput beliau menyertai Jawatankuasa Kebangsaan Persekutuan Kesihatan Mental Sedunia.

Beliau juga berkhidmat sebagai penaung cawangan Malaysia bagi Persatuan Wanita Pan Pacific dan Asia Tenggara, serta menyampaikan ucaptama di persidangan di Tokyo pada 1984, Bangkok pada 1991 dan Tonga pada 1994. Pada Sidang Kemuncak Wanita Pertama 1992 untuk Kemajuan Ekonomi Wanita Luar Bandar di Geneva, beliau dipilih sebagai salah seorang daripada enam pengasas kumpulan teras Asia Pasifik.

Pada September 1995, beliau mengetuai delegasi Malaysia ke Persidangan Dunia Keempat Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Wanita di Beijing. Ucapannya bertemakan Kesaksamaan, Pembangunan dan Keamanan: Dunia yang Prihatin, menghubungkan usaha domestiknya dalam bidang kesihatan dan kebajikan dengan agenda antarabangsa untuk wanita.

Pada 2001, beliau mengetuai delegasi kemanusiaan seramai 15 orang ke Iraq. Kumpulan itu merangkumi doktor, pendidik, penulis dan ahli akademik, yang berkunjung untuk melihat keadaan penduduk, khususnya kanak-kanak yang hidup di bawah sekatan ekonomi Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu.

Pendidikan, sukan dan penghormatan awam

Siti Hasmah berkhidmat sebagai canselor Universiti Multimedia selama 15 tahun, dari 1997 hingga 2012. Peranan awam beliau turut merangkumi kepimpinan Persatuan Pandu Puteri Malaysia serta advokasi bagi celik huruf, perancangan keluarga dan kebajikan masyarakat.

Sukan merupakan minat peribadi dan komitmen awam yang berterusan baginya. Beliau bermain badminton secara kompetitif sehingga berusia 75 tahun dan berkhidmat selama lebih dua dekad sebagai penaung Persatuan Badminton Malaysia, termasuk ketika Malaysia memenangi Piala Thomas pada 1992. Pemain kebangsaan menganggap beliau sebagai seorang ibu.

Beliau juga pernah menjadi penaung Persatuan Tenis Kerusi Roda Malaysia. Minatnya berterusan hingga usia lanjut: beliau belajar bahasa Perancis pada usia 70-an, kembali bermain biola pada usia 80-an dan mula bermain erhu, alat muzik bertali yang digesek dari China, pada 2015.

Pada 31 Oktober 2003, beliau menerima Seri Setia Mahkota Malaysia (SSM), anugerah persekutuan yang membawa gelaran Tun. Beliau ialah isteri perdana menteri Malaysia pertama yang menerima anugerah itu. Pengiktirafan kemudian termasuk Anugerah Pencapaian Sepanjang Hayat Asia HRD pada 2019 dan Anugerah Khas Ikon Antidadah Kebangsaan pada 2020.

Hubungannya dengan politik lebih rumit daripada gambaran mudah bahawa beliau menjauhinya. Beliau berkata beliau mengikuti prinsip perkhidmatan awam untuk mengelakkan penyertaan politik, namun catatan biografi turut merekodkan keahliannya dalam Wanita UMNO. Beliau meninggalkan sayap wanita itu pada 19 Mei 2008 dan menyertainya semula pada April 2009.

Detik penting sepanjang lapan dekad

Kehidupannya menghubungkan latihan perubatan sebelum kemerdekaan Tanah Melayu dengan khidmat awam yang berlanjutan hingga abad ke-21. Tarikh-tarikh utama menunjukkan betapa banyak pencapaian profesionalnya mendahului tempoh beliau menjadi isteri perdana menteri.

• 1947: Memasuki King Edward VII College of Medicine di Singapura dengan biasiswa kerajaan.
• Jun 1955: Menamatkan pengajian dalam bidang perubatan dan memulakan latihan hospital di Kuala Lumpur.
• 5 Ogos 1956: Berkahwin dengan Mahathir Mohamad dan kemudian bekerja di Alor Setar.
• 1965 dan 1974: Mencapai pelantikan perintis dalam bidang kesihatan ibu dan anak, termasuk jawatan negeri Kedah.
• 1979 hingga 1981: Meninggalkan perkhidmatan kerajaan dan mengajar perubatan sosial di Universiti Malaya.
• 1981 hingga 2003 dan 2018 hingga 2020: Menjadi isteri perdana menteri Malaysia sepanjang dua tempoh Mahathir memegang jawatan itu.
• September 1995: Mengetuai delegasi Malaysia ke persidangan wanita PBB di Beijing.
• Julai hingga September 2026: Mencecah usia 100 tahun, menerima pengiktirafan ASEAN Records dan meninggal dunia pada 28 September.

Selepas pengebumian, Mahathir menziarahi kubur isterinya bersama Presiden PAS Tan Sri Abdul Hadi Awang. Gambar yang dikongsi di halaman Facebook Mahathir menunjukkan beliau meletakkan bunga dan berdoa. Anak mereka, Datuk Seri Mukhriz Mahathir, menyambut Abdul Hadi di tanah perkuburan. Tarikh lawatan itu tidak dinyatakan.

Perkara utama

• Siti Hasmah meninggal dunia di IJN di Kuala Lumpur pada 9.20 pagi, 28 September 2026, pada usia 100 tahun.
• Beliau menerima istiadat pengebumian negara dan dikebumikan di Pusara Negara di Putrajaya pada 6.20 petang hari itu.
• Kerjaya perubatannya tertumpu pada kesihatan ibu dan anak, vaksinasi, penjagaan kesihatan luar bandar dan latihan bidan.
• Beliau memegang jawatan perintis dalam kesihatan awam pada 1965 dan 1974, sebelum Mahathir menjadi perdana menteri.
• Usaha antarabangsa beliau menangani penyalahgunaan dadah, kebajikan wanita luar bandar dan hak wanita.
• Beliau meninggalkan Mahathir, tujuh anak, 18 cucu dan empat cicit.