Malaysia Perluas Pemulangan Ubat Percuma Ketika Ubat Tidak Diingini Mengancam Laluan Air

1,248 Pusat Pengumpulan Menawarkan Alternatif kepada Tong Sampah

Malaysia mempunyai 1,248 pusat pengumpulan ubat di seluruh negara, namun tablet, cecair dan rawatan lain yang tidak diingini masih dibuang bersama sampah rumah dan ke dalam longkang. Program Perkhidmatan Farmasi (PSP) Kementerian Kesihatan menggesa orang ramai memulangkan ubat untuk dilupuskan dengan selamat, ketika sisa farmaseutikal mengancam laluan air dan bekalan yang tidak digunakan semakin menimbun di rumah.

Kebimbangan terhadap alam sekitar ini mempunyai petanda amaran tempatan. Satu kajian yang meneliti 1,052 sungai di 104 negara meletakkan Sungai Langat di Selangor antara 20 sungai paling tercemar dengan sisa farmaseutikal. Penyelidik mengesan karbamazepina, yang digunakan untuk merawat sawan, dan metformin, ubat untuk diabetes.

Program MyMediSAFE kendalian kementerian, yang dilancarkan pada September 2024, memperluas usaha pelupusan ubat melalui kerjasama dengan sektor swasta. Pusat pengumpulan termasuk hospital Kementerian Kesihatan, hospital swasta dan universiti terpilih, serta farmasi komuniti yang mengambil bahagian. Pemulangan ubat melalui MyMediSAFE adalah percuma.

Cabaran Malaysia bukan sekadar menyediakan lebih banyak kotak pengumpulan. Orang ramai perlu tahu tempat untuk menghantar ubat, memahami sebab pelupusan di rumah boleh memudaratkan, dan mendapat bantuan apabila bekalan yang tidak digunakan berpunca daripada kekeliruan atau kebimbangan tentang rawatan. Ahli farmasi berkata beg berisi tablet yang dipulangkan boleh mendedahkan pesakit yang secara senyap mengurangkan dos yang dipreskripsikan atau berhenti mengambil rawatan sama sekali.

Bagaimana Ubat Mengalir ke Sungai

PSP memberi amaran bahawa ubat tidak boleh dibuang bersama sampah rumah, ditanam atau dibuang ke dalam tandas dan singki. Nasihatnya merangkumi sediaan tradisional dan suplemen, selain ubat konvensional. Tablet, kapsul, cecair, inhaler, krim, salap, titisan mata dan hidung, suppositori, uncang serta tampalan semuanya perlu dilupuskan dengan cara yang sesuai.

Ubat mengandungi bahan aktif, iaitu bahan yang menghasilkan kesan perubatannya, serta bahan lain yang membantu membentuk atau menyalurkan setiap dos. Apabila dibuang bersama sampah, bahan-bahan ini boleh meresap keluar melalui larut resap tapak pelupusan, iaitu cecair tercemar yang mengalir melalui sisa. Membuang ubat ke dalam tandas akan menyalurkannya ke sistem air sisa.

Sisa farmaseutikal boleh menjejaskan hidupan akuatik, termasuk pembiakan dan tingkah laku ikan. Pelupusan antibiotik yang tidak betul turut menyumbang kepada keadaan yang menggalakkan kerintangan antimikrob. Keadaan ini berlaku apabila mikrob mampu bertahan daripada ubat yang bertujuan membunuhnya, lalu menyebabkan jangkitan lebih sukar dirawat.

PSP mengenal pasti pelupusan yang tidak betul sebagai salah satu penyumbang kepada pencemaran farmaseutikal. Bagi isi rumah, memulangkan ubat yang tidak diingini menghapuskan satu laluan yang boleh dielakkan ke alam sekitar. Langkah ini juga menjauhkan ubat buangan daripada kanak-kanak dan haiwan yang mungkin menyangkanya sebagai makanan.

Dapatan Tinjauan di Malaysia

Edisi 2025 Pelan Induk MyMediSAFE untuk Pelupusan Ubat Simpanan Pesakit demi Kelestarian Alam Sekitar memetik tinjauan 2019 terhadap 426 orang di Selangor. Tinjauan itu mendapati 84.9% membuang ubat yang tidak digunakan ke dalam tong sampah rumah, manakala hanya 15.1% mengetahui kaedah pelupusan yang betul.

Satu lagi kajian pada 2021 melibatkan 1,000 pesakit dengan penyakit kronik di Lembah Klang mendapati kira-kira dua pertiga melupuskan ubat yang tidak digunakan bersama sampah rumah, ke dalam longkang atau melalui tandas. Penyakit kronik ialah penyakit seperti diabetes atau tekanan darah tinggi yang biasanya memerlukan rawatan berterusan.

Satu kajian lebih luas tentang ubat yang tidak digunakan, diterbitkan pada 2021, menemu bual 1,184 orang dewasa di Kuala Lumpur dan Selangor. Daripada jumlah peserta itu, 995 orang atau 84% berkata mereka mempunyai ubat yang tidak digunakan. Kesedaran tentang Program Pemulangan Ubat berada pada kadar 48.6%, manakala hanya 19.3% berkata mereka pernah menyertainya.

Penyelidik menjalankan temu bual dari Oktober 2020 hingga Februari 2021 berhampiran kemudahan penjagaan kesihatan, farmasi, universiti dan lokasi awam lain. Mereka menggunakan pensampelan mudah, dengan merekrut individu yang layak dan dapat dihubungi, bukannya memilih sampel rawak kebangsaan. Dapatan itu menggambarkan peserta dan lokasi berkenaan.

Corak pelupusan berbeza mengikut kategori ubat. Kajian merekodkan pelupusan ke dalam tong sampah pada kadar 17.9% bagi ubat untuk penyakit kronik dan 24.0% bagi ubat untuk penyakit akut, seperti episod sakit atau selesema yang singkat. Pelupusan melalui tandas atau longkang masing-masing mencatatkan 1.0% dan 1.2%. Menyimpan ubat di rumah juga merupakan amalan biasa.

Sistem Pemulangan Bermula pada 2010

Malaysia memulakan Program Pemulangan Ubat pada 2010, dengan pelaksanaan di farmasi hospital kerajaan dan klinik kesihatan. Satu kertas kajian profesional kesihatan Program Perkhidmatan Farmasi menjelaskan bahawa tujuannya adalah melindungi pesakit daripada penggunaan ubat secara sewenang-wenangnya dan memastikan bekalan yang tidak diingini atau tamat tempoh dilupuskan dengan selamat.

MyMediSAFE mengembangkan asas itu dengan melibatkan lebih ramai rakan kerjasama dalam pendidikan awam dan pengumpulan ubat. Perkembangan utama merangkumi lebih sedekad:

• 2010: Malaysia memperkenalkan program pemulangan ubat melalui farmasi penjagaan kesihatan kerajaan.
• 2019: Tinjauan di Selangor mendokumenkan amalan meluas membuang ubat bersama sampah rumah.
• Oktober 2020 hingga Februari 2021: Penyelidik menemu bual 1,184 orang dewasa di Kuala Lumpur dan Selangor tentang ubat yang tidak digunakan dan cara pelupusannya.
• September 2024: Kementerian Kesihatan melancarkan MyMediSAFE.
• 2025: Pelan induk MyMediSAFE menghimpunkan bukti yang menyokong pelupusan lebih selamat dan penyertaan lebih meluas.

Rangkaian itu kini menyediakan 1,248 pusat pengumpulan, namun tahap kesedaran masih menjadi halangan. Kementerian menggalakkan orang ramai menggabungkan pemulangan ubat dengan urusan lain, seperti kunjungan ke farmasi, dan bukan menjadikan pelupusan sebagai perjalanan berasingan.

Ubat Apa yang Boleh Dipulangkan, dan Siapa yang Boleh Memulangkannya?

MyMediSAFE menerima ubat milik pesakit yang rosak, tamat tempoh atau tidak lagi digunakan. Peraturannya meliputi pelbagai bentuk ubat, termasuk cecair, inhaler, pesari dan tampalan, selain tablet dan kapsul yang biasa digunakan.

Panduan pelupusan ubat MyMediSAFE membezakan pemulangan ubat isi rumah daripada sisa yang dihasilkan oleh organisasi. Ubat daripada farmasi swasta, klinik, rumah penjagaan dan pertubuhan bukan kerajaan tidak termasuk dalam perkhidmatan pemulangan untuk pesakit ini.

Sesetengah pusat pengumpulan mungkin hanya menerima jenis ubat tertentu. MyMediSAFE menasihatkan orang ramai supaya menghubungi pusat pengumpulan yang ingin dikunjungi terlebih dahulu, khususnya jika hendak memulangkan produk yang memerlukan pengendalian berbeza daripada tablet biasa.

MyMediSAFE, program pelupusan ubat, memberikan jawapan yang jelas tentang sama ada pesakit perlu membayar:

Tiada caj dikenakan untuk melupuskan ubat melalui MyMediSAFE.

PSP turut menjelaskan salah faham yang boleh menghalang orang ramai daripada memulangkan ubat: ubat yang diserahkan kepada kemudahan penjagaan kesihatan bertujuan untuk dilupuskan dengan selamat, bukannya digunakan semula oleh pesakit lain. MyMediSAFE menyatakan bahawa ubat yang dikumpulkan dihantar kepada penyedia perkhidmatan pelupusan bagi Bahan Berjadual.

Cara Menyediakan Ubat untuk Dipulangkan

MyMediSAFE meminta pesakit menyimpan ubat dalam bungkusan asal. Bungkusan itu kemudian hendaklah diletakkan dalam bekas yang sesuai untuk dibawa ke pusat pengumpulan yang mengambil bahagian.

Maklumat peribadi perlu diberi perhatian sebelum ubat dibawa keluar dari rumah. Program itu mengarahkan pesakit memangkah maklumat peribadi mereka dan memusnahkan label keselamatan hologram Farmatag pada bungkusan ubat, sambil mengekalkan ubat itu dalam bungkusan asalnya.

• Asingkan ubat yang telah tamat tempoh, rosak atau tidak lagi diperlukan.
• Panah maklumat peribadi dan musnahkan label keselamatan hologram Farmatag.
• Simpan ubat dalam bungkusan asal dan letakkannya dalam bekas yang sesuai.
• Sahkan jenis produk yang diterima pusat pengumpulan, kemudian bawa ubat untuk dilupuskan.
• Imbas kod QR pada kotak pengumpulan dan lengkapkan tinjauan ringkas, mengikut aturan pusat berkenaan.

Pesakit yang tidak pasti sama ada sesuatu ubat masih sebahagian daripada rawatan mereka patut bertanya kepada ahli farmasi sebelum mengasingkannya untuk dilupuskan. Menyemak bekalan ubat boleh membantu membezakan ubat yang benar-benar tidak lagi diperlukan daripada ubat yang masih perlu diambil mengikut preskripsi.

Mengapa Begitu Banyak Ubat Tersimpan di Rumah

Ng Yi Ling, pengerusi Kumpulan Minat Khas Persatuan Farmasi Malaysia mengenai pelupusan ubat yang selamat, berkata orang ramai sering mengumpulkan ubat kerana tidak mengetahui perkhidmatan pemulangan atau tidak menyemak bekalan mereka secara berkala. Ada juga yang mengetahui risiko pelupusan tetapi tidak mengutamakannya.

Kekeliruan tentang rawatan menambah buruk keadaan. Ng memberikan contoh pesakit yang dipreskripsikan empat biji metformin sehari tetapi hanya mengambil dua biji kerana takut akan kesan sampingan atau tersalah faham tentang dos. Pesakit itu kemudian mempunyai baki tablet, sedangkan rawatan yang diterimanya kurang daripada dos yang dipreskripsikan.

Kajian 2021 terhadap 1,184 orang dewasa mendapati sebab lebihan ubat berbeza mengikut kumpulan rawatan. Antara sebab yang direkodkan bagi ubat penyakit kronik yang tidak digunakan, 68.5% berkaitan dengan terlupa mengambil dos atau tidak mematuhi preskripsi atas sebab lain. Bagi penyakit akut, 79.2% berpunca daripada keadaan individu yang bertambah baik.

Penyelidik turut mendapati kaitan statistik yang kuat antara ubat untuk penyakit akut dengan pemilikan bekalan yang tidak digunakan, dengan nisbah odds kira-kira 29.8. Pembayaran untuk ubat dikaitkan dengan nisbah odds kira-kira 6.0. Nisbah odds membandingkan kemungkinan sesuatu hasil antara kumpulan; dalam kajian ini, penyelidik mengukur kekuatan kaitan antara keadaan tersebut dengan pemilikan ubat yang tidak digunakan.

Oleh itu, ahli farmasi berdepan lebih daripada satu masalah. Seseorang yang pulih daripada penyakit singkat mungkin menerima ubat melebihi keperluan. Seseorang yang menghidap diabetes pula mungkin berhenti mengambil rawatan yang diperlukan. Bertanya sebab ubat tidak digunakan membantu mengenal pasti tindakan yang sesuai.

Pemulangan Ubat Boleh Mendedahkan Jurang dalam Rawatan

Ng, yang juga pengurus penjagaan profesional dan pembangunan Alpro Pharmacy, berkata ahli farmasi patut bertanya tentang lebihan ubat, bukannya sekadar menerimanya untuk dilupuskan. Kebimbangan tentang kesan sampingan, salah faham terhadap arahan dan keputusan menggunakan rawatan alternatif semuanya mungkin memerlukan perbincangan tentang penjagaan kesihatan.

Metformin dan statin, yang masing-masing merawat diabetes dan kolesterol tinggi, ialah antara ubat yang paling kerap dipulangkan kepada Alpro. Paracetamol dan sejumlah kecil antibiotik turut diterima. Alpro melupuskan purata 3.5 tan ubat yang dipulangkan orang ramai setiap tahun sepanjang tiga tahun lalu.

Persatuan Farmasi Malaysia juga mengumpulkan anggaran 639kg antara Januari hingga Jun melalui inisiatif seluruh negara yang menyokong farmasi komuniti bebas sebagai pusat pemulangan. Tahun bagi tempoh pengumpulan itu tidak dinyatakan.

Pembaziran ubat membawa kos yang melangkaui pelupusan. Pembuatan ubat menggunakan sumber, manakala pesakit yang tidak mematuhi rawatan yang dipreskripsikan berisiko mengalami kesihatan yang semakin merosot dan menanggung perbelanjaan perubatan tambahan. Ng berpendapat bahawa usaha mencegah lebihan bekalan yang tidak diperlukan perlu bermula dengan memahami sebab pesakit tidak menggunakannya.

PSP menasihatkan pesakit supaya memberitahu kakitangan farmasi tentang ubat yang masih ada di rumah sebelum mendapatkan bekalan tambahan. Kakitangan kemudian boleh menilai keperluan individu dan membekalkan kuantiti yang sesuai. Bekalan sedia ada hendaklah digunakan mengikut preskripsi terkini, dengan nasihat profesional jika rawatan atau dos telah berubah.

Nasihat Perlu Disertakan dengan Kotak Pengumpulan

Kertas kajian yang diterbitkan di laman Program Perkhidmatan Farmasi mendapati masih ada ruang untuk penambahbaikan dalam kalangan petugas kesihatan. Dalam kajian terhadap 140 doktor, jururawat dan ahli farmasi, skor pengetahuan ialah 74.1%, skor sikap 87.7% dan skor amalan 67.7%. Sikap positif lebih tinggi berbanding amalan yang dilaporkan.

Kertas itu turut memetik tinjauan pesakit luar di Sabah yang mendapati 54% mengetahui tentang program pemulangan ubat. Kertas itu juga merujuk dapatan lain bahawa 75% individu yang menerima nasihat pelupusan daripada profesional kesihatan berpengetahuan melupuskan ubat dengan betul.

Tinjauan lebih luas di Kuala Lumpur dan Selangor mendapati jurang besar antara kesediaan dengan tindakan: 84.6% berkata mereka akan menggunakan program pemulangan berhampiran, berbanding 19.3% yang pernah menyertainya. Ini merupakan perbezaan sebanyak 65.3 mata peratusan dalam tinjauan yang sama. Sebanyak 75.7% juga berkata mereka tidak pernah menerima nasihat profesional tentang pelupusan yang betul.

Pendidikan di sekolah kini menjadi sebahagian daripada usaha menangani masalah ini, dengan animasi yang mengajar kanak-kanak tentang bahaya pelupusan yang tidak selamat dan cara memulangkan ubat dengan betul. Persatuan Farmasi Malaysia juga berharap dapat mendekati lebih banyak komuniti melalui kegiatan jangkauan dan kerjasama dengan Kementerian Kesihatan.

Pusat pengumpulan, arahan yang jelas dan perbualan tentang rawatan menangani bahagian berbeza dalam masalah yang sama. Pesakit memerlukan tempat yang mudah dikunjungi untuk memulangkan ubat, manakala ahli farmasi perlu berpeluang menerangkan cara pelupusan dan mengenal pasti sebab bekalan ubat semakin bertimbun. Bersama-sama, langkah ini boleh mengurangkan pembaziran sebelum ubat sampai ke kotak pengumpulan atau sungai.

Perkara Utama

• Malaysia mempunyai 1,248 pusat pengumpulan ubat dan pelupusan melalui MyMediSAFE adalah percuma untuk pesakit.
• PSP menasihatkan orang ramai supaya tidak membuang ubat bersama sampah rumah, menanamnya atau membuangnya ke dalam tandas dan longkang.
• Kajian terhadap 1,184 orang dewasa di Kuala Lumpur dan Selangor mendapati 84% mempunyai ubat yang tidak digunakan, tetapi hanya 19.3% pernah menggunakan program pemulangan.
• MyMediSAFE menerima ubat milik pesakit; pusat pengumpulan mungkin mengehadkan jenis produk yang diterima.
• Pesakit perlu mengekalkan bungkusan asal, membuang maklumat peribadi mengikut arahan dan menyemak peraturan penerimaan sebelum berkunjung.
• Membincangkan bekalan ubat yang berbaki dengan ahli farmasi boleh menangani kekeliruan dos, kebimbangan tentang rawatan dan pembekalan ubat yang tidak perlu.