Kadar Kanser dalam Kalangan Bidayuh Kekal Antara Tertinggi di Dunia ketika Sarawak Berdepan Diagnosis Lewat

Beban kanser yang berterusan di Sarawak

Kajian terhadap 3,643 kes kanser nasofarinks yang direkodkan di Sarawak antara 1996 hingga 2015 mendapati kadar dalam kalangan lelaki Bidayuh mencecah 27.8 bagi setiap 100,000 orang, berbanding 13.2 di seluruh negeri. Dalam kalangan wanita Bidayuh, kadarnya ialah 11.6 bagi setiap 100,000 orang, berbanding purata negeri sebanyak 5.3. Kedua-dua angka itu meletakkan masyarakat tersebut dalam kalangan populasi dengan kadar tertinggi yang pernah direkodkan di seluruh dunia.

Penemuan ini menunjukkan mengapa penurunan kadar kejadian tidak bermakna ancaman itu sudah berlalu. Kadar dalam kalangan Bidayuh kekal lebih dua kali ganda berbanding purata Sarawak sepanjang tempoh kajian, manakala angka Malaysia menunjukkan kira-kira tiga perempat pesakit kanser ini didiagnosis pada tahap tiga atau empat.

Kanser nasofarinks, atau NPC, berkembang di bahagian atas tekak di belakang hidung. Kedudukannya menyebabkan tumor kecil sukar disedari, dan gejala awal mungkin ringan. Benjolan di leher, perubahan pendengaran atau pendarahan hidung mungkin menjadi tanda pertama yang mendorong seseorang mendapatkan rawatan perubatan.

Diterbitkan pada Ogos 2023 dalam Asian Pacific Journal of Cancer Prevention, kajian daftar Sarawak mendapati kadar kejadian menurun dalam beberapa kumpulan, tetapi risiko terus tertumpu dalam kalangan masyarakat Bidayuh. Penulisnya menggesa perhatian lebih diberikan kepada saringan awal dan pencegahan.

Setinggi manakah kadar dalam kalangan Bidayuh?

Perbandingan paling kukuh menggunakan angka daripada tempoh yang sama dan mengambil kira perbezaan umur populasi. Kadar terlaras umur menganggarkan kadar kejadian sekiranya setiap populasi mempunyai taburan umur yang sama. Ini membantu penyelidik membandingkan masyarakat tanpa tersilap menganggap populasi yang lebih berusia mempunyai risiko asas kanser yang lebih tinggi.

Bagi tempoh 2008 hingga 2012, penyelidik Sarawak mengira kadar dalam kalangan lelaki Bidayuh sebanyak 23.8 bagi setiap 100,000 orang dan 9.0 bagi setiap 100,000 orang dalam kalangan wanita. Angka sepadan bagi populasi umum Sarawak ialah 11.8 dan 4.5. Kadar lelaki sedikit melebihi dua kali ganda purata negeri; kadar wanita pula tepat dua kali ganda.

Kajian itu membandingkan angka ini dengan data daftar kanser antarabangsa dan mendapati kadar kejadian dalam kalangan Bidayuh hampir sama dengan Zhongshan dan Zhuhai di selatan China, iaitu wilayah yang diketahui mempunyai kadar NPC luar biasa tinggi.

Pola ini telah pun muncul dalam kajian kadar kejadian 2004 oleh Beena C. R. Devi, Paola Pisani, Tieng Swee Tang dan D. Maxwell Parkin. Dengan meneliti diagnosis dari 1996 hingga 1998, mereka mengira kadar dalam kalangan lelaki Bidayuh sebanyak 31.5 bagi setiap 100,000 orang dan 11.8 bagi setiap 100,000 orang dalam kalangan wanita, masing-masing 2.3 dan 1.9 kali ganda purata Sarawak. Kadar tersebut kira-kira 50 peratus lebih tinggi berbanding angka Hong Kong bagi tempoh yang sama.

Perkara yang sebenarnya ditunjukkan oleh perubahan angka

Anggaran yang berbeza itu menggambarkan tempoh yang berlainan, bukannya satu kadar semasa. Kajian 1996 hingga 1998 merekodkan 392 kes yang disahkan melalui pemeriksaan tisu dan menambah 42 kes yang dikenal pasti hanya melalui sijil kematian. Dengan mengecualikan kes tambahan itu, kadar dalam kalangan lelaki Bidayuh turun kepada 29.4 bagi setiap 100,000 orang dan 10.6 bagi setiap 100,000 orang dalam kalangan wanita, namun masih luar biasa tinggi.

Satu lagi anggaran bagi tempoh 2007 hingga 2011 meletakkan kadar kejadian dalam kalangan lelaki Bidayuh pada 24.6 bagi setiap 100,000 orang dan 9.3 bagi setiap 100,000 orang dalam kalangan wanita. Angka tersebut hampir sama, tetapi tidak serupa, dengan anggaran kajian yang diterbitkan bagi tempoh 2008 hingga 2012. Tempoh-tempoh itu bertindih tetapi berbeza, maka angka tersebut tidak harus dianggap sebagai ukuran yang bersaing bagi tahun yang sama.

Angka Jabatan Kesihatan Sarawak yang belum diterbitkan turut menunjukkan penurunan daripada 39 bagi setiap 100,000 orang pada 1996 hingga 2000 kepada 22 pada 2011 hingga 2015. Tanpa perincian yang sama tentang jantina dan kaedah pengiraan, siri angka itu tidak boleh disamakan secara langsung dengan anggaran yang diterbitkan.

Garis masa penyelidikan dan penerbitan merangkumi beberapa dekad:

• 1996: Daftar Kanser Sarawak mula beroperasi.
• 1996 hingga 1998: Diagnosis dalam tempoh ini menjadi asas kajian yang diterbitkan pada Mac 2004.
• 1996 hingga 2015: Daftar itu merekodkan 3,643 kes yang diteliti dalam analisis kemudian.
• Ogos 2023: Analisis bagi tempoh 20 tahun itu diterbitkan.
• 19 Julai 2024: Malaysia mengumumkan penerbitan ringkasan daftar kanser kebangsaannya bagi 2017 hingga 2021.

Kadar kejadian menurun, tetapi kemajuan tidak sekata

Analisis 2023 mendapati penurunan tahunan yang ketara dari segi statistik, iaitu 3.9 peratus, dalam kadar kejadian NPC di Sarawak antara 1996 hingga 2003. Dari 2003 hingga 2015, anggaran perubahan tahunan ialah penurunan sebanyak 0.17 peratus, yang tidak ketara dari segi statistik. Oleh itu, peningkatan awal tidak berterusan pada kadar yang sama dan dapat diukur.

Trend secara umum menurun merentas kumpulan etnik. Satu pengecualian ialah anggaran peningkatan tahunan sebanyak 5.48 peratus dalam kalangan lelaki Iban antara 2009 hingga 2015. Peningkatan itu tidak ketara dari segi statistik, bermakna analisis tersebut tidak dapat membezakannya dengan yakin daripada variasi rawak.

Analisis daftar penuh, versi lain kajian 2023 yang sama, turut menunjukkan sebab kadar tertinggi dan jumlah kes terbanyak ialah ukuran yang berbeza. Pesakit Bidayuh mencatatkan 629 kes, atau 17.3 peratus daripada jumlah keseluruhan. Pesakit Iban mencatatkan 1,169 kes dan pesakit Cina 1,022 kes, mencerminkan beban dalam populasi yang lebih besar.

Kebanyakan pesakit berusia 40 hingga 59 tahun, dengan 1,908 kes atau 52.4 peratus. Samarahan mencatatkan kadar tertinggi mengikut bahagian, iaitu 21.1 bagi setiap 100,000 lelaki dan 8.0 bagi setiap 100,000 wanita. Kuching mencatatkan jumlah kes terbesar, iaitu 877, tetapi bukan kadar tertinggi.

Malaysia merekodkan lebih banyak kes meskipun kadarnya lebih rendah

Angka daftar kanser kebangsaan merekodkan 5,186 kes NPC pada 2017 hingga 2021, meningkat daripada 4,597 pada 2012 hingga 2016. Ini merupakan peningkatan sebanyak 589 kes, atau kira-kira 12.8 peratus. Dalam tempoh yang sama, kadar kejadian yang dilaporkan turun daripada 4.0 kepada 3.1 bagi setiap 100,000 orang, iaitu pengurangan sebanyak 22.5 peratus.

Peningkatan jumlah kes dan penurunan kadar tidak semestinya bercanggah. Jumlah kes mengukur bilangan orang yang didiagnosis, manakala kadar mengaitkan diagnosis dengan jumlah populasi dan mungkin dilaraskan mengikut umur. Perubahan populasi dan pelaporan boleh mempengaruhi hubungan antara kedua-duanya.

Pengumuman Kementerian Kesihatan mengenai Ringkasan Laporan Daftar Kanser Kebangsaan Malaysia 2017 hingga 2021 menyatakan bahawa pelaporan dalam talian bermula pada 2018 dan satu pekeliling mewajibkan pemberitahuan dalam talian pada 2020. Perubahan ini menyumbang kepada peningkatan kes kanser yang dilaporkan. Namun, perubahan tersebut tidak menentukan berapa banyak peningkatan NPC berpunca daripada pelaporan yang lebih baik berbanding perubahan lain.

NPC menduduki tempat kelapan dalam kalangan kanser yang didiagnosis di peringkat kebangsaan pada 2017 hingga 2021 dan tempat keenam dalam kalangan lelaki. Laporan daftar terdahulu meletakkannya di tempat kelima dalam kalangan rakyat Malaysia. Kedudukan ini berdasarkan tempoh atau kumpulan populasi yang berbeza dan tidak harus dianggap boleh saling menggantikan.

Sarawak kekal sebagai negeri dengan kadar kejadian NPC tertinggi yang dilaporkan, iaitu 10.6 bagi setiap 100,000 lelaki dan 3.9 bagi setiap 100,000 wanita. Angka ini merujuk kepada tempoh pelaporan yang berbeza daripada purata kajian 1996 hingga 2015.

Apakah yang diketahui tentang puncanya?

Risiko NPC melibatkan beberapa faktor, termasuk kerentanan genetik, sejarah keluarga, jangkitan EBV, merokok tembakau dan pendedahan persekitaran atau pemakanan. EBV dikaitkan dengan lebih 95 peratus kes NPC endemik, iaitu kes yang berlaku di tempat penyakit ini kekal pada kadar tinggi. Jangkitan semata-mata tidak menjelaskan mengapa sesetengah masyarakat mengalami kadar kejadian yang jauh lebih tinggi berbanding masyarakat lain.

Kajian 2004 mengenal pasti EBV, merokok tembakau dan ikan masin ala Cina sebagai punca yang diketahui. Kajian itu turut membuat satu perbezaan penting: bukti yang mengaitkan ikan masin dengan NPC dalam kalangan masyarakat Cina Malaysia tidak membuktikan bahawa amalan pemakanan tertentu masyarakat Bidayuh menjelaskan lebihan risiko dalam kalangan mereka.

Ikan, daging dan sayur-sayuran yang diawet mungkin mengandungi nitrosamina karsinogenik. Pendedahan kepada bahan kimia berbahaya, termasuk yang melibatkan pelarut kayu, juga pernah dibangkitkan sebagai kemungkinan faktor penyumbang. Kajian daftar tidak mengukur pendedahan individu dengan cukup terperinci untuk menentukan bahagian kes dalam kalangan Bidayuh yang berpunca daripada mana-mana satu faktor.

Penulis kajian 2004, Devi, Pisani, Tang dan Parkin, menjelaskan dalam makalah penyelidikan epidemiologi mereka persoalan yang memerlukan siasatan lanjut:

Tabiat pemakanan tempatan, pendedahan persekitaran dan kerentanan genetik wajar disiasat dalam populasi ini.

Kajian Sarawak yang lebih baharu turut mencadangkan siasatan lebih dekat terhadap faktor genetik, pemakanan, merokok dan pendedahan persekitaran. Etnik mengenal pasti populasi dengan risiko yang diperhatikan lebih tinggi; etnik itu sendiri tidak mengenal pasti punca biologi atau mewajarkan kesalahan diletakkan pada adat sesuatu masyarakat.

Diagnosis lewat kekal sebagai kebimbangan utama

Kajian Sarawak 1996 hingga 1998 mendapati 88 peratus pesakit hadir pada tahap tiga atau empat. Angka NPC kebangsaan meletakkan kadar sepadan pada 76.2 peratus bagi lelaki dan 72.6 peratus bagi wanita. Populasi dan tempoh ini berbeza, maka perbandingan tersebut tidak dapat menentukan sejauh mana diagnosis khusus dalam kalangan Bidayuh telah bertambah baik.

Masalah di peringkat kebangsaan juga merangkumi kanser selain NPC. Bagi semua kanser, bahagian yang dikesan pada tahap tiga dan empat meningkat daripada 63.7 peratus pada 2012 hingga 2016 kepada 65.1 peratus pada 2017 hingga 2021, menurut ringkasan daftar kebangsaan. Ini merupakan peningkatan sebanyak 1.4 mata peratusan.

Tanda amaran NPC termasuk benjolan tidak sakit di leher, hidung berdarah, lubang hidung tersumbat, mukus berlebihan atau darah dalam air liur. Gejala telinga boleh termasuk rasa tersumbat pada sebelah telinga, kehilangan pendengaran atau tinnitus, iaitu bunyi berdesing atau berdengung. Sakit kepala, kebas pada muka dan masalah yang melibatkan saraf pengawal fungsi di kepala juga boleh berlaku.

Gejala ini boleh berpunca daripada keadaan selain kanser. Namun, gejala yang berterusan atau tidak dapat dijelaskan wajar dinilai oleh doktor, terutamanya bagi seseorang yang mempunyai sejarah keluarga atau berasal daripada populasi dengan kadar kejadian tinggi. Menunggu sehingga gejala menjadi teruk boleh melambatkan diagnosis tumor yang tersembunyi di belakang hidung.

Siapakah yang mungkin mendapat manfaat daripada saringan?

Bukti menyokong usaha menyasarkan saringan kepada mereka yang mempunyai sejarah keluarga NPC dan populasi dengan kadar kejadian luar biasa tinggi. Anggaran risiko sepanjang hayat di Malaysia ialah satu dalam 167 bagi lelaki, meningkat kepada satu dalam 100 dalam kalangan lelaki Cina dan Bumiputera Lain. Bagi wanita, anggaran risikonya ialah satu dalam 500, meningkat kepada satu dalam 250 dalam kalangan Bumiputera Lain.

Bumiputera Lain ialah kategori daftar yang luas, merangkumi masyarakat peribumi selain orang Melayu, termasuk Orang Asli dan kumpulan peribumi di Sabah dan Sarawak. Anggaran risiko sepanjang hayat itu bukan pengiraan risiko khusus bagi masyarakat Bidayuh.

Ujian darah yang digunakan dalam saringan NPC termasuk ujian antibodi VCA IgA dan EA IgA, yang memeriksa aspek tindak balas imun terhadap EBV, serta ujian DNA EBV yang mengesan bahan genetik virus. Nasoendoskopi membolehkan doktor memeriksa nasofarinks menggunakan alat pemeriksaan yang nipis. Imbasan MRI dan PET boleh membantu menyiasat penyakit yang disyaki dan menilai tahap penyebarannya.

Kaedah-kaedah ini mempunyai tujuan yang berbeza dan tidak boleh saling menggantikan. Sesetengah ujian darah boleh memberikan keputusan yang tidak khusus, manakala pengimejan boleh menelan kos tinggi. Keputusan saringan bukanlah pengesahan diagnosis kanser. Penyelidikan menggesa perhatian lebih diberikan kepada saringan, tetapi tidak menetapkan program baharu, sela masa ujian yang universal atau tarikh mula.

Pengesanan awal mengubah prospek rawatan

Rawatan bergantung pada tahap penyakit dan sama ada kanser telah merebak. Penyakit pada peringkat awal mungkin dirawat dengan radioterapi sahaja, manakala penyakit pada peringkat lanjut lazimnya memerlukan radioterapi bersama kemoterapi. Radioterapi menyasarkan sinaran pada tumor, manakala kemoterapi menggunakan ubat untuk menyerang sel kanser.

Radioterapi termodulasi intensiti membentuk dos sinaran untuk mengurangkan pendedahan kepada struktur penting yang berdekatan. Pembedahan biasanya dikhaskan untuk kes berulang dan bukannya digunakan sebagai rawatan pertama. Pilihan bagi penyakit berulang boleh merangkumi nasofaringektomi, iaitu pembedahan membuang tisu yang terjejas, atau satu lagi kursus radioterapi.

Angka kelangsungan hidup Malaysia menunjukkan perbezaan besar mengikut tahap. Kelangsungan hidup relatif pada lima tahun ialah 63.7 peratus bagi tahap satu, 59.1 peratus bagi tahap dua, 50.2 peratus bagi tahap tiga dan 26.9 peratus bagi tahap empat. Jurang antara tahap satu dengan tahap empat ialah 36.8 mata peratusan.

Kelangsungan hidup relatif membandingkan kelangsungan hidup dalam kalangan penghidap kanser dengan kelangsungan hidup yang dijangka dalam populasi umum yang sebanding. Angka ini menggambarkan kumpulan, bukannya ramalan bagi seseorang pesakit. Merentas semua tahap, angka yang dilaporkan ialah 49.2 peratus bagi wanita dan 44.8 peratus bagi lelaki.

Kajian daftar Sarawak tidak mempunyai maklumat lengkap tentang gejala, tempoh sehingga diagnosis, tahap penyakit, rawatan dan kelangsungan hidup. Oleh itu, kajian tersebut tidak dapat menentukan kadar kelangsungan hidup semasa dalam kalangan Bidayuh atau menjelaskan dengan tepat di mana kelewatan berlaku. Datanya juga berakhir pada 2015, menunjukkan perlunya pengukuran lebih terkini tentang beban penyakit dalam masyarakat tersebut.

Kementerian Kesihatan menyatakan hasrat untuk menerbitkan laporan daftar kebangsaan dengan lebih kerap, berpotensi setiap dua tahun dan akhirnya setiap tahun. Tiada tarikh penerbitan yang pasti diberikan. Data kadar kejadian yang lebih baik, bersama rekod lengkap tentang tahap penyakit dan rawatan, dapat membantu menentukan sama ada usaha pengesanan bersasar berjaya menjangkau pesakit sebelum penyakit menjadi lanjut.

Perkara Utama

• Kadar kejadian NPC dalam kalangan Bidayuh dalam kajian 1996 hingga 2015 melebihi dua kali ganda purata Sarawak bagi kedua-dua jantina.
• Perbandingan bagi 2008 hingga 2012 meletakkan kadar dalam kalangan Bidayuh sebaris dengan wilayah berkadar kejadian tinggi di selatan China.
• Kadar kejadian di Sarawak menurun dengan ketara dari 1996 hingga 2003, tetapi penurunan selepas itu tidak ketara dari segi statistik.
• Malaysia merekodkan 5,186 kes NPC pada 2017 hingga 2021, meningkat daripada 4,597 dalam tempoh lima tahun sebelumnya.
• Kira-kira tiga perempat pesakit NPC di Malaysia didiagnosis pada tahap tiga atau empat.
• Kerentanan genetik, EBV, merokok serta pendedahan pemakanan atau persekitaran perlu diberikan perhatian tanpa menganggap satu punca menjelaskan risiko dalam kalangan Bidayuh.
• Saringan bagi kumpulan berisiko lebih tinggi dan penilaian segera terhadap gejala berterusan menjadi keutamaan; tiada jadual saringan baharu diumumkan.