KPPU Indonesia Beri Amaran Platform AI Boleh Meningkatkan Kebergantungan Penerbit Berita

Jawapan AI meletakkan hasil berita dan akses pasaran di bawah penelitian

Pengawal selia persaingan Indonesia sedang meneliti sama ada kawalan platform digital terhadap pengedaran berita, data khalayak dan pengiklanan boleh menyebabkan penerbit semakin bergantung pada syarikat yang turut menggunakan kewartawanan mereka untuk menjana jawapan AI. Pesuruhjaya persaingan Rhido Jusmadi memberi amaran bahawa pemusatan kawalan ini boleh mengukuhkan kuasa pasaran platform, sekali gus melemahkan keupayaan penerbit untuk berunding.

Kebimbangan ini melangkaui penurunan kunjungan ke laman web. Apabila platform menentukan laporan yang dilihat khalayak, mengawal data tentang cara mereka menemuinya dan menetapkan terma komersial, pengaruh penerbit terhadap nilai ekonomi hasil kerja mereka sendiri mungkin terhad. Ringkasan AI menambah satu lagi tekanan: pembaca boleh menerima maklumat tanpa membuka artikel yang menjadi sumbernya.

Suruhanjaya Persaingan Indonesia, yang dikenali sebagai KPPU, menyeru ketelusan yang lebih tinggi berhubung penggunaan kandungan berita, algoritma pemeringkatan, data rujukan dan aturan komersial. Suruhanjaya itu juga mahukan rundingan yang bermakna antara platform dengan penerbit. Penguatkuasaan masih bergantung pada bukti yang mencukupi tentang pelanggaran undang-undang persaingan, bukannya kewujudan teknologi AI itu sendiri.

Dua perkembangan pada 2026 memberikan konteks institusi yang nyata kepada perbahasan ini. KPPU menandatangani perjanjian kerjasama dengan jawatankuasa Indonesia yang menyelia tanggungjawab platform bagi kewartawanan berkualiti pada 29 Julai. Satu laporan berasingan bertarikh 18 September menghuraikan kebimbangan yang dibangkitkan Persatuan Media Siber Indonesia, atau AMSI, mengenai AI Overviews dan kesan jika penerbit enggan membenarkan penggunaan kandungan mereka untuk AI.

Bagaimana ringkasan boleh mengganggu model perniagaan penerbit

AI Overviews memaparkan ringkasan yang dijana secara langsung pada halaman hasil carian. Kebimbangan komersialnya ialah jawapan itu boleh memenuhi keperluan pembaca sebelum mereka melayari laman web penerbit. Keadaan ini lazimnya disebut carian tanpa klik: carian memberikan maklumat berguna, tetapi tiada kunjungan ke penerbitan asal.

Bagi penerbit yang memperoleh pendapatan daripada iklan pada halamannya, kunjungan yang lebih sedikit boleh bermakna peluang memaparkan iklan juga berkurangan. Ringkasan mungkin menyebarkan maklumat daripada hasil kerja kewartawanan tanpa membawa khalayak atau pendapatan setara dengan kunjungan biasa. Itulah sebabnya KPPU meneliti pengedaran dan pengewangan secara bersama.

Pengerusi AMSI, Wahyu Dhyatmika, berkata perubahan corak carian boleh mengurangkan trafik ke laman web berita dengan ketara, meningkatkan kos operasi dan mengancam model perniagaan syarikat media. Ini ialah kebimbangan tentang kemungkinan kesan, bukannya dapatan bahawa platform tertentu telah melanggar undang-undang. Tiada anggaran berangka diberikan bagi peningkatan kos operasi itu.

Perbezaan ini penting kerana penurunan trafik semata-mata tidak membuktikan berlakunya perbuatan menyalahi undang-undang. KPPU perlu menentukan sama ada tingkah laku platform menyekat persaingan, sama ada syarikat mempunyai kedudukan dominan dan sama ada tindakan yang diteliti menyebabkan kemudaratan dalam pasaran yang berkaitan.

Amaran tentang trafik dengan batasan penting

Timbalan Menteri Komunikasi dan Hal Ehwal Digital, Nezar Patria, mengeluarkan amaran berasingan pada sesi pemukiman Persatuan Wartawan Indonesia 2026. Beliau berkata trafik media digital telah merosot lebih daripada 40 peratus apabila khalayak semakin beralih kepada platform AI, enjin carian dan agregasi berita automatik, berbanding laman web berita asal.

Angka itu menunjukkan skala kebimbangan, tetapi skopnya tidak dinyatakan. Nezar tidak menjelaskan tempoh pengukuran, penerbit yang diliputi atau sama ada penurunan itu melibatkan media Indonesia, sampel antarabangsa atau kumpulan lain. Oleh itu, angka tersebut tidak boleh dianggap sebagai anggaran kerugian yang disahkan bagi seluruh industri penerbitan Indonesia.

Nezar turut merujuk penyelidikan Reuters Institute dan Universiti Oxford mengenai kemerosotan keyakinan dalam kalangan profesional media. Beliau tidak menamakan laporan khusus, sekali gus menghalang kaitan langsung antara angka trafik itu dengan set data tertentu.

Ketika menjelaskan bagaimana keputusan platform kini turut membentuk kawalan editorial, Nezar menghuraikan kuasa yang mempengaruhi pengedaran berita:

"Sebaliknya, perkara ini turut ditentukan oleh platform yang dikuasakan kecerdasan buatan, yang mempengaruhi keterlihatan, capaian dan corak penggunaan dalam kalangan khalayak global," katanya.

Amarannya meletakkan akses khalayak sebagai inti pertikaian. Penerbitan artikel tidak lagi menjamin pembaca akan menemuinya melalui hubungan langsung dengan bilik berita. Platform boleh mempengaruhi sama ada artikel itu dilihat dan sama ada maklumat di dalamnya mendorong kunjungan.

Bolehkah penerbit menolak penggunaan AI tanpa kehilangan keterlihatan dalam carian?

AMSI meminta KPPU meneliti perkara yang berlaku apabila penerbit memilih untuk tidak membenarkan kandungan mereka digunakan oleh sistem AI. Menurut persatuan itu, penolakan tersebut boleh menyebabkan kandungan hilang keterlihatan dalam hasil carian. Ini ialah dakwaan yang perlu disiasat, bukannya dapatan muktamad tentang setiap platform atau setiap kawalan kandungan.

Isu persaingannya ialah sama ada penerbit mempunyai pilihan yang bermakna. Kebenaran menggunakan kewartawanan dalam produk AI dan akses kepada khalayak carian biasa ialah kepentingan komersial yang berbeza. Jika penolakan terhadap satu perkara turut menyekat perkara yang lain, bilik berita mungkin tertekan untuk menerima terma yang sebaliknya akan ditolak.

Pengerusi KPPU, Gopprera Panggabean, berkata suruhanjaya itu akan meneliti sama ada akibat memilih untuk tidak menyertai sistem tersebut mendiskriminasi syarikat media atau menyekat akses mereka. Beliau meminta AMSI mengemukakan data konkrit tentang perubahan struktur pasaran dan kemudaratan kepada industri.

Kawalan khusus, terma kontrak dan kesan terhadap carian akan menjadi perkara penting. Laporan berkenaan tidak mengenal pasti penerbit yang memilih keluar, perubahan keterlihatan mereka atau cara perubahan itu diukur. Tanpa bukti tersebut, kebimbangan itu boleh menjadi panduan siasatan tetapi tidak dapat menentukan hasilnya.

Perkara yang diperlukan KPPU sebelum mengambil tindakan

Gopprera berkata KPPU perlu menilai pasaran yang berkaitan, kedudukan perniagaan yang beroperasi di dalamnya dan kemungkinan kemudaratan. Pasaran yang berkaitan ialah rangkaian produk atau perkhidmatan serta kawasan geografi yang menjadi skop penilaian persaingan. Penentuannya membantu mengenal pasti alternatif yang benar-benar tersedia kepada penerbit atau pelanggan.

Ini menjadikan siasatan lebih rumit daripada sekadar membandingkan trafik laman web sebelum dan selepas pengenalan ringkasan AI. Suruhanjaya itu perlu mengaitkan tindakan yang diteliti dengan kuasa pasaran dan kesan terhadap persaingan. Kebimbangan Rhido tentang akses khalayak, data, pengedaran dan pengewangan mengenal pasti beberapa bidang yang boleh dikaji bagi menilai kaitan tersebut.

KPPU menyatakan dua kemungkinan tindakan. Bukti yang menunjukkan berlakunya pelanggaran boleh membawa kepada penguatkuasaan. Jika masalah itu sebaliknya menunjukkan perlunya peraturan baharu, suruhanjaya boleh mengesyorkan perubahan dasar kepada kerajaan. Tiada satu pun langkah itu diumumkan sebagai keputusan muktamad.

AMSI turut menyokong pindaan terhadap Undang-Undang No. 5 Tahun 1999 supaya rangka kerja persaingan Indonesia dapat menangani model perniagaan platform AI yang beroperasi merentas sempadan negara. Itu ialah pendirian advokasi. Tiada pindaan yang telah diluluskan, jadual perundangan atau peruntukan baharu khusus dikenal pasti.

Pendekatan yang dinyatakan agensi itu memberi ruang kepada inovasi teknologi, sambil menilai sama ada aturan komersial menghalang perniagaan lain daripada bersaing. Gopprera membandingkan cabaran ini dengan gangguan terdahulu yang melibatkan aplikasi pengangkutan, dan menyifatkan keperluan untuk mengimbangi perkhidmatan baharu dengan peluang kepada peserta pasaran lain.

Peraturan sedia ada untuk penerbit berdepan kebimbangan tentang pematuhan

Indonesia sudah mempunyai rangka kerja dasar yang mengawal hubungan antara platform dengan kewartawanan. Peraturan Presiden No. 32 Tahun 2024 menetapkan peraturan hak penerbit dan tanggungjawab platform digital yang bertujuan menyokong kewartawanan berkualiti. Nezar merujuknya sebagai tindak balas konkrit kerajaan terhadap tekanan yang dihadapi organisasi berita.

Peraturan itu tidak meniadakan keperluan berasingan untuk membuktikan pelanggaran persaingan. Tanggungjawab platform di bawah rangka kerja kewartawanan dan penelitian KPPU terhadap tingkah laku pasaran saling berkaitan, tetapi melibatkan persoalan berbeza: sama ada syarikat memenuhi kewajipan mereka, dan sama ada tingkah laku mereka menyekat persaingan secara menyalahi undang-undang.

Pengerusi Jawatankuasa Tanggungjawab Syarikat Platform Digital bagi Kewartawanan Berkualiti, yang dikenali sebagai KTP2JB, Suprapto Sastro Atmojo, berkata jawatankuasa itu menilai pematuhan platform terhadap peraturan berkenaan sebagai rendah. Beliau berkata syarikat belum melaksanakan sepenuhnya tanggungjawab mereka.

Tiada skor pematuhan berangka, senarai syarikat yang dinilai atau kaedah penilaian terperinci diberikan. Oleh itu, penilaian tersebut wajar difahami sebagai penilaian yang dinyatakan jawatankuasa berkenaan, bukannya ukuran pematuhan berangka bagi setiap platform.

Perjanjian 29 Julai antara KPPU dengan KTP2JB, yang ditandatangani di Jakarta, bertujuan memperkukuh penyelarasan, pertukaran data, kajian dan pelaksanaan tugas masing-masing. Suprapto berkata beliau mahukan tindakan praktikal bagi menyokong kemampanan media, termasuk bantuan KPPU dalam memantau pematuhan platform.

Usaha dasar melangkaui kerugian trafik

Gopprera berkata platform dan AI mempengaruhi cara kandungan dihasilkan, diedarkan dan digunakan, selain nilai ekonomi hasil kerja kewartawanan serta pasaran pengiklanan digital. Pendirian beliau ialah AI sepatutnya meluaskan akses kepada maklumat tanpa mengecilkan kepelbagaian sumber maklumat atau melemahkan perniagaan media yang menghasilkannya.

Nezar membangkitkan satu lagi dimensi: penggunaan kewartawanan oleh syarikat teknologi untuk melatih dan mengendalikan sistem AI. Hal ini membawa isu pampasan dan hak cipta ke dalam perbahasan, selain keterlihatan dalam carian. Kebenaran menggunakan kandungan, bayaran bagi penggunaan itu dan khalayak yang dibawa kembali kepada penerbit ialah perkara berasingan, walaupun semuanya timbul dalam hubungan komersial yang sama.

Kerajaan sedang merangka Pelan Hala Tuju Kecerdasan Buatan Negara. Nezar berkata pelan itu bertujuan memandu pembangunan dan penggunaan AI di Indonesia, sambil menyokong kerjasama antara organisasi media dengan platform serta melindungi kewartawanan berkualiti. Tiada tarikh penerbitan atau peruntukan terperinci dinyatakan.

KPPU berkata kesan terhadap media menjadi tumpuan kajiannya pada 2026, termasuk perbincangan dengan Dewan Akhbar dan badan kerajaan yang berkaitan. Suruhanjaya itu juga membandingkan pendekatan kawal selia di Australia, Kanada, Kesatuan Eropah dan Amerika Syarikat. Perbandingan tersebut merupakan sebahagian daripada kajian, bukannya pengumuman bahawa Indonesia telah memilih mana-mana model asing tertentu.

Garis masa dan keputusan yang masih belum dibuat

Perkembangan ini merangkumi peraturan sedia ada, perjanjian kerjasama dan permintaan untuk meneliti amalan carian AI dengan lebih dekat. Langkah-langkah bertarikh ialah:

• 2024: Peraturan Presiden No. 32 Tahun 2024 menetapkan peraturan hak penerbit dan tanggungjawab platform digital untuk menyokong kewartawanan berkualiti.
• 29 Julai 2026: KPPU dan KTP2JB menandatangani perjanjian kerjasama di Jakarta.
• 18 September 2026: Satu laporan tentang kebimbangan AMSI menghuraikan permintaannya supaya AI Overviews, kesan memilih keluar dan kemungkinan penyalahgunaan kedudukan dominan diteliti.
• Sepanjang 2026: KPPU mengkaji kesan AI terhadap media melalui perbincangan institusi dan perbandingan kawal selia antarabangsa.

Tiada tarikh dinyatakan bagi ucapan Nezar di sesi pemukiman itu, selain ia berlangsung pada hari Jumaat semasa acara 2026. Tarikh 18 September merujuk kepada laporan tentang kenyataan AMSI; tarikh itu tidak menetapkan tarikh sebenar pertemuan persatuan itu dengan KPPU.

Langkah substantif seterusnya ialah pengumpulan bukti. Suruhanjaya itu telah meminta data daripada AMSI, manakala ketelusan tentang penggunaan kandungan, pemeringkatan, rujukan dan terma komersial kekal menjadi inti amaran Rhido. Tiada dapatan rasmi tentang pelanggaran, penalti, tarikh pendengaran atau tarikh akhir bagi pelan hala tuju AI dinyatakan.

Perkara Utama

• KPPU memberi amaran bahawa kawalan platform terhadap khalayak, data, pengedaran dan hasil boleh meningkatkan kebergantungan penerbit.
• AMSI mahu ringkasan AI diteliti dan mendakwa penolakan penggunaan kandungan untuk AI boleh mengurangkan keterlihatan dalam carian.
• Nezar Patria menyebut penurunan trafik lebih daripada 40 peratus, tanpa menyatakan tempoh atau skopnya.
• KPPU memerlukan bukti konkrit sebelum menentukan sama ada undang-undang persaingan telah dilanggar.
• Perjanjian kerjasama pada 29 Julai 2026 menyokong penyelarasan dengan jawatankuasa yang menyelia tanggungjawab platform terhadap kewartawanan.
• Indonesia sedang merangka pelan hala tuju AI, tetapi tarikh penerbitan atau hasil penguatkuasaan belum dinyatakan.