Lebih 24,000 Rakyat Kemboja Masih Tidak Dapat Pulang Selepas Konflik Sempadan

Ribuan masih kehilangan tempat tinggal walaupun ramai telah pulang

Kira-kira 24,000 rakyat Kemboja masih berada di tempat perlindungan sementara, kawasan selamat yang ditetapkan dan kampung selepas konflik dengan Thailand pada 2025, walaupun kira-kira 625,000 orang telah pulang ke rumah, menurut kemas kini Kementerian Dalam Negeri Kemboja pada 7 Oktober. Kawat berduri yang menyekat akses ke komuniti sempadan dan bahan letupan yang belum meletup terus menjadi halangan untuk mereka pulang.

Kementerian menganggarkan jumlah penduduk yang kehilangan tempat tinggal sekitar 649,000 orang. Penilaian kerosakannya menyenaraikan 1,558 rumah, 26 sekolah, 14 hospital dan pusat kesihatan, 87 laluan jalan raya serta lima jambatan, selain kerosakan pada bekalan air, infrastruktur elektrik dan tapak keagamaan. Kuil Preah Vihear, Tapak Warisan Dunia UNESCO, antara monumen purba yang dilaporkan rosak.

Angka yang dibundarkan itu menunjukkan kira-kira 96.3 peratus rakyat Kemboja yang kehilangan tempat tinggal telah pulang, manakala sekitar 3.7 peratus masih berada jauh dari rumah. Ini merupakan pemulihan besar berbanding Februari, apabila kementerian merekodkan 65,174 orang masih belum dapat pulang. Namun, angka itu tidak menunjukkan sama ada mereka yang telah pulang sudah kembali mendapat akses kepada sekolah yang beroperasi, perkhidmatan kesihatan atau mata pencarian yang terjamin.

Kemboja mengaitkan perpindahan penduduk itu dengan serangan tentera Thailand pada Julai dan Disember 2025. Thailand mempertikaikan dakwaan Kemboja mengenai wilayah berkenaan dan mengatakan tenteranya telah mengambil semula tanah Thailand. Pertikaian tuntutan itu memberi kesan langsung kepada keluarga yang rumahnya terletak di sebalik kedudukan tentera dan halangan.

Gencatan senjata pada 27 Disember 2025 menghentikan pertempuran, tetapi peruntukannya mengenai kepulangan orang awam belum membawa semua keluarga pulang. Perpindahan yang masih berterusan itu berkait dengan tiga masalah yang belum selesai: akses ke komuniti yang dipertikaikan, bahaya bahan letupan dan kerosakan pada perkhidmatan yang membolehkan komuniti tersebut didiami.

Jumlah menurun, namun anggaran berbeza masih beredar

Angka Kemboja yang paling jelas mengikut tarikh menunjukkan penurunan dalam tempoh beberapa bulan. Setakat 7:00 pagi pada 24 Februari, Kementerian Dalam Negeri mengira 65,174 orang masih belum dapat pulang, termasuk 34,338 wanita dan 21,793 kanak-kanak. Menjelang 15 Jun, jumlah itu menurun kepada 28,460 orang, termasuk 14,613 wanita dan 9,592 kanak-kanak.

Berbanding jumlah pada Februari, kira-kira 24,000 orang yang direkodkan pada Oktober menunjukkan penurunan sekitar 41,174 orang, atau 63 peratus. Berbanding angka pada Jun, penurunannya kira-kira 4,460 orang, atau 16 peratus. Perbandingan ini menggambarkan perubahan dalam jumlah yang dilaporkan, bukannya rekod pergerakan setiap keluarga yang telah disahkan.

Kenyataan awam lain memberikan anggaran lebih rendah. Pelapor Khas Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB) mengenai hak asasi manusia di Kemboja, Thomas Andrews, menyebut kira-kira 20,000 orang selepas lawatan ke sempadan dan lebih 18,000 orang dalam ucapan kepada sesi ke-63 Majlis Hak Asasi Manusia PBB. Pada sesi itu, Duta Kemboja Ke Sovann berkata lebih 20,000 orang masih belum dapat pulang.

Angka-angka itu berbeza daripada jumlah kementerian pada Oktober. Tanpa tarikh rujukan dan kaedah pengiraan yang sepadan, angka tersebut tidak wajar dianggap boleh ditukar ganti atau disusun sebagai urutan kepulangan yang tepat. Keterangan daripada kira-kira 24,000 hingga lebih 24,000 orang juga mencerminkan sifat jumlah terkini yang dibundarkan.

Daripada pertempuran kepada perpindahan berpanjangan

Konflik itu melibatkan dua pusingan besar pertempuran pada 2025. Penilaian International Crisis Group pada 9 Oktober menyatakan pertempuran itu mengorbankan sekurang-kurangnya 150 orang dan menyebabkan hampir sejuta orang kehilangan tempat tinggal di kedua-dua negara. Kira-kira 649,000 orang awam Kemboja yang kehilangan tempat tinggal ialah jumlah bagi negara itu, bukan jumlah bagi kedua-dua pihak.

Perkembangan utama dan kemas kini perpindahan mengikut tarikh ialah:

• Mei 2025: Pertukaran tembakan mengorbankan seorang anggota tentera Kemboja, sebelum pertempuran lebih besar berlaku.
• Akhir Julai 2025: Pertempuran selama lima hari berakhir dengan gencatan senjata hasil pengantaraan Malaysia dan tekanan daripada Amerika Syarikat.
• Disember 2025: Pusingan kedua pertempuran besar menyebabkan lebih ramai penduduk kehilangan tempat tinggal sebelum gencatan senjata pada 27 Disember.
• 24 Februari 2026: Kemboja merekodkan 65,174 orang masih belum dapat pulang ke rumah.
• 15 Jun 2026: Jumlah penduduk yang masih kehilangan tempat tinggal ialah 28,460 orang.
• 7 Oktober 2026: Kementerian melaporkan kira-kira 625,000 orang telah pulang dan sekitar 24,000 masih kehilangan tempat tinggal.

Andrews turut memetik angka kerajaan yang menunjukkan kira-kira 650,000 rakyat Kemboja dan 400,000 warga Thailand kehilangan tempat tinggal ketika konflik memuncak. Jika digabungkan, anggaran itu berjumlah kira-kira 1.05 juta orang. Angka itu sedikit lebih tinggi berbanding gambaran hampir sejuta orang oleh Crisis Group, walaupun kedua-duanya menunjukkan skala perpindahan di kedua-dua belah pihak.

Mengapa akses ke rumah masih dipertikaikan

Timbalan Perdana Menteri merangkap Menteri Luar Kemboja, Prak Sokhonn, membangkitkan halangan untuk pulang pada sesi ke-61 Majlis Hak Asasi Manusia PBB di Geneva pada 24 Februari. Laporan rasmi kerajaan mengenai ucapannya menyebut kawat berduri dan penghadang kontena yang menyekat akses ke beberapa kawasan sempadan.

Sokhonn berkata orang awam diusir secara paksa dari kampung, rumah mereka dimusnahkan dan infrastruktur ketenteraan dibina di kawasan yang disifatkan Kemboja sebagai diduduki. Ini ialah dakwaan Kemboja, bukannya dapatan yang dikeluarkan Majlis Hak Asasi Manusia.

Thailand berpendirian bahawa negara itu mematuhi peruntukan gencatan senjata yang membenarkan tentera kekal di kedudukan mereka ketika perjanjian berkuat kuasa. Thailand juga berkata sesetengah rakyat Kemboja yang kehilangan tempat tinggal telah menduduki wilayah Thailand. Pada sesi Majlis Hak Asasi Manusia yang berikutnya, wakil Thailand Pratana Dilsyatat berhujah bahawa sesetengah kawasan terjejas pada asalnya merupakan tempat perlindungan sementara di tanah Thailand pada 1970-an.

Ke Sovann, Duta dan Wakil Tetap Kemboja ke Pejabat PBB di Geneva, menolak dakwaan itu. Beliau merujuk Konvensyen 1904 dan Perjanjian 1907 sebagai asas undang-undang bagi sempadan yang diiktiraf serta berkata perpindahan penduduk berpunca daripada serangan pada 2025.

Bagi orang awam, kesan praktikalnya ialah garisan gencatan senjata tidak semestinya menjadi laluan pulang yang terbuka. Kemas kini Oktober menyenaraikan Kampung Rong Cham antara tempat penduduk yang kehilangan tempat tinggal masih berada, selain tempat perlindungan sementara dan kem selamat. Kemas kini itu tidak memberikan jadual pembukaan semula akses mengikut lokasi.

Bahaya bahan letupan berlarutan selepas gencatan senjata

Pusat Tindakan Periuk Api Kemboja memberi amaran bahawa bahan letupan yang belum meletup boleh terus mengancam orang awam selepas perjanjian damai. Bahan letupan yang belum meletup merujuk kepada bom, peluru atau bahan letupan lain yang gagal meletup ketika digunakan tetapi masih boleh meletup jika diganggu.

Ini berbeza daripada halangan kawat berduri. Mengalihkan halangan fizikal tidak bermakna sesebuah rumah, jalan raya atau ladang sudah selamat. Sesebuah keluarga mungkin mendapat kebenaran untuk memasuki semula kampung mereka, tetapi masih berdepan bahaya bahan letupan di sekitar tempat tinggal dan tempat mereka bekerja.

Andrews, pelapor khas PBB, berkata beliau melihat rumah berlubang akibat tembakan dan sebutir bom di celah runtuhan semasa lawatannya ke sempadan. Mengenai keperluan mendesak untuk menangani perpindahan itu, beliau berkata:

Krisis ini perlu ditangani secepat mungkin kerana penderitaan manusia yang terlibat.

Crisis Group berkata kerjasama dalam kerja pembersihan periuk api telah digantung sejak pertempuran pada 2025, walaupun kerja itu termaktub dalam perjanjian gencatan senjata. Thailand turut membangkitkan kebimbangan tentang periuk api yang baru ditanam dan berpendapat penjelasannya mengenai insiden tersebut tidak dicerminkan dengan sewajarnya dalam perbincangan antarabangsa.

Perbezaan antara periuk api dengan bahan letupan yang belum meletup penting untuk mengenal pasti dan membersihkan bahaya, namun kedua-duanya boleh menghalang pergerakan orang awam dengan selamat. Kemas kini perpindahan Oktober tidak menyatakan jadual pembersihan yang telah selesai atau tarikh semua komuniti terjejas boleh diisytiharkan selamat.

Pulang ke rumah tidak bermakna perkhidmatan telah pulih

Inventori kerosakan Kementerian Dalam Negeri menunjukkan sebab pembukaan semula akses sahaja tidak mencukupi untuk menyelesaikan pemulihan. Selain 1,558 rumah yang rosak, kementerian merekodkan kerosakan pada 26 sekolah dan 14 hospital serta pusat kesihatan. Jalan raya, jambatan, sistem air dan infrastruktur penghantaran elektrik turut terjejas.

Penilaian berasingan pada Jun mendokumentasikan kemudahan yang masih ditutup di tiga wilayah sempadan. Oddar Meanchey mempunyai lapan sekolah dan lima hospital atau pusat kesihatan yang ditutup. Banteay Meanchey mempunyai lima sekolah dan satu kemudahan kesihatan yang belum dibuka semula. Preah Vihear mempunyai tujuh sekolah serta dua hospital atau pusat kesihatan yang ditutup.

Jumlah itu bermakna 20 sekolah dan lapan kemudahan kesihatan masih ditutup di tiga wilayah tersebut pada Jun. Angka penutupan ini tidak patut disamakan dengan jumlah kerosakan pada Oktober kerana kedua-duanya mengukur perkara berbeza pada tarikh berlainan. Bangunan yang rosak mungkin dibuka semula, manakala kemudahan boleh terus ditutup akibat keadaan akses atau keselamatan.

Kementerian turut melaporkan kerosakan pada bangunan pentadbiran, tapak keagamaan, Kuil Preah Vihear dan kuil purba lain di sepanjang sempadan. Kementerian tidak memperincikan tahap kerosakan pada setiap monumen, kos pembaikan atau tarikh akhir kerja pemulihan.

Angka-angka itu menunjukkan keterbatasan penggunaan jumlah kepulangan sebagai satu-satunya ukuran pemulihan. Pulang ke rumah ialah satu langkah. Mendapat bekalan air, pengangkutan, pendidikan dan rawatan perubatan yang boleh diharap pula merupakan langkah lain, dan kemas kini Oktober tidak menjelaskan berapa banyak isi rumah yang pulang sudah mendapat semua perkhidmatan tersebut.

Kampung sementara dan hak untuk pulang

Presiden Senat Hun Sen, yang ketika itu berkhidmat sebagai pemangku ketua negara, menyifatkan tempat penginapan bagi penduduk yang kehilangan tempat tinggal sebagai "Kampung Menunggu". Katanya, tempat itu bertujuan menyediakan keselamatan dan kestabilan sementara keluarga menunggu keadaan yang membolehkan mereka pulang ke komuniti asal, bukannya menjadi petempatan kekal.

Kenyataan kementerian pada Jun menyebut penduduk terpisah daripada tanah pertanian, perniagaan dan sekolah. Ini menjadikan perpindahan tersebut lebih daripada sekadar masalah tempat tinggal: perlindungan tidak memulihkan akses kepada tanah, pekerjaan atau rutin yang menyokong kehidupan harian sebelum pertempuran.

Andrews, ketika membincangkan hak orang awam yang kehilangan tempat tinggal selepas lawatannya ke sempadan, berkata:

Undang-undang antarabangsa sangat jelas bahawa mereka yang kehilangan tempat tinggal dalam situasi konflik seperti ini berhak pulang ke rumah.

Di Majlis Hak Asasi Manusia, beliau menggesa komuniti terjejas supaya dapat pulang ke persekitaran yang stabil dan selamat serta meneruskan mata pencarian yang terganggu. Wakil Kemboja dan ASEAN turut menggesa pelaksanaan kenyataan bersama 27 Disember, termasuk peruntukannya berkaitan kepulangan orang awam dan mata pencarian.

Andrews berkata tumpuan kerjanya adalah pada kesan konflik terhadap hak asasi manusia, bukannya menentukan pihak yang bertanggungjawab memulakan permusuhan. Perbezaan itu membiarkan pertikaian wilayah tidak selesai, sambil terus meletakkan perlindungan orang awam dan akses sebagai tumpuan penilaiannya.

Rundingan darat dan prosiding maritim ialah perkara berasingan

Laporan Crisis Group bertajuk Menuju Redanya Konflik Sempadan Kemboja-Thailand mengenal pasti diplomasi yang terbantut sebagai risiko berterusan kepada gencatan senjata. Laporan itu mengesyorkan pemulihan hubungan diplomatik seperti biasa, penyambungan semula kerja sempadan dan pembaharuan kerjasama dalam kerja pembersihan periuk api.

Suruhanjaya Sempadan Bersama beroperasi berdasarkan memorandum persefahaman 2000 yang mengawal selia tinjauan dan penandaan sempadan darat. Crisis Group berkata suruhanjaya itu berjaya menetapkan sempadan bagi kira-kira 600 kilometer daripada keseluruhan sempadan sepanjang kira-kira 800 kilometer, dengan sekitar 200 kilometer masih belum diselesaikan. Berdasarkan angka itu, kira-kira tiga perempat sempadan telah ditetapkan.

Penetapan sempadan melibatkan usaha menentukan sempadan, manakala penandaan sempadan melibatkan pengenalpastian atau penandaan sempadan itu di lapangan. Suruhanjaya tersebut menyediakan mekanisme untuk kerja teknikal, tetapi Crisis Group berkata suruhanjaya itu tidak mempunyai mandat atau keupayaan untuk menyelesaikan kebuntuan politik dengan sendirinya.

Pertikaian berasingan melibatkan tuntutan maritim yang bertindih. Menurut laporan itu, Thailand menarik diri pada Mei 2026 daripada memorandum 2001 yang menangani tuntutan tersebut, mendorong Kemboja memulakan proses pendamaian mandatori di bawah Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Undang-Undang Laut, yang dikenali sebagai UNCLOS.

Pendamaian mandatori ialah proses undang-undang yang bertujuan membantu pihak-pihak mencapai penyelesaian, bukannya mengenakan penghakiman yang mengikat. Crisis Group berkata proses itu akan mengambil masa sekurang-kurangnya setahun untuk selesai. Ia bukan jadual langsung bagi pembukaan semula kampung sempadan darat, dan laporan itu menyatakan Thailand kemudian menggantung penyertaan dalam mekanisme sempadan darat dua hala.

Perkara yang masih belum selesai

Gencatan senjata membolehkan ratusan ribu rakyat Kemboja pulang, namun tiada tarikh diumumkan untuk semua penduduk yang masih kehilangan tempat tinggal pulang. Angka kementerian pada Oktober juga tidak memberikan pecahan lengkap penduduk yang masih berada di setiap petempatan atau menjelaskan kaitan jumlah itu dengan angka lebih rendah yang disebut di Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu.

Beberapa pencapaian praktikal masih belum dilaporkan: bila laluan yang disekat akan dibuka semula, kawasan mana yang telah dibersihkan daripada bahan letupan, berapa banyak kemudahan awam yang rosak sudah beroperasi semula dan kerja pembaikan yang diperlukan di setiap tapak warisan. Tanpa butiran itu, penurunan jumlah penduduk yang kehilangan tempat tinggal tidak dapat memberikan gambaran pemulihan yang lengkap.

Crisis Group memberi amaran bahawa tuduh-menuduh, penggantungan kerjasama teknikal dan tekanan politik domestik boleh menyebabkan insiden kecil mencetuskan semula pertempuran. Langkah yang dicadangkan kumpulan itu ialah saranan, bukannya jadual yang dipersetujui. Tiada tarikh mesyuarat Suruhanjaya Sempadan Bersama yang seterusnya atau tarikh akhir untuk menyiapkan kerja pembersihan periuk api dinyatakan.

Sokhonn, Menteri Luar Kemboja, menggesa pelaksanaan perjanjian sedia ada, pengunduran tentera Thailand dari wilayah Kemboja dan penyelesaian secara aman di bawah undang-undang antarabangsa dalam ucapannya di Geneva. Menjelaskan pendekatan yang diharapkan Kemboja, beliau berkata:

Hanya pendekatan sedemikian akan membolehkan kedua-dua rakyat hidup bersama dalam keamanan, kestabilan dan saling menghormati.

Bagi keluarga yang masih menunggu, ujian terdekat ialah sama ada komitmen gencatan senjata akan menghasilkan akses yang selamat ke rumah dan mata pencarian. Kepulangan kira-kira 625,000 orang menandakan kemajuan besar, tetapi perpindahan yang masih berterusan menunjukkan bahawa berakhirnya pertempuran tidak menamatkan kesan konflik terhadap orang awam.

Perkara Utama

• Kemas kini Kementerian Kemboja pada 7 Oktober melaporkan kira-kira 24,000 orang masih kehilangan tempat tinggal dan sekitar 625,000 telah pulang ke rumah.
• Jumlah yang masih kehilangan tempat tinggal menurun daripada 65,174 pada Februari kepada 28,460 pada Jun, walaupun kenyataan awam lain memberikan anggaran berbeza.
• Halangan, kedudukan tentera dan bahaya bahan letupan terus menyekat kepulangan ke beberapa komuniti sempadan.
• Kementerian melaporkan kerosakan pada 1,558 rumah, 26 sekolah, 14 kemudahan kesihatan, 87 laluan jalan raya dan lima jambatan.
• Kemboja dan Thailand mempertikaikan tuntutan wilayah serta keadaan yang menghalang kepulangan orang awam.
• Kerjasama pembersihan periuk api dan kerja sempadan darat masih terbantut, tanpa tarikh diumumkan untuk semua keluarga yang kehilangan tempat tinggal pulang.