Indonesia Jelaskan Peraturan Pemadaman Kandungan dalam Tempoh Empat Jam Ketika Pengkritik Mahukan Perlindungan Lebih Kukuh

Platform diberi tempoh untuk memberi maklum balas sebelum arahan pemadaman segera

Kementerian Komunikasi dan Digital Indonesia berkata platform mempunyai 12 jam untuk memberi maklum balas terhadap notis awal mengenai kandungan segera sebelum notis yang tidak dijawab boleh membawa kepada arahan supaya akses disekat dalam tempoh empat jam. Penjelasan itu meletakkan dua tempoh masa berasingan sebagai tumpuan perdebatan mengenai maklumat palsu, keselamatan awam dan kebebasan bersuara.

Ketika berucap di Jakarta Pusat pada 2 November 2026, Mediodecci Lustarini, setiausaha Direktorat Jeneral Pengawasan Ruang Digital kementerian itu, berkata Keputusan Menteri No. 127 dan No. 128 Tahun 2026 menjadi panduan proses berkenaan. KM 127 menetapkan tempoh pengendalian, manakala KM 128 menetapkan kriteria dan prosedur untuk menilai maklumat palsu dan ucapan kebencian.

Komdigi, nama yang digunakan untuk merujuk kementerian itu, berkata keperluan empat jam terpakai bagi kandungan segera yang membawa risiko tinggi, selepas arahan rasmi diterima oleh platform. Sebelum itu, pegawai perlu mengesahkan aduan atau penemuan, meneliti asas undang-undang serta bukti sokongan, dan memberi platform peluang untuk memberi maklum balas.

Bagi pengguna, kepentingannya bukan sekadar seberapa pantas sesuatu hantaran dipadamkan. Peraturan itu juga menyentuh cara pihak berkuasa membezakan kepalsuan berbahaya daripada kritikan, cara kewartawanan dilindungi dan cara seseorang boleh mendapatkan semula hantaran yang dipadamkan secara tidak sengaja.

Maulina Pia Wulandari, profesor madya komunikasi di Universitas Brawijaya, menerima bahawa kandungan berbahaya mungkin memerlukan tindakan pantas. Bantahannya berkaitan risiko kriteria yang luas dan tempoh yang singkat mendorong platform memadamkan ekspresi yang sah di sisi undang-undang, termasuk kritikan terhadap pegawai awam. Perikatan Wartawan Bebas, yang dikenali sebagai AJI, secara berasingan menggesa supaya KM 127 ditarik balik.

Apa yang berlaku sebelum tempoh empat jam bermula?

Komdigi menerangkan proses yang bermula dengan pengesahan aduan awam atau kandungan yang ditemukan oleh pegawai. Penilai meneliti asas undang-undang untuk tindakan, pautan kepada kandungan dan bukti sokongan. Jika mereka mendapati terdapat asas bagi pelanggaran, kementerian menghantar pemberitahuan kepada platform.

Platform kemudian mempunyai 12 jam untuk memberi maklum balas berhubung kandungan segera dan 24 jam bagi kandungan yang diklasifikasikan sebagai tidak segera. Pada peringkat ini, mereka boleh meminta penjelasan atau mengemukakan maklum balas, termasuk penilaian berdasarkan garis panduan komuniti mereka sendiri, iaitu peraturan yang ditetapkan oleh setiap perkhidmatan untuk penggunanya.

Jika platform tidak memberi maklum balas dalam tempoh yang ditetapkan, Komdigi berkata ia boleh mengeluarkan arahan rasmi melalui Sistem Pematuhan Moderasi Kandungannya, yang dikenali sebagai SAMAN. Platform kemudian mesti menyekat akses dalam tempoh empat jam bagi kandungan segera atau 24 jam bagi kandungan tidak segera.

Oleh itu, tempoh maklum balas bagi kes segera adalah tiga kali lebih panjang berbanding tempoh pemadaman selepasnya: 12 jam berbanding empat jam. Bagi kes tidak segera, kedua-dua peringkat memberikan tempoh 24 jam. Pengesahan dan pengeluaran arahan ialah langkah yang berasingan. Maka, pembaca perlu memahami tempoh ini sebagai had masa bagi tindakan tertentu, bukannya satu kiraan detik yang bermula sebaik sahaja sesuatu hantaran diterbitkan.

Bagaimana tiga keputusan menteri saling berkaitan

KM 127 dan KM 128 berkuat kuasa bersama Keputusan Menteri No. 522 Tahun 2024, yang meminda Keputusan No. 172 Tahun 2024. Kerangka terdahulu itu berkaitan prosedur mengenakan denda pentadbiran kepada penyedia sistem elektronik swasta yang gagal memenuhi kewajipan menyekat akses kepada kandungan terlarang.

Penyedia yang terlibat termasuk perkhidmatan yang memuatkan kandungan jana pengguna, iaitu hantaran, video, komen dan bahan lain yang dimuat naik oleh pengguna. Dari segi amalan, proses pematuhan mengenakan kewajipan kepada syarikat yang mengendalikan perkhidmatan tersebut.

SAMAN membantu Komdigi menjejak dan mengesahkan kandungan, menghantar permintaan untuk menyekat akses serta mengira denda pentadbiran apabila penyedia gagal memenuhi kewajipan mereka. Ketua pemangku biro perhubungan awam Farida Dewi Maharani turut berkata KM 127 perlu dibaca bersama KM 128 kerana kriteria dan mekanisme pengendalian melengkapi tempoh yang ditetapkan.

Kandungan apa yang boleh dikenakan tindakan?

Komdigi berkata tumpuannya ialah maklumat palsu dan ucapan kebencian yang memenuhi kriteria dalam KM 128. Mediodecci menyenaraikan maklumat yang bercanggah dengan fakta, cubaan memecahbelahkan masyarakat, kemudaratan, potensi konflik sosial dan ketakutan dalam kalangan masyarakat sebagai faktor penilaian.

Dalam penjelasan pada 29 Oktober, kementerian itu menyatakan masalah fakta termasuk dakwaan yang bercanggah dengan maklumat yang boleh dipercayai, tidak mempunyai rujukan yang boleh diyakini atau meletakkan maklumat tepat dalam konteks yang mengelirukan. Potensi kemudaratan boleh melibatkan keadaan sosial dan ekonomi, reputasi atau kesihatan awam.

Pertimbangan ketenteraman awam merangkumi potensi keganasan, kerosakan kemudahan awam, gangguan terhadap perkhidmatan kerajaan atau kegiatan menyalahi undang-undang yang lain. Penjelasan mengenai ucapan kebencian merangkumi serangan, penghinaan, provokasi atau seruan untuk membenci dan mendiskriminasi seseorang atau kumpulan berdasarkan identiti mereka.

Kriteria ini memerlukan pertimbangan terhadap kandungan dan konteks. Penilai yang meneliti dakwaan yang dipertikaikan perlu mempertimbangkan kandungannya, bukti yang menyokongnya dan kemudaratan yang dikenal pasti oleh pihak berkuasa. Wulandari berhujah bahawa ketepatan fakta dan kepentingan awam perlu diberi perhatian khusus apabila perkara yang dibincangkan ialah dakwaan rasuah, mutu perkhidmatan awam yang lemah atau tindakan pegawai.

Mengapa kementerian berkata kritikan dan kewartawanan dilindungi

Mediodecci berkata kritikan yang sah di sisi undang-undang, perbezaan pendapat dan penyampaian aspirasi awam dilindungi dalam pendekatan kementerian itu. Beliau turut berkata pengendalian kandungan oleh Komdigi tidak menyasarkan kewartawanan yang dihasilkan oleh media, termasuk laporan penyiasatan.

Jaminan itu penting kerana laporan penyiasatan sering mengandungi dakwaan yang dipertikaikan oleh institusi atau pegawai. Wulandari berhujah bahawa pihak berkuasa perlu membezakan ancaman terhadap keselamatan awam daripada kemudaratan terhadap reputasi pihak berkuasa. Kebimbangannya ialah institusi yang menerima kritikan mungkin mempunyai pengaruh terhadap keputusan untuk menyekatnya.

Undang-Undang Akhbar Indonesia, Undang-Undang No. 40 Tahun 1999, menyediakan kerangka berasingan bagi kebebasan akhbar. Perkara 4 melindungi kebebasan akhbar dan melarang penapisan, penindasan serta larangan penyiaran terhadap akhbar. Undang-undang itu turut memperuntukkan hak menjawab dan membetulkan, manakala Majlis Akhbar berperanan menyelesaikan perkara berkaitan kerja kewartawanan.

Bagi bilik berita yang mengedarkan laporan penyiasatan melalui media sosial, akses kepada platform merupakan sebahagian daripada usaha menjangkau pembaca. Oleh itu, jaminan Komdigi tentang kewartawanan perlu disertai tuntutan praktikal daripada pejuang akhbar: prosedur yang jelas untuk mengenal pasti kerja kewartawanan dan membetulkan sekatan dengan pantas.

Bantahan AJI tertumpu pada sekatan tertentu

Pada 7 April 2026, AJI menggesa supaya KM 127 dibatalkan dan akses kepada akaun Instagram Magdalene.id dipulihkan. Organisasi itu merujuk kepada sekatan pada 3 April yang melibatkan liputan penyiasatan tentang serangan asid terhadap aktivis KontraS, Andrie Yunus.

Menurut AJI, bahan yang terjejas itu berkaitan laporan berdasarkan kerja Pasukan Advokasi untuk Demokrasi. Organisasi itu membantah penggunaan bahasa tentang kandungan yang meresahkan masyarakat atau mengganggu ketenteraman awam, dengan alasan tafsiran yang luas boleh menjejaskan pengedaran bahan kewartawanan.

Sebab sekatan oleh platform itu dan kaitannya dengan arahan kerajaan masih belum disahkan. Namun, aduan AJI memberikan tumpuan konkrit kepada pertikaian itu: keupayaan organisasi berita untuk memastikan laporan penyiasatan terus boleh diakses ketika pihak berkuasa dan platform membuat keputusan moderasi.

Perubahan yang diinginkan sarjana komunikasi itu

Wulandari memberi amaran tentang moderasi berlebihan, iaitu apabila platform memadamkan bahan yang sah di sisi undang-undang ketika cuba memenuhi tuntutan kawal selia. Beliau turut menghuraikan kesan yang membantutkan kebebasan bersuara: orang ramai memilih untuk berdiam diri kerana bimbang penyampaian pendapat boleh menyebabkan kandungan dipadamkan atau membawa hukuman.

Saranannya termasuk menetapkan batas yang lebih jelas antara kandungan menyalahi undang-undang, kritikan, pendapat dan kewartawanan; memberikan alasan bertulis bagi sekatan; menyediakan proses bantahan dan pemulihan yang berkesan; serta menjalankan audit bebas terhadap keputusan pemadaman. Beliau juga menyokong dialog dan penjelasan apabila langkah itu setimpal dengan masalah yang dihadapi.

Wulandari berhujah bahawa komunikasi kerajaan perlu merangkumi usaha mendengar aduan dan memberikan maklum balas berasaskan bukti. Kritikan terhadap perkhidmatan awam yang dikongsi secara meluas boleh membantu pegawai mengenal pasti kelemahan yang perlu ditangani. Memadamkan aduan itu boleh menyebabkan masalah asas terus tidak diselesaikan.

Beliau mencadangkan supaya dasar itu dinilai berdasarkan ketepatan keputusan, pencegahan ancaman sebenar dan pemulihan bahan yang disekat secara tersilap. Ukuran tersebut akan memberikan gambaran yang lebih menyeluruh kepada masyarakat tentang pelaksanaan dasar berbanding sekadar jumlah hantaran yang dipadamkan.

Apa yang boleh dilakukan pengguna selepas kandungan tersilap dipadamkan?

Komdigi berkata pemilik kandungan boleh mengemukakan bantahan dan meminta pemulihan jika mereka percaya moderasi dilakukan secara tersilap. Mediodecci berkata langkah ini turut meliputi kesilapan yang disyaki dilakukan secara bebas oleh platform, dan kebimbangan berkenaan boleh disampaikan kepada pihak seterusnya.

Penjelasan kementerian pada 2 November tidak menyatakan tempoh untuk menyelesaikan bantahan atau memulihkan kandungan. Bagi seseorang yang hantaran mereka berkaitan kecemasan yang sedang berlaku atau kontroversi awam semasa, kepantasan pembetulan itu boleh menentukan sama ada maklumat tersebut sampai kepada orang ramai ketika masih berguna.

Wulandari mengaitkan perlindungan prosedur ini dengan Perlembagaan Indonesia. Beliau merujuk Perkara 28E(3), yang melindungi kebebasan bersuara, Perkara 28F, berkenaan hak mendapatkan maklumat, dan Perkara 28J(2), yang menetapkan syarat bagi sekatan terhadap hak.

Beliau turut merujuk Keputusan Mahkamah Perlembagaan No. 311/PUU-XXIV/2026, bertarikh 29 September 2026, yang menurutnya menghendaki notis digital atau bertulis berserta alasan diberikan sebelum akses kepada maklumat menyalahi undang-undang disekat. Pendirian beliau ialah proses pengendalian mesti menyediakan alasan yang boleh diakses dan saluran yang berfungsi untuk mencabar kesilapan.

Perkembangan perdebatan sepanjang 2026

Kontroversi ini berkembang selama beberapa bulan, sejak KM 127 diterima pakai sehinggalah bantahan wartawan dan penjelasan susulan daripada Komdigi. Tarikh utamanya ialah:

• Mac 2026: KM 127 diterima pakai. Wulandari menyebut 13 Mac; satu kronologi lain menyenaraikan 12 hingga 13 Mac, maka tarikh sebenar ia ditandatangani masih menunggu pengesahan.
• 3 April: AJI berkata akses kepada akaun Instagram Magdalene.id disekat berkaitan liputan penyiasatan mengenai Andrie Yunus.
• 7 April: AJI menggesa supaya KM 127 ditarik balik dan akses kepada akaun itu dipulihkan.
• 29 September: Keputusan Mahkamah Perlembagaan yang dirujuk Wulandari menyentuh keperluan memberikan notis dan alasan sebelum akses disekat.
• 29 Oktober: Komdigi menjelaskan kriteria kandungan dan hubungan antara KM 127 dengan KM 128.
• 2 November: Mediodecci memperincikan tempoh pemberitahuan, tarikh akhir pemadaman, perlindungan bagi ekspresi yang sah di sisi undang-undang dan peluang memohon pemulihan kandungan.

Penjelasan Komdigi menggariskan proses berperingkat, bukannya pemadaman serta-merta selepas aduan diterima. Pertikaian utamanya berkaitan pelaksanaan proses itu: kementerian menjanjikan tindakan bersasar terhadap kandungan berbahaya, manakala Wulandari dan pejuang akhbar mahukan batas yang lebih jelas, alasan yang boleh diakses dan pembetulan berkesan apabila keputusan tersilap.

Perkara Utama

• Kes segera memberikan tempoh 12 jam untuk maklum balas sebelum notis yang tidak dijawab boleh membawa kepada arahan rasmi supaya akses disekat dalam tempoh empat jam.
• Kes tidak segera memberikan tempoh 24 jam untuk memberi maklum balas dan 24 jam untuk melaksanakan arahan sekatan akses.
• KM 127 menetapkan tempoh, KM 128 menjadi panduan penilaian, manakala SAMAN menyokong pemantauan pematuhan dan pengenaan denda pentadbiran.
• Komdigi berkata kritikan dan kewartawanan yang sah di sisi undang-undang, termasuk laporan penyiasatan, dilindungi.
• AJI menggesa KM 127 ditarik balik, manakala Wulandari mengesyorkan alasan bertulis, proses rayuan yang berkesan dan audit bebas.
• Pemilik kandungan boleh membantah dan memohon pemulihan, termasuk jika terdapat kesilapan moderasi yang disyaki dilakukan secara bebas oleh platform.