Rooppur Capai Kekritikalan Pertama ketika Bangladesh Bersiap untuk Ujian Sambungan Grid pada November

Tindak balas terkawal memulakan fasa seterusnya di Rooppur

Reaktor kuasa nuklear pertama Bangladesh mencapai tindak balas berantai yang terkawal dan berterusan pada pukul 3:34 petang, 11 Oktober 2026, membawa projek Rooppur ke fasa pentauliahan baharu. Ujian utama seterusnya melangkaui reaktor itu sendiri: jurutera perlu memeriksa peralatan pada tahap kuasa yang semakin meningkat, menyediakan penjana untuk disambungkan ke grid nasional dan melengkapkan prosedur kawal selia selanjutnya.

Kedutaan Rusia di Bangladesh mengumumkan pada 13 Oktober bahawa Unit 1 telah mencapai tahap kawalan minimum. Jadual projek menyasarkan penjanaan elektrik pertama sekitar 20 November, manakala Rosatom menjangkakan sambungan ke grid menjelang akhir November. Operasi komersial dijadualkan secara berasingan pada Disember 2026.

Rooppur terletak di Ishwardi, Pabna, kira-kira 160 kilometer di barat laut Dhaka. Kedua-dua reaktor VVER-1200 reka bentuk Rusia itu masing-masing dirancang mempunyai kapasiti penjanaan kasar 1,200 megawatt, menjadikan kapasiti gabungan loji itu 2,400 megawatt.

Md Anwar Hossain, setiausaha Kementerian Sains dan Teknologi, berkata tindak balas itu bermula selepas kelulusan kawal selia serta selesainya prosedur pematuhan, pemeriksaan teknikal dan pensijilan luaran yang diperlukan. Beliau menerangkan hasil awal pasukan pentauliahan:

Buat pertama kalinya, pasukan pentauliahan memulakan tindak balas pembelahan di Unit 1 hari ini. Kami berjaya memulakan proses itu sementara setiap parameter berfungsi mengikut reka bentuk,

Permulaan pembelahan terkawal pada 11 Oktober itu menyusuli kebenaran daripada Pihak Berkuasa Kawal Selia Tenaga Atom Bangladesh, atau BAERA, untuk meneruskan ke peringkat pentauliahan seterusnya. Bagi pengguna elektrik, perubahan serta-merta ialah kemajuan ke arah sumber bekalan baharu; penyaluran elektrik masih bergantung pada ujian yang akan menyusul.

Maksud kekritikalan pertama di dalam reaktor

Atom uranium di dalam reaktor terbelah melalui proses yang dipanggil pembelahan nuklear. Setiap pembelahan membebaskan haba dan zarah yang dipanggil neutron, yang boleh menyebabkan atom uranium lain turut terbelah. Kekritikalan pertama berlaku apabila proses ini berterusan dengan sendirinya di bawah kawalan reaktor, pada mulanya pada kuasa terma yang sangat rendah.

Operator memantau tindak balas dan memastikan ia kekal dalam had yang ditetapkan. Dalam konteks ini, kekritikalan ialah istilah teknikal bagi keadaan operasi yang stabil. Pencapaian pada 11 Oktober itu memulakan proses pemeriksaan terhadap tindak balas reaktor ketika menghasilkan haba nuklear.

Dr Md Zahedul Hassan, pengarah urusan Nuclear Power Plant Company Bangladesh Limited, menjelaskan bahawa haba itu akhirnya akan menghasilkan wap, yang memacu turbin yang disambungkan kepada penjana elektrik. Beberapa sistem yang saling berkaitan perlu berfungsi bersama sebelum elektrik itu dapat disalurkan ke rumah dan premis perniagaan.

Rooppur menggunakan reaktor air bertekanan. Air yang beredar melalui reaktor dikekalkan di bawah tekanan supaya dapat membawa haba tanpa mendidih. Penjana stim memindahkan haba itu kepada litar air yang berasingan, lalu menghasilkan wap untuk memutarkan turbin.

Sasaran November bergantung pada ujian

Pegawai projek menjangkakan fasa permulaan fizikal, yang merangkumi kekritikalan pertama, mengambil masa kira-kira 30 hingga 40 hari. Jurutera akan memantau bacaan reaktor, sistem keselamatan dan peralatan kawalan sebelum meningkatkan kuasa secara berperingkat berdasarkan keputusan ujian.

Ketua Pengarah Rosatom, Alexey Likhachev, menyifatkan pencapaian itu dan usaha pasukan projek dalam kenyataan yang disampaikan oleh Kedutaan Rusia:

Pencapaian tahap kawalan minimum merupakan pencapaian penting dalam pelaksanaan projek Loji Kuasa Nuklear Rooppur dan kejayaan besar bagi seluruh pasukan,

Sasaran penjanaan elektrik awal pada 20 November dan jangkaan Rosatom untuk sambungan menjelang akhir November menggambarkan objektif operasi seterusnya. Sambungan ke grid memerlukan penjana diselaraskan dengan keadaan operasi rangkaian elektrik sebelum membekalkan kuasa.

Tiada tarikh tetap bagi pembekalan elektrik komersial yang telah disahkan. Jadual semakan yang dipersetujui pada Jun 2025 menetapkan operasi komersial Unit 1 pada Disember 2026 dan Unit 2 pada Disember 2027. Bekalan awal ke grid boleh berlaku semasa pentauliahan, manakala operasi komersial hanya menyusul selepas prosedur ujian dan penerimaan yang diperlukan selesai.

Bagaimana Rooppur mencapai tahap ini

Profil negara Bangladesh Persatuan Nuklear Sedunia merekodkan sejarah projek yang bermula dengan pemilihan tapak Rooppur pada 1963. Program pembinaan semasa terbentuk melalui perjanjian dengan Rusia dan kontrak utama yang ditandatangani pada Disember 2015.

Rentetan daripada pembinaan hingga kekritikalan menunjukkan betapa banyak persiapan dilakukan sebelum tindak balas terkawal pertama:

• 25 Disember 2015: Kontrak pembinaan am ditandatangani dengan nilai asal $12.65 bilion.
• 30 November 2017: Pembinaan Unit 1 bermula.
• 14 Julai 2018: Pembinaan Unit 2 bermula.
• September dan Oktober 2023: Bahan api nuklear pertama tiba di tapak dan diserahkan secara rasmi.
• 2025: Ujian fungsi sejuk dan panas selesai, bagi memeriksa sistem loji sebelum operasi nuklear.
• April 2026: BAERA mengeluarkan lesen pentauliahan, membolehkan pemuatan bahan api bermula pada bulan itu.
• Mei 2026: Pemuatan kesemua 163 pemasangan bahan api ke dalam teras Unit 1 selesai.
• 11 Oktober 2026: Unit 1 mencapai kekritikalan pertama pada pukul 3:34 petang.

Kebenaran pada April bertarikh 16 April dalam rekod projek. Kelulusan selanjutnya membolehkan peralihan kepada pembelahan terkawal pada Oktober, mencerminkan proses pentauliahan yang memerlukan pengawal selia meluluskan setiap peringkat secara berturutan.

Unit 1 pada asalnya dijangka ditauliahkan pada 2023. Persatuan Nuklear Sedunia merekodkan kelewatan berkaitan pandemik COVID-19 dan pencerobohan Rusia ke atas Ukraine, diikuti semakan jadual pembinaan, pembiayaan dan operasi.

Persediaan kecemasan dinilai pada November

Misi Penilaian Kesiapsiagaan Kecemasan Agensi Tenaga Atom Antarabangsa dijadualkan melawat Bangladesh dari 8 hingga 18 November. Penilaian itu akan meneliti kesiapsiagaan menghadapi kemungkinan kecemasan nuklear sejurus sebelum tempoh sasaran projek untuk bekalan pertama ke grid.

Dalam bengkel persediaan di Dhaka, Anwar menyeru supaya aturan tindak balas kecemasan negara memenuhi piawaian antarabangsa. Beliau meminta agensi menyediakan prosedur bertulis untuk menyampaikan maklumat segera kepada pemimpin negara dan menyelaraskan tindakan di dalam serta di luar loji.

Bengkel itu mengenal pasti tanggungjawab BAERA, Suruhanjaya Tenaga Atom Bangladesh, pentadbiran Pabna dan Kushtia, agensi penguatkuasaan undang-undang, Angkatan Tentera, pegawai alam sekitar dan pasukan perubatan pakar.

Peserta menekankan pemindahan, rawatan perubatan, pengasingan kawasan tercemar radiasi, operasi mencari dan menyelamat, serta pemantauan berterusan terhadap radiasi dan keadaan persekitaran. Aturan ini melibatkan masyarakat di sekitar loji serta mereka yang mengendalikannya.

Pengerusi BAERA, Mahmudul Hasan, berkata matlamatnya adalah mewujudkan rangka kerja tindak balas kecemasan yang bersepadu dan menjelaskan tanggungjawab setiap organisasi sebelum delegasi IAEA tiba. Anwar menyifatkan penilaian itu sebagai peluang untuk mengenal pasti kekurangan dan mempertingkat persediaan.

Sistem keselamatan dan pihak yang bertanggungjawab

Rosatom menyifatkan VVER-1200 sebagai reka bentuk Generasi III+ dengan sistem keselamatan aktif dan pasif, struktur pembendungan serta sistem pengurusan kemalangan. Sistem aktif menggunakan peralatan berkuasa atau tindakan kawalan. Sistem pasif menggunakan proses fizikal seperti graviti atau peredaran semula jadi untuk melaksanakan fungsi keselamatan dengan kurang bergantung pada mesin berkuasa.

Struktur pembendungan menyediakan penghalang di sekeliling peralatan utama reaktor. Semasa pentauliahan, pakar perlu memeriksa peralatan dan fungsi keselamatan pada tahap kuasa yang ditetapkan dalam program ujian.

Rosatom berkata enam unit VVER-1200 sudah beroperasi, empat di Rusia dan dua di Belarus, manakala reaktor serupa sedang dibina di Mesir, Hungary, Turki dan China. Bangladesh menggunakan reka bentuk yang sudah beroperasi di tempat lain, sambil membangunkan tenaga kerja dan pengalaman kawal selianya sendiri.

Akta Loji Kuasa Nuklear 2015 menubuhkan Nuclear Power Plant Company Bangladesh Limited untuk mengendalikan Rooppur. Hak milik kekal di bawah Suruhanjaya Tenaga Atom Bangladesh, manakala BAERA bertanggungjawab terhadap kawal selia. Persatuan Nuklear Sedunia menyatakan Rosatom akan menyelenggara loji itu pada tahun pertama operasinya sebelum menyerahkannya kepada suruhanjaya tersebut.

Kakitangan Bangladesh menjalani latihan di luar negara sebagai sebahagian daripada persediaan itu. Lebih 500 warga Bangladesh telah menamatkan latihan amali di loji Novovoronezh II di Rusia menjelang akhir 2019. Nuclear Power Corporation India juga melatih jurutera nuklear Bangladesh, manakala kerjasama kawal selia dengan India merangkumi keselamatan nuklear dan perlindungan radiasi.

Berapa banyak elektrik yang boleh dibekalkan Rooppur?

Bangladesh menjana kira-kira 101 terawatt jam elektrik pada 2024, menurut angka Agensi Tenaga Antarabangsa dan Bank Dunia yang diterbitkan semula dalam profil Persatuan Nuklear Sedunia. Gas asli membekalkan 66.2 terawatt jam, arang batu 20.3 dan minyak 12.5. Secara keseluruhan, bahan api fosil itu merangkumi kira-kira 98% daripada jumlah penjanaan yang dinyatakan.

Akses kepada elektrik mencapai 99.5% daripada penduduk pada 2024, menurut angka Bank Dunia dalam profil itu, namun pengguna yang bergantung pada grid terus mengalami pemotongan bekalan elektrik yang kerap. Profil itu menganggarkan pertumbuhan permintaan elektrik sekitar 7% setahun.

Rooppur dijangka membekalkan lebih 10% permintaan elektrik Bangladesh apabila kedua-dua unit beroperasi secara komersial. Sumbangan yang dirancang itu merupakan sumber penjanaan rendah karbon yang besar dalam sistem yang sangat bergantung pada gas asli, arang batu dan minyak.

Persatuan Nuklear Sedunia menyenaraikan kapasiti kasar setiap reaktor sebanyak 1,200 megawatt, manakala penerangan teknikal menyatakan kadar Unit 1 ialah 1,080 megawatt. Profil itu turut menyenaraikan 2,160 megawatt bagi kedua-dua unit yang sedang dibina. Pengeluaran kasar mengukur elektrik yang dihasilkan penjana sebelum penggunaan dalaman loji; penerangan teknikal itu tidak menyatakan asas bagi kadar yang lebih rendah.

Megawatt menggambarkan jumlah kuasa yang boleh dihasilkan loji pada suatu masa tertentu. Terawatt jam mengukur jumlah elektrik yang dijana sepanjang tempoh tertentu. Sumbangan tahunan Rooppur bergantung pada tahap operasinya, tempoh penyelenggaraan dan tarikh kedua-dua unit siap.

Pembiayaan berlanjutan selepas permulaan operasi

Persatuan Nuklear Sedunia merekodkan kontrak utama Disember 2015 bernilai $12.65 bilion, termasuk bahan api untuk beberapa tahun pertama, dengan Rusia membiayai 90%. Sejarah pembiayaan terperincinya menyatakan kemudahan kredit Rusia bernilai $11.38 bilion yang dipersetujui pada 2016; anggaran projek lain yang diterbitkan meletakkan pinjaman kerajaan Rusia pada $11.9 bilion.

Bangladesh meluluskan kenaikan kos projek dalam mata wang tempatan kepada kira-kira Tk 1.39 trilion pada Januari 2026. Kenaikan sekitar 23% itu sebahagian besarnya disebabkan nilai taka yang merosot berbanding dolar. Nilai taka yang lebih rendah bermakna Bangladesh memerlukan lebih banyak mata wang tempatan untuk menampung kos dalam dolar.

Kelulusan yang sama melanjutkan tarikh siap projek kepada Jun 2028. Tarikh akhir projek yang lebih luas itu berjalan seiring dengan sasaran berasingan bagi operasi komersial kedua-dua reaktor.

Protokol yang ditandatangani dengan Rusia pada Julai 2025 melanjutkan pengeluaran pinjaman hingga 2027 dan menangguhkan permulaan pembayaran balik prinsipal kepada September 2028. Syarat pembiayaan mengekalkan had kadar faedah sebanyak 4% apabila kadar rujukan beralih daripada Libor kepada Kadar Pembiayaan Semalaman Terjamin AS pada 2023.

Rusia membekalkan bahan api, dengan sokongan latihan serantau

Peranan Rosatom berterusan sepanjang kitaran bahan api. Syarikat bahan apinya, TVEL, memuktamadkan kontrak pembekalan dengan Suruhanjaya Tenaga Atom Bangladesh pada Ogos 2019, dan semua bahan api untuk Rooppur dibekalkan oleh Rusia.

Perjanjian turut menetapkan bahawa bahan api terpakai akan dipulangkan ke Rusia untuk pemprosesan semula. Bahan api terpakai kekal radioaktif selepas dikeluarkan daripada reaktor, maka pengendalian, penyimpanan dan pengangkutan akhirnya memerlukan aturan teknikal dan kawal selia yang berterusan.

Rooppur turut menambah peserta baharu dalam sektor elektrik nuklear Asia Selatan. India mempunyai kapasiti nuklear terpasang sebanyak 8.78 gigawatt, manakala loji Pakistan di Chashma dan Karachi dilaporkan menghasilkan kira-kira 3,500 megawatt. Kapasiti kasar Rooppur yang dirancang untuk Bangladesh ialah 2,400 megawatt, atau 2.4 gigawatt.

Penglibatan India dalam latihan menghubungkan projek itu dengan rantau ini, selain teknologi dan pembiayaannya dari Rusia. Bangladesh melantik Global Centre for Nuclear Energy Partnership India sebagai perunding bagi pembinaan dan operasi Rooppur pada 2017, dan kedua-dua negara menandatangani perjanjian meliputi kerjasama nuklear, kawal selia dan sokongan projek.

Bagi Bangladesh, jadual terdekat kini merangkumi penilaian kesiapsiagaan kecemasan pada November, ujian reaktor selanjutnya dan sasaran sambungan ke grid. Setiap langkah mempunyai tujuan yang jelas: memeriksa jentera, menyediakan agensi awam dan membawa sumber penjanaan baharu ke dalam sistem elektrik.

Perkara Utama

• Unit 1 Rooppur mencapai kekritikalan pertama pada pukul 3:34 petang, 11 Oktober 2026.
• Reaktor itu sedang menjalani ujian pentauliahan sebelum membekalkan elektrik ke grid nasional.
• Projek menyasarkan penjanaan elektrik pertama sekitar 20 November; Rosatom menjangkakan sambungan ke grid menjelang akhir November.
• Penilaian kesiapsiagaan kecemasan IAEA dijadualkan pada 8 hingga 18 November.
• Jadual semakan menyasarkan operasi komersial Unit 1 pada Disember 2026 dan Unit 2 pada Disember 2027.
• Kedua-dua reaktor mempunyai kapasiti kasar gabungan yang dirancang sebanyak 2,400 megawatt dan dijangka membekalkan lebih 10% permintaan elektrik negara.
• Kos projek Bangladesh yang disemak semula ialah kira-kira Tk 1.39 trilion, dengan pembayaran balik prinsipal pinjaman Rusia ditangguhkan kepada September 2028.