Peguam Pembela Afghanistan Kehilangan Kebebasan dan Akses ke Mahkamah di Bawah Pemerintahan Taliban

Lesen tidak lagi menjamin pembelaan yang bermakna

Hampir 1,500 wanita berdaftar sebagai peguam dan peguam bela di Afghanistan sebelum Taliban mengambil alih kuasa, merangkumi kira-kira satu perempat daripada keanggotaan persatuan peguam bebas negara itu. Empat tahun kemudian, Amnesty International berkata kebanyakan mereka terpaksa bersembunyi atau hidup dalam buangan. Peguam lelaki yang masih boleh mendapatkan kebenaran untuk beramal pula berdepan halangan lain: memiliki lesen tidak semestinya bermakna mereka boleh menemui klien yang ditahan, meneliti fail kes atau berhujah dengan berkesan di mahkamah.

Sekatan itu melangkaui penyingkiran individu profesional undang-undang. Sejak menawan Kabul pada 15 Ogos 2021, Taliban menggantung Perlembagaan 2004, menyingkirkan hakim, mengambil alih sistem pelesenan peguam dan memindahkan tugas penyiasatan kepada mahkamah. Ulama kini menduduki jawatan kehakiman, manakala tafsiran Taliban terhadap undang-undang Islam telah menggantikan kerangka perundangan Republik.

Peguam bela menggambarkan akses terhad kepada dokumen kes, peluang terbatas untuk mengemukakan hujah dan, dalam sesetengah kes, permusuhan, ugutan atau penahanan apabila mereka mencabar keputusan kehakiman. Halangan ini melemahkan fungsi praktikal pembelaan: menyemak tuduhan, menguji bukti dan memohon semakan terhadap penahanan atau hukuman.

Dalam penilaian sempena ulang tahun keempat yang diterbitkan pada 15 Ogos 2025, Amnesty International menggesa pemulihan kerangka perlembagaan dan undang-undang rasmi. Samira Hamidi, aktivis kempennya bagi Asia Selatan, menggambarkan sistem perundangan yang muncul di bawah pemerintahan Taliban:

Selepas empat tahun pemerintahan Taliban, yang tinggal ialah sistem perundangan yang amat kabur dan bersifat memaksa, mengutamakan kepatuhan berbanding hak, dan kebisuan berbanding kebenaran.

Masalah utamanya ialah gabungan perwakilan yang lemah, peraturan yang tidak menentu dan kuasa kehakiman yang tertumpu. Seorang peguam mungkin masih beramal tetapi tidak mempunyai akses dan kebebasan yang diperlukan untuk melindungi hak klien.

Bagaimana persatuan peguam bebas kehilangan kawalan terhadap pelesenan

Sebelum pengambilalihan kuasa, Persatuan Peguam Bebas Afghanistan melesenkan dan mengawal selia peguam bela swasta di luar kawalan langsung kerajaan. Kehilangan kebebasannya menyingkirkan sebuah institusi yang bertujuan melindungi keupayaan peguam untuk bertindak bagi pihak klien tanpa campur tangan.

Pakar bebas PBB Margaret Satterthwaite dan Richard Bennett, yang masing-masing bertanggungjawab terhadap kebebasan hakim dan peguam serta hak asasi manusia di Afghanistan, menyatakan pengambilalihan persatuan itu berlaku pada November 2021. Kenyataan bersama mereka yang dikeluarkan pada 20 Januari 2023 menyatakan Taliban membubarkan mesyuarat persatuan itu dan mengumumkan bahawa ia akan diserap ke dalam Kementerian Kehakiman de facto.

Jemaah menteri kemudian mewajibkan peguam memperbaharui lesen melalui proses yang hanya terbuka kepada lelaki. Beribu-ribu lesen sedia ada dibatalkan, manakala peguam yang memohon kebenaran untuk beramal perlu menduduki peperiksaan yang tertumpu terutamanya pada fekah Islam. Institut Pengajian Asia Selatan di Universiti Nasional Singapura menyifatkan syarat itu sebagai ujian lisan yang dikendalikan oleh Kementerian Kehakiman.

Catatan rasmi berbeza tentang masa kejadian. Laporan Afghanistan 2023 Jabatan Negara AS mengaitkan peletakan persatuan itu di bawah kawalan kementerian dengan dekri November 2022. Kenyataan PBB pula menyatakan penyerapannya berlaku pada November 2021. Kedua-dua catatan tidak memastikan sama ada ini langkah yang berasingan, maka tarikh tersebut tidak wajar dianggap saling boleh ditukar ganti.

Wanita disisihkan daripada perwakilan dan penghakiman

Perubahan pelesenan itu pada hakikatnya menghalang wanita daripada beramal dalam sistem mahkamah Taliban. Pakar PBB berkata wanita tidak boleh memohon pembaharuan lesen dan hanya boleh hadir di mahkamah sebagai pihak dalam pertikaian, bukan sebagai profesional undang-undang.

Penyingkiran wanita turut menjejaskan badan kehakiman. Kenyataan PBB pada Januari 2023 menyatakan lebih 250 hakim wanita telah disingkirkan, mewakili lebih 10% daripada badan kehakiman sebelum pengambilalihan kuasa. Catatan Amnesty pada Ogos 2025 meletakkan bahagian wanita dalam badan kehakiman sebelum ini antara 8% hingga 10%. Anggaran itu berbeza, tetapi kedua-duanya menggambarkan penghapusan pengalaman kehakiman wanita yang besar.

Bagi wanita yang mencari bantuan undang-undang, kesannya melangkaui bilangan profesional yang tersedia. Amnesty berkata Mahkamah Keluarga, Unit Keadilan Juvana dan Unit Keganasan Terhadap Wanita telah dibubarkan. Institusi ini menyediakan saluran khusus untuk pertikaian dan kes melibatkan individu yang mungkin sukar mendapatkan perlindungan melalui prosiding biasa.

Sesetengah peguam wanita terus bekerja di luar peranan rasmi di mahkamah. Pakar PBB menyatakan wanita memberi nasihat kepada klien, menyediakan dokumen untuk rakan sekerja lelaki dan bekerja di organisasi bantuan guaman atau pejabat undang-undang. Aturan sedemikian berbeza-beza antara wilayah dan terdedah kepada sekatan lanjut terhadap pekerjaan wanita, termasuk sekatan yang dikenakan pada akhir Disember 2022.

Bantuan undang-undang tidak rasmi tidak memulihkan hak untuk mewakili klien di hadapan hakim. Wanita juga terus bergantung pada sama ada rakan sekerja lelaki boleh mengemukakan hasil kerja mereka dan sama ada pihak berkuasa tempatan membenarkan aturan itu.

Hakim memperoleh kuasa ketika pendakwa kehilangan peranan

Penyusunan semula itu mengubah pihak yang menyiasat tuduhan dan pihak yang memutuskannya. Kajian institusi perundangan Institut Pengajian Asia Selatan menyatakan mahkamah lazimnya terdiri daripada seorang hakim, seorang mufti dan seorang kerani. Mufti ialah ulama yang berkelayakan memberikan pandangan tentang undang-undang Islam; kerani mengendalikan urusan pentadbiran.

Menurut kajian itu, peraturan mahkamah Taliban menetapkan bahawa hanya hakim boleh menyoal pihak yang membuat tuntutan, defendan dan saksi. Peraturan itu juga memberikan kuasa penyiasatan kepada hakim dan bukannya pendakwa. Ini menumpukan fungsi yang sebelum ini dibahagikan antara pelbagai pengamal undang-undang.

Pakar PBB melaporkan bahawa mufti mula terlibat dalam penyiasatan dan memberikan nasihat tentang hukuman, dengan hakim sebahagian besarnya mengikuti nasihat mereka. Apabila pegawai kehakiman menyiasat tuduhan dan kemudian memutuskan kes yang sama, pemisahan yang bertujuan menyokong penghakiman saksama menjadi lemah.

Catatan itu turut merekodkan perubahan kedudukan pendakwa dari semasa ke semasa. Kajian akademik itu menyifatkan peranan mereka sebagai tidak jelas dan menyatakan Taliban belum memecat pendakwa yang dilantik di bawah Republik. Kenyataan PBB pada Januari 2023 menyatakan semua pendakwa pada mulanya dipecat, sebahagian lelaki kemudian dilantik semula, dan mereka yang masih bekerja diarahkan pada 2022 supaya berhenti serta memindahkan penyiasatan kepada mahkamah. Panduan suaka Kesatuan Eropah kemudiannya melaporkan perbezaan ketara antara wilayah dari segi status undang-undang dan operasi mereka.

Teks agama menggantikan peraturan undang-undang yang dapat dijangka

Kajian akademik itu menyatakan Mahkamah Agung Taliban mengarahkan mahkamah supaya tidak bergantung pada undang-undang Republik, sementara sebuah jawatankuasa dalam Akademi Sains Kebangsaan Afghanistan menyemak undang-undang untuk memastikan pematuhan terhadap Syariah. Kajian itu juga menyatakan mahkamah banyak bergantung pada Majjalah, himpunan fekah Islam Hanafi zaman Uthmaniyah.

Fekah Hanafi ialah mazhab tafsiran undang-undang Islam. Penggunaannya, dengan sendirinya, tidak menjelaskan setiap masalah yang dikenal pasti di mahkamah Afghanistan. Kebimbangan khususnya ialah tindakan Taliban mengetepikan pendekatan perundangan lain, menggantung perlindungan prosedur dan memberikan budi bicara kepada pegawai kehakiman individu.

Amnesty menyifatkan perbicaraan dikendalikan oleh qazi, atau hakim, dengan mufti memberikan nasihat tentang keputusan agama. Seorang bekas hakim yang ditemu bual oleh organisasi itu berkata mahkamah di sesetengah daerah menggunakan Bada’i al-Sana’i, manakala mahkamah lain merujuk kepada Fatawa-i Qazi Khan, lalu menghasilkan keputusan berbeza bagi jenayah yang sama. Bagi kes kecurian, Amnesty berkata hukuman boleh berbeza daripada sebatan di khalayak ramai hingga penahanan, bergantung pada tafsiran yang digunakan.

Masalahnya bukan sekadar ketiadaan bahan bertulis. Himpunan agama, peraturan mahkamah, dekri dan arahan memang wujud. Masalah yang dikenal pasti oleh pakar PBB ialah ketiadaan prosedur piawai dan undang-undang jenayah serta sivil substantif yang boleh diikuti secara konsisten oleh polis, hakim dan peguam. Tanpa kerangka yang boleh diharap, peguam tidak dapat menerangkan dengan yakin pertuduhan yang terpakai, prosedur yang mungkin digunakan atau remedi yang tersedia.

Hak yang hilang apabila peguam diketepikan

Jabatan Negara AS melaporkan bahawa peguam bela kerap tidak dapat mengakses klien di pusat tahanan dan sering diketepikan semasa prosiding. Akses terhad menghalang rundingan sulit dan menyukarkan usaha untuk mengetahui apa yang berlaku semasa penangkapan, soal siasat atau penahanan.

Laporan 2023 itu menyatakan defendan dinafikan pelbagai hak perbicaraan adil, termasuk hak untuk dimaklumkan segera tentang pertuduhan, mendapat masa yang mencukupi untuk menyediakan pembelaan, mendapatkan khidmat peguam pilihan mereka, mengemukakan bukti dan saksi, serta dilindungi daripada keterangan atau pengakuan yang dipaksa. Laporan itu juga menyatakan Taliban menghapuskan proses rayuan.

Perlindungan ini berasingan tetapi mempunyai tujuan yang sama: memastikan sesuatu tuduhan diperiksa sebelum hukuman dijatuhkan. Akses kepada peguam kurang bermakna jika peguam tidak boleh meneliti bukti, mempersoalkan tuduhan atau memohon pembetulan terhadap kesilapan.

Kajian akademik itu turut mengingatkan bahawa sistem keadilan jenayah rasmi hanya mengendalikan sebilangan kecil kes ketika perkembangan itu dikaji. Pejuang dan komander tempatan kadangkala menjatuhkan hukuman secara langsung. Pakar PBB menyatakan pesalah yang didakwa ditahan, dijatuhi hukuman dan dihukum pada hari yang sama oleh polis atau agensi keselamatan lain, tanpa peluang bermakna untuk membuat persediaan undang-undang atau mendapatkan semakan kehakiman.

Urutan perubahan institusi

Perubahan itu diperkenalkan melalui pelantikan, arahan dan sekatan berturut-turut, bukannya satu undang-undang pengganti. Beberapa perkembangan bertarikh menunjukkan bagaimana penyingkiran profesional dan penumpuan kuasa kehakiman berlaku serentak:

• 15 Ogos 2021: Taliban menawan Kabul, menamatkan susunan politik dan perundangan Republik.
• November 2021: Menurut pakar PBB, persatuan peguam bebas diserap ke dalam Kementerian Kehakiman, manakala pembaharuan lesen wajib mengecualikan wanita.
• 2022: Pakar PBB menyatakan baki pendakwa diarahkan supaya berhenti bekerja dan memindahkan penyiasatan kepada mahkamah.
• 13 November 2022: Jurucakap Zabihullah Mujahid berkata pemimpin Taliban Haibatullah Akhundzada telah mengingatkan para hakim bahawa hukuman hudud dan qisas adalah wajib apabila syarat Syariah dipenuhi.
• 20 Januari 2023: Satterthwaite dan Bennett mengeluarkan amaran menjelang Hari Antarabangsa Peguam yang Terancam pada 24 Januari.
• Mei 2024: Panduan suaka Kesatuan Eropah menyatakan bekas hakim, pendakwa dan peguam bela kebanyakannya masih disisihkan daripada sistem keadilan.
• 15 Ogos 2025: Amnesty menggesa pemulihan kerangka undang-undang rasmi selepas empat tahun pemerintahan Taliban.

Hudud merujuk kepada kesalahan yang membawa hukuman tertentu di bawah undang-undang Islam. Qisas berkaitan pembalasan atas pembunuhan atau kecederaan tubuh yang disengajakan. Arahan November 2022 itu penting kerana hukuman berat dituntut dalam sistem yang menurut pakar bebas mempunyai kekurangan besar dari segi hak pembelaan dan kebebasan kehakiman.

Penyisihan profesional turut membawa bahaya peribadi

Kehilangan pekerjaan hanyalah sebahagian daripada bahaya yang dihadapi bekas pegawai kehakiman. Panduan Mei 2024 Agensi Suaka Kesatuan Eropah menggambarkan penggeledahan rumah, gangguan, ancaman bunuh dan pembunuhan. Ramai hakim dan pendakwa, khususnya wanita, terpaksa bersembunyi atau meninggalkan Afghanistan.

Sesetengah ancaman datang daripada individu yang pernah didakwa atau dijatuhi hukuman sebelum dibebaskan selepas pengambilalihan kuasa. Ancaman lain berkaitan kerja terdahulu mereka dalam kes Taliban. Saudara-mara, rakan dan jiran dilaporkan ditekan supaya mendedahkan lokasi hakim, sekali gus meluaskan bahaya kepada orang lain selain golongan profesional itu sendiri.

Kenyataan PBB pada Januari 2023 menyatakan lebih sedozen pendakwa dilaporkan dibunuh oleh individu tidak dikenali di Kabul dan wilayah lain, serta memberi amaran bahawa angka itu berkemungkinan lebih rendah daripada jumlah sebenar. EUAA kemudiannya memetik laporan sekurang-kurangnya 28 bekas pendakwa dan ahli keluarga dibunuh sejak pengambilalihan kuasa. Angka itu tidak boleh dianggap sebagai ukuran langsung peningkatan: angka tersebut merangkumi tempoh pelaporan dan kumpulan yang berbeza.

EUAA menyimpulkan bahawa perbuatan yang dilaporkan, seperti pembunuhan, penyeksaan dan kehilangan paksa, cukup serius untuk dianggap sebagai penganiayaan. Agensi itu menyatakan ketakutan terhadap penganiayaan yang berasas secara umumnya dapat dibuktikan bagi hakim, pendakwa dan bekas kakitangan mahkamah. Peguam bela dan pihak lain masih perlu dinilai berdasarkan peranan serta keadaan khusus masing-masing.

Perkara yang diperlukan untuk memulihkan sistem

Gesaan Amnesty dan pakar PBB melangkaui pemberian lesen baharu kepada peguam. Mereka menuntut perlindungan bagi profesional undang-undang, penamatan penyisihan wanita, institusi kehakiman yang bebas dan prosedur yang menjamin perbicaraan adil untuk semua.

Pakar PBB menggesa pihak antarabangsa menyediakan sokongan kewangan yang fleksibel kepada peguam dan penyedia bantuan guaman, di samping perlindungan serta laluan selamat bagi mereka yang berisiko menerima tindakan balas. Amnesty menggesa tekanan diplomatik dan usaha libat urus yang bertujuan memulihkan sistem perundangan rasmi sejajar dengan kewajipan Afghanistan di bawah undang-undang hak asasi manusia antarabangsa.

Sistem terdahulu tidak bebas daripada kelemahan serius. Kajian akademik itu menggambarkan rasuah, impuniti dan kepercayaan awam yang rendah sebelum 2021, selain penggunaan penyelesaian pertikaian tidak rasmi oleh orang ramai dan mahkamah bayangan Taliban. Mengakui kegagalan itu tidak menyelesaikan kehilangan perwakilan bebas atau penyisihan wanita pada masa ini.

Tiada jadual masa yang disahkan untuk membuka semula amalan undang-undang kepada wanita, memulihkan kebebasan persatuan peguam atau memperkenalkan semula rayuan yang berkesan. Tiada juga angka terkini seluruh negara yang disahkan tentang jumlah peguam bela yang sedang beramal. Ujian praktikal bagi sebarang pembaharuan ialah sama ada peguam boleh menemui klien, meneliti fail, mencabar bukti dan memohon semakan tanpa ugutan, sementara wanita boleh mengambil bahagian sebagai peguam dan hakim, bukan sekadar sebagai pihak dalam pertikaian.

Kesimpulan

• Taliban meletakkan pelesenan peguam di bawah kawalan Kementerian Kehakiman, menamatkan kebebasan persatuan peguam.
• Wanita dikecualikan daripada pembaharuan lesen, menyingkirkan kira-kira satu perempat daripada profesion undang-undang sebelum ini daripada amalan rasmi.
• Peguam yang beramal berdepan sekatan terhadap akses kepada klien, fail kes dan penyertaan di mahkamah.
• Hakim dan mufti mengambil alih fungsi penyiasatan yang sebelum ini diberikan kepada pendakwa.
• Penilaian rasmi menggambarkan prosedur undang-undang yang tidak konsisten, perlindungan pembelaan yang lemah dan ancaman serius terhadap bekas pegawai kehakiman.
• Amnesty dan pakar PBB menggesa institusi bebas, penyertaan wanita, jaminan perbicaraan adil dan perlindungan bagi profesional undang-undang.