Indonesia Luluskan Undang-Undang Perlindungan Pekerja, Had Kontrak Empat Tahun dan Peraturan Pemecatan Lebih Ketat

Parlimen meluluskan 313 artikel, tetapi pelaksanaannya perlu menunggu

Dewan Perwakilan Rakyat Indonesia meluluskan Undang-Undang Perlindungan Pekerjaan pada 6 Oktober 2026, dengan memperkenalkan peraturan pemecatan yang lebih ketat, had empat tahun bagi kontrak sementara serta perlindungan untuk pekerja platform digital. Perundangan itu mengandungi 23 bab dan 313 artikel, tetapi kelulusannya tidak bermakna peruntukan tersebut berkuat kuasa serta-merta.

Kerajaan menyatakan tempoh peralihan selama setahun dari tarikh penggubalan dan pewartaan, dengan pelaksanaan penuh disasarkan pada 6 Oktober 2027. Peruntukan gaji baharu dijangka menjadi panduan dalam penetapan gaji minimum bagi 2028. Tarikh mula yang tepat bergantung pada pewartaan, bukan undian parlimen semata-mata.

Satu ketidakpastian utama merangkumi pelbagai perubahan itu: teks akhir belum diterbitkan kepada umum ketika beberapa kesatuan dan wakil majikan memberikan ulasan antara 6 hingga 8 Oktober. Oleh itu, sesetengah dakwaan terperinci mungkin berdasarkan draf yang tersebar atau huraian pihak yang terlibat, bukannya undang-undang akhir yang diterbitkan.

Menteri Tenaga Kerja Yassierli menyifatkan perundangan itu sebagai usaha melindungi pekerjaan tanpa menjejaskan keupayaan syarikat untuk beroperasi. Ketika berucap di parlimen selepas undian, beliau berkata:

Rang undang-undang ini mencerminkan keseimbangan antara melindungi hak asasi pekerja dengan kemampanan perniagaan.

Ujian sebenarnya bukan sekadar pampasan yang lebih tinggi. Ia bergantung pada pemecatan yang masih dibenarkan, sama ada sekatan kontrak dan penyumberan luar dapat menghalang usaha mengelak peraturan, serta keupayaan pemeriksa dan mahkamah menguatkuasakan hak yang diperluas.

Tarikh akhir mahkamah mendorong jadual perundangan

Undian itu berlangsung pada mesyuarat pleno kesembilan Dewan dalam tempoh sidang pertama tahun parlimen 2026–2027 di Jakarta. Lapan puak parlimen meluluskan rang undang-undang itu, kira-kira tiga minggu sebelum tarikh akhir yang ditetapkan melalui Keputusan Mahkamah Perlembagaan No. 168/PUU-XXI/2023.

Keputusan yang diumumkan pada 31 Oktober 2024 itu menghendaki penggubal undang-undang memisahkan peruntukan pekerjaan daripada Undang-Undang No. 6 Tahun 2023 mengenai Penciptaan Pekerjaan dan menggubal undang-undang buruh yang berasingan dalam tempoh dua tahun. Mahkamah itu turut mengubah 21 peruntukan yang melibatkan kontrak, penyumberan luar, gaji, waktu bekerja, pemecatan dan perkara pekerjaan lain.

Tarikh utama menunjukkan betapa pantas proses parlimen itu berjalan:

• 31 Oktober 2024: Mahkamah Perlembagaan mengarahkan penggubalan undang-undang pekerjaan berasingan dalam tempoh dua tahun.
• 27 Ogos 2026: Dewan menerima rang undang-undang itu sebagai inisiatifnya sendiri.
• 1 September 2026: Presiden Prabowo Subianto mengeluarkan surat melantik pasukan perunding kerajaan.
• 14 September–4 Oktober 2026: Perbincangan bersama berlangsung dan berakhir dengan persetujuan di Suruhanjaya IX.
• 6 Oktober 2026: Dewan meluluskan perundangan itu dalam sidang pleno.
• 6 Oktober 2027: Pelaksanaan penuh disasarkan, tertakluk pada tarikh pewartaan.
• 2028: Peraturan gaji baharu dijangka diguna pakai dalam penetapan gaji minimum.

Satu laporan mengenai pembentangan menteri menyebut 5 Oktober, berbeza daripada tarikh kelulusan 6 Oktober yang dinyatakan secara konsisten di tempat lain. Kelulusan perundangan oleh parlimen juga berbeza daripada penerbitan teks akhir yang telah digubal.

Kontrak sementara boleh berjumlah empat tahun, bukan dua

Jadual kontrak yang dilaporkan membenarkan perjanjian kerja bertempoh tetap awal selama dua tahun, yang dikenali sebagai PKWT, diikuti tidak lebih daripada dua kali lanjutan sehingga setahun setiap kali. Maka, tempoh terkumpul maksimum ialah empat tahun. Menyatakan had itu sebagai dua tahun sahaja tidak mengambil kira tempoh lanjutan.

Tempoh itu setahun lebih pendek berbanding had lima tahun di bawah kerangka Penciptaan Pekerjaan, iaitu pengurangan sebanyak 20 peratus. Namun, tempohnya masih setahun lebih panjang berbanding jumlah tiga tahun yang dinyatakan dalam Undang-Undang No. 13 Tahun 2003, yang membenarkan dua tahun awal dan satu lanjutan sehingga setahun.

Andi Gani Nena Wea, presiden Gabungan Kesatuan Pekerja Seluruh Indonesia, berkata had empat tahun itu tidak memenuhi tuntutan kesatuan untuk tempoh setahun. Said Iqbal, presiden Gabungan Kesatuan Sekerja Indonesia dan Parti Buruh, berkata pekerja yang masih diperlukan selepas empat tahun sepatutnya menjadi pekerja tetap.

Maklumat institusi itu bersumber daripada analisis draf oleh AHP, yang meneliti draf 27 Ogos dalam bentuknya pada 2 Oktober. Analisis itu menghuraikan tempoh keseluruhan empat tahun, had berasingan dua tahun bagi kerja yang dijangka siap dalam masa yang agak singkat, notis bertulis lanjutan sekurang-kurangnya tujuh hari sebelum tamat tempoh, serta pertukaran automatik kepada pekerjaan tetap bagi kontrak yang tidak memenuhi syarat. Butiran itu merujuk kepada draf dan perlu disahkan berdasarkan undang-undang akhir.

Sekatan penyumberan luar mencetuskan tafsiran berbeza

Huraian utama mengehadkan penyumberan luar kepada lima kategori perkhidmatan sokongan: pembersihan, penyediaan makanan pekerja, keselamatan, perkhidmatan sokongan dalam perlombongan dan petroleum, serta pengangkutan pekerja. Tujuannya adalah untuk mengehadkan penggunaan tenaga kerja luar bagi pekerjaan yang berkait secara langsung dengan proses pengeluaran syarikat.

Analisis draf itu mengenal pasti satu kelayakan penting. Peruntukan berasingan membenarkan penyumberan luar bagi kerja yang tidak berkait secara langsung dengan pengeluaran, menunjukkan bahawa lima kategori tersebut mungkin bukan senarai yang lengkap. Teks akhir yang diterbitkan akan menentukan sama ada kebenaran yang lebih luas itu dikekalkan.

Laporan juga berbeza tentang cara kategori itu dikira. Said Iqbal menyebut empat kategori umum, dengan aturan berasingan bagi perlombongan, petroleum dan perusahaan milik negara. Katanya, syarikat terjejas perlu mempunyai anak syarikat atau entiti perniagaan yang setara untuk mengurus kerja sokongan yang disumber luar. Yassierli juga menyebut aturan anak syarikat bagi penyumberan luar di perusahaan milik negara.

Dua hubungan pekerjaan perlu dibezakan. Andi Gani berkata pekerja penyumberan luar akan menjadi pekerja tetap syarikat penyumberan luar. Draf itu secara berasingan memperuntukkan bahawa pekerja yang menjalankan tugas berkait secara langsung dengan pengeluaran akan menjadi pekerja syarikat yang menggunakan khidmat mereka. Huraian ini melibatkan keadaan berbeza dan tidak semestinya bercanggah.

Di bawah draf itu, pekerja yang mempertikaikan aturan penyumberan luar boleh meminta pemeriksaan oleh pemeriksa buruh selepas rundingan gagal dan memohon Mahkamah Daerah mengesahkan dapatan pemeriksaan tersebut. Peraturan penyumberan luar sedia ada juga merangkumi Peraturan Menteri Tenaga Kerja No. 7 Tahun 2026, yang berkuat kuasa mulai 30 April 2026.

Alasan pemecatan dikecilkan dan pesangon dinaikkan

Draf Ogos menyenaraikan 14 alasan pemecatan tetapi tidak memasukkan dua alasan berkaitan kecekapan: kerugian kewangan sebenar dan pencegahan kerugian kewangan yang dijangka. Huraian ini lebih khusus daripada dakwaan bahawa syarikat langsung tidak boleh memecat pekerja atas sebab ekonomi. Penutupan, kebankrapan dan keadaan lain yang dikenal pasti masih terkandung dalam draf.

Langkah pencegahan akan menjadi syarat undang-undang sebelum rundingan antara majikan dengan pekerja. Langkah tersebut termasuk mengurangkan kerja lebih masa atau waktu bekerja, memberhentikan pekerja buat sementara waktu, membenarkan kontrak sementara tamat tanpa diperbaharui, dan menawarkan persaraan awal. Draf itu tidak menetapkan sama ada setiap langkah perlu dicuba mengikut turutan.

Pengganda bagi beberapa bayaran pesangon akan dinaikkan. Bayaran bagi alasan tertentu, termasuk penutupan selepas kerugian berterusan, keadaan memaksa, kebankrapan dan pelanggaran selepas surat amaran, akan meningkat daripada 0.5 kali hak asas kepada satu kali. Bagi kes penggabungan dan salah laku majikan tertentu, kadar itu akan meningkat daripada satu kali kepada dua kali.

Pengganda persaraan akan meningkat daripada 1.75 kepada dua, iaitu kira-kira 14.3 peratus. Pengganda ini dikenakan pada komponen pesangon, bukan secara automatik kepada setiap bayaran yang perlu dijelaskan apabila pekerjaan tamat. Analisis draf menyatakan perubahan itu tidak mengubah anugerah berasingan berdasarkan tempoh perkhidmatan.

Sesetengah laporan menyebut pengganda minimum satu menggantikan kadar terdahulu 0.5. Analisis draf mengaitkan kenaikan itu dengan alasan pemecatan tertentu, maka hak sejagat tidak sepatutnya diandaikan tanpa merujuk teks akhir. Aloysius Uwiyono, pakar undang-undang buruh di Universiti Trisakti, turut menyebut keperluan Mahkamah Perlembagaan supaya pemecatan yang dipertikaikan selepas rundingan gagal menunggu keputusan mengikat daripada institusi penyelesaian pertikaian perusahaan.

Tabung pesangon mengubah cara tanggungan dibiayai

Jaminan pesangon yang dicadangkan akan mewajibkan caruman majikan untuk membiayai bayaran pada masa hadapan. Dalam draf itu, majikan kekal bertanggungjawab bagi sebarang kekurangan antara bayaran tabung dengan hak berkanun pekerja. Sebarang lebihan akan dipulangkan kepada majikan.

Ini pada asasnya mekanisme pembiayaan yang berbeza daripada penentuan jumlah yang perlu dibayar kepada pekerja yang dipecat. Kadar caruman dan aturan operasi diserahkan kepada peraturan kerajaan. Insurans Kehilangan Pekerjaan, yang dikenali sebagai JKP, ialah perlindungan lain dan tidak sepatutnya dikelirukan dengan program pesangon baharu.

Said Iqbal menyebut hak tambahan untuk pekerja kontrak dan pekerja penyumberan luar: gaji sebulan bagi setiap tahun perkhidmatan, sehingga empat bulan selepas empat tahun. Beliau membandingkannya dengan pesangon asas pekerja tetap yang boleh mencecah sembilan bulan selepas sembilan tahun atau lebih. Huraian ini masih merupakan kenyataan beliau sementara menunggu penerbitan teks akhir, termasuk penjelasan tentang hubungannya dengan pampasan kontrak sedia ada.

Penilaian lain kurang positif. Timboel Siregar, setiausaha agung Pertubuhan Kesatuan Sekerja Indonesia, berkata perundangan itu menghapuskan pampasan perumahan dan perubatan terdahulu yang dikira pada kadar 15 peratus. Dakwaan itu juga perlu disemak berdasarkan peruntukan akhir dan asas perundangan yang digunakan.

Perubahan gaji mengaitkan penetapan upah dengan kos sara hidup

Perundangan itu merangkumi gaji minimum, struktur dan skala gaji syarikat, kerja lebih masa, bayaran dalam keadaan tertentu serta potongan gaji. Indah Anggoro Putri, ketua pengarah hubungan perusahaan dan keselamatan sosial Kementerian Tenaga Kerja, berkata Statistik Indonesia, atau BPS, akan menjalankan tinjauan baharu Keperluan Kehidupan Wajar dengan perundingan majlis gaji.

Keperluan Kehidupan Wajar, disingkatkan sebagai KHL, mengukur kos yang digunakan untuk menilai sama ada pendapatan mampu menyokong taraf hidup yang munasabah. Penambahan tinjauan itu tidak dengan sendirinya menentukan kenaikan gaji yang bakal ditetapkan. Ristadi, presiden Gabungan Kesatuan Pekerja Kebangsaan, berkata formula itu masih menggunakan inflasi, pertumbuhan ekonomi dan indeks, di samping mengambil kira KHL.

Nabiyla Risfa Izzati, pensyarah undang-undang buruh di Universiti Gadjah Mada dan penyelidik di Pusat Kajian Ekonomi dan Undang-Undang, merujuk satu perbandingan yang menunjukkan lima daripada 36 wilayah yang menetapkan gaji minimum 2026 berada di atas KHL, manakala 31 di bawah. Ini bersamaan kira-kira 14 peratus di atas dan 86 peratus di bawah. Beliau turut merujuk julat indeks 0.5–0.9 dalam Peraturan Kerajaan No. 49 Tahun 2025.

Draf Ogos mewajibkan gaji minimum sektoral sekurang-kurangnya 5 peratus lebih tinggi daripada gaji minimum wilayah yang berkenaan, serta semakan tahunan. Draf itu juga mewajibkan rundingan struktur gaji syarikat dengan wakil pekerja. Peruntukan draf ini tidak sepatutnya dikemukakan sebagai kewajipan akhir yang telah disahkan.

Pekerja dan majikan mahukan hasil berbeza. Gabungan Kesatuan Sekerja Indonesia menuntut kenaikan 7.5–9.5 peratus, manakala Persatuan Majikan Indonesia mencadangkan pelarasan gaji setiap dua tahun. Tiada satu pun tuntutan itu menetapkan kadar kenaikan yang diterima pakai. Kerajaan kini menjangkakan kerangka baharu itu menjadi panduan bagi gaji minimum 2028.

Cuti, hak orang kurang upaya dan perantisan diberi perhatian

Peruntukan yang dilaporkan mengekalkan minggu kerja 40 jam, sama ada lapan jam sehari selama lima hari atau tujuh jam sehari mengikut jadual enam hari. Jumisih, pengerusi Majlis Pekerja Kebangsaan Gabungan Pekerja Indonesia Bersatu, mempersoalkan cadangan minggu kerja 45 jam semasa perbahasan. Kebimbangan itu bukan bukti bahawa 45 jam diterima sebagai standard.

Pekerja wanita akan mendapat cuti haid sehingga dua hari dan cuti bersalin selama tiga bulan, yang boleh dilanjutkan tiga bulan lagi dalam keadaan khas. Perundangan itu turut menangani perlindungan gaji semasa cuti dan perlindungan berkaitan keguguran.

Peruntukan bagi orang kurang upaya meliputi akses kepada pekerjaan, kemudahan akses, penyesuaian munasabah dan layanan sama rata. Syarikat dilarang menahan diploma atau dokumen peribadi lain. Perlindungan sosial merangkumi perlindungan kesihatan nasional, faedah kemalangan kerja dan kematian, simpanan hari tua, pencen, JKP dan jaminan pesangon.

Perantisan akan tertakluk pada had tempoh, elaun, perlindungan keselamatan, perlindungan kemalangan kerja dan kematian, serta sijil. Andi Gani menyebut kelayakan bagi pelajar dan graduan baharu, dengan tempoh enam bulan untuk graduan baharu; laporan lain menyebut tempoh enam bulan secara lebih umum. Skop tepatnya perlu disahkan.

Said Iqbal memberi amaran bahawa waktu kerja perantis yang tidak jelas boleh membolehkan syarikat menggantikan pekerjaan biasa dengan aturan latihan yang lebih murah. Pada 7 Oktober, Yassierli berkata perantisan tidak bertujuan menggantikan pekerja dengan tenaga kerja murah. Undang-undang itu juga memperkukuh pensijilan kompetensi melalui BNSP, yang disifatkan sebagai badan bebas yang melapor terus kepada presiden.

Perlindungan pekerja platform tidak menetapkan status pekerja

Pekerja platform digital, termasuk pemandu dan pekerja bebas, akan mendapat pendapatan yang munasabah, perlindungan keselamatan pekerjaan, perlindungan daripada penamatan perkongsian atau penyahaktifan akaun secara sepihak, serta mekanisme untuk mengemukakan bantahan. Draf Ogos turut merangkumi keselamatan sosial, hak kesatuan dan ketelusan tentang algoritma yang mengawal pengagihan tugas, prestasi dan bayaran.

Ketelusan algoritma penting kerana aplikasi boleh membuat keputusan yang menentukan pendapatan atau akses seseorang pekerja kepada pekerjaan. Namun, pengiktirafan perlindungan ini tidak semestinya menjadikan setiap pekerja platform sebagai pekerja syarikat.

Donna Priadi, pengarah urusan Dewan Perniagaan Amerika di Indonesia, menyifatkan pengelasan status sebagai isu yang belum selesai, dengan merujuk pemandu Grab dan Gojek yang beroperasi sebagai rakan kongsi. Rujukan draf kepada perkongsian menunjukkan model itu mungkin diteruskan, tetapi pihak yang bertanggungjawab di sisi undang-undang bagi setiap kewajipan masih tidak jelas.

Pekerja tidak formal juga diiktiraf secara jelas. Nabiyla mengalu-alukan peluasan itu tetapi mempersoalkan sama ada pampasan yang adil dan wajar mewujudkan standard yang boleh dikuatkuasakan setara dengan gaji. Draf itu mencadangkan supaya waktu bekerja, risiko pekerjaan dan kos operasi diambil kira, dengan bantuan caruman kerajaan untuk pekerja rentan yang meliputi sekurang-kurangnya faedah kemalangan dan kematian.

Penyertaan dan penguatkuasaan memecahbelahkan kesatuan

Timbalan pengerusi Suruhanjaya IX Putih Sari berkata rundingan dan pendengaran telah menyumbang kepada penggubalan perundangan itu. Ristadi menyifatkan peluang penyertaan kesatuan lebih luas berbanding reformasi buruh terdahulu. Jumisih memberikan gambaran berbeza, dengan berkata perbincangan berlangsung secara tertutup dan gabungannya tidak menerima draf walaupun peraturan itu dianggarkan menjejaskan 135 juta pekerja.

Andi Gani berkata kira-kira 90 peratus tuntutan kesatuan telah dipenuhi dan gabungannya tidak akan mencabar undang-undang itu di Mahkamah Perlembagaan. Mirah Sumirat, presiden Persatuan Pekerja Indonesia, pada mulanya mengalu-alukan kelulusan itu tetapi berkata organisasinya akan meneliti peruntukan dan memantau peraturan pelaksanaan. Pada 8 Oktober, beliau memberi amaran terhadap aturan penyumberan luar yang menyebabkan pekerja dibayar murah dan tidak terjamin.

Perundangan itu mencadangkan penambahan bilangan pemeriksa, nisbah kakitangan berdasarkan jumlah pekerja atau syarikat, jawatankuasa pemantauan, pengawasan parlimen, hukuman lebih berat serta data pekerjaan nasional dan wilayah yang bersepadu. Ristadi menjelaskan kepentingan keupayaan penguatkuasaan:

Setakat ini, keberkesanan pengawasan buruh terjejas akibat kekurangan kakitangan, kuasa dan kemudahan.

Aloysius memberi amaran bahawa syarikat mungkin menekan pekerja supaya meletak jawatan kononnya secara sukarela untuk mengelakkan kewajipan pemecatan. Beliau membezakan aduan pelanggaran standard buruh, yang boleh dikemukakan kepada pihak berkuasa buruh tempatan melalui LAPOR MENAKER di bawah Peraturan Menteri No. 11 Tahun 2026, daripada pertikaian pembayaran yang memerlukan rundingan, pengantaraan atau perdamaian, dan mungkin dibawa ke Mahkamah Perhubungan Perusahaan.

Banyak perkara masih bergantung pada peraturan eksekutif. Nabiyla dan Pusat Kajian Ekonomi dan Undang-Undang mengira bahawa sekurang-kurangnya 47 artikel menyerahkan perincian kepada peraturan kerajaan, manakala 15 artikel menyerahkannya kepada peraturan menteri. Analisis draf itu turut mengenal pasti isu yang belum diselesaikan berkaitan kontrak sedia ada, aturan penyumberan luar dan pemecatan yang sedang berlangsung.

Majikan mahukan kejelasan sebelum menilai kos

Pengerusi Persatuan Majikan Indonesia Shinta Kamdani berkata pada 8 Oktober bahawa beliau tidak dapat menilai undang-undang itu tanpa teks lengkapnya. Pengerusi Hal Ehwal Pekerjaan Bob Azam turut mengakui belum memahami perinciannya sepenuhnya, manakala timbalan pengerusi Dewan Perniagaan dan Industri Indonesia Erwin Aksa berkata perubahan itu mengurangkan fleksibiliti yang tersedia di bawah kerangka Penciptaan Pekerjaan.

Perbandingan Apindo meletakkan pesangon bagi pekerja dengan tempoh perkhidmatan lima tahun pada gaji lapan bulan di Indonesia, berbanding enam bulan di Thailand dan 3.3 bulan di Malaysia. Anggaran kos buruh bulanan ialah AS$413 di Indonesia, AS$414 di Malaysia dan AS$245 di Vietnam. Angka ini ialah anggaran persatuan majikan, bukan pengiraan kesan undang-undang baharu. Anggaran bagi Indonesia ialah AS$168, atau kira-kira 69 peratus, lebih tinggi daripada Vietnam.

Apindo turut menganggarkan kos tambahan majikan pada kadar 18.6 peratus daripada gaji di Indonesia, lebih rendah daripada 21.5 peratus di Vietnam tetapi lebih tinggi berbanding 14.95 peratus di Malaysia dan 5 peratus di Thailand. Dakwaannya bahawa keutamaan dasar boleh mewujudkan sehingga 22 juta pekerjaan formal ialah unjuran, bukannya hasil yang telah terbukti.

Pengerusi Persatuan Tekstil Indonesia Jemmy Kartiwa Sastraatmaja berkata pekerja tekstil baharu memerlukan latihan selama enam hingga sembilan bulan. Beliau turut menyebut tekanan bekalan, dengan hanya satu daripada tiga pembekal bahan mentah huluan beroperasi sementara dua lagi menjalani kerja baik pulih. Keadaan itu menyukarkan usaha mengaitkan perubahan pengambilan pekerja atau pengeluaran dengan perundangan buruh semata-mata.

Buat masa ini, Peraturan Kerajaan No. 35 Tahun 2021 kekal sebagai rujukan sepanjang tempoh peralihan sementara menunggu peraturan pengganti. Syarikat digesa menyemak perjanjian pekerjaan, peraturan dalaman dan perjanjian bersama, tetapi ketiadaan teks akhir, kadar caruman yang belum ditetapkan serta aturan peralihan yang belum diselesaikan mengehadkan kesimpulan muktamad mengenai kos pematuhan.

Perkara yang Perlu Diketahui

• Parlimen meluluskan perundangan yang mengandungi 23 bab dan 313 artikel itu pada 6 Oktober 2026.
• Kontrak sementara dilaporkan dihadkan kepada empat tahun, termasuk dua kali lanjutan.
• Peraturan pemecatan akan diperketat, dengan pesangon lebih tinggi bagi alasan tertentu dan jaminan yang dibiayai majikan.
• Sekatan penyumberan luar, had perantisan dan status pekerja platform memerlukan penjelasan dalam teks akhir.
• Pelaksanaan disasarkan pada Oktober 2027, manakala peraturan gaji minimum baharu dijangka berkuat kuasa bagi 2028.
• Kesatuan dan majikan berkata mereka belum menerima teks akhir yang diterbitkan, sementara banyak butiran masih menunggu peraturan pelaksanaan.