Indonesia Sediakan Pembaharuan Undang-Undang Filem, Jakarta Pikat Netflix dan Produksi Global

Cita-cita hab filem seiring pembaharuan undang-undang negara

Indonesia sedang menyediakan semakan Undang-Undang Filem untuk dicadangkan pada 2027 ketika Jakarta berusaha menarik produksi antarabangsa. Timbalan Gabenor Rano Karno berkata Netflix kini mempunyai empat judul dalam produksi melalui perkhidmatan Filming in Jakarta milik bandar itu. Usaha bersama ini bukan sekadar untuk menarik penggambaran: ia bertujuan mengubah cara filem dibiayai, cara pekerja dilindungi dan cara sinema Indonesia dipelihara.

Kementerian Penyelaras Pembangunan Manusia dan Hal Ehwal Kebudayaan, yang dikenali sebagai Kemenko PMK, menetapkan sasaran perundangan itu dalam kenyataan semakan Undang-Undang Filem. Dalam mesyuarat penyelarasan pada 7 April 2026, kementerian itu berkata Kementerian Kebudayaan dan Kementerian Ekonomi Kreatif sedang menyediakan draf rang undang-undang serta kertas akademik sokongannya untuk dicadangkan pada 2027.

Fauzan Zidni, pengerusi Badan Perfilman Indonesia (BPI), mahu semakan itu memberikan organisasinya kuasa yang termaktub dalam undang-undang serta peruntukan khusus untuk kerjanya. Sementara itu, Jakarta menawarkan akses lebih murah ke beberapa lokasi, membangunkan perkongsian antarabangsa dan merancang pembinaan studio serta kemudahan lain dalam tempoh tiga hingga lima tahun akan datang.

Produksi Indonesia sudah menarik khalayak domestik yang besar. Menurut Zidni, filem tempatan menguasai kira-kira 67% kutipan box office negara itu pada 2025, iaitu sekitar dua pertiga daripada jumlah keseluruhan. Pertumbuhan pada 2026 bergerak lebih perlahan susulan tekanan ekonomi global. Cabaran kini adalah menukar kekuatan khalayak itu kepada pembiayaan yang boleh diharap, kerjaya yang mampan dan pengedaran antarabangsa yang lebih luas.

Perubahan yang bakal dibawa undang-undang baharu

Undang-Undang No. 33 Tahun 2009 tentang Perfilman kekal sebagai asas peraturan filem di Indonesia. Undang-undang itu menggantikan Undang-Undang No. 8 Tahun 1992 yang digubal pada Mac 1992. Usaha baharu untuk menyemaknya diumumkan pada Oktober 2025, dengan penggubalan intensif melibatkan BPI, Lembaga Sensor Filem dan Kemenko PMK bermula sejak awal 2026.

Ahmad Saufi, timbalan ketua Kemenko PMK bagi pemajuan dan pemeliharaan kebudayaan, berkata semakan itu perlu mengimbangi aspek kebudayaan dengan ekonomi kreatif. Keutamaan yang dinyatakan kementerian termasuk memudahkan permit, memperkukuh data dan pembiayaan, serta menyesuaikan peraturan dengan penggunaan teknologi digital yang semakin meluas dalam industri.

BPI kini menghimpunkan organisasi, memperjuangkan kepentingan industri dan menyelaraskan kegiatan. Menurut Zidni, badan itu tidak boleh membiayai filem secara sendiri atau mewajibkan perubahan dasar. Beliau mahu sebuah institusi dengan sumber yang boleh diharap dan kuasa yang lebih jelas, setanding dari segi fungsi dengan badan sokongan filem seperti CNC di Perancis, KOFIC di Korea Selatan dan IMDA di Singapura.

Dua kementerian menyelia industri filem, dan Zidni berkata BPI tidak berhasrat menggantikan mana-mana pihak. Beliau menyifatkan penyelarasan sebagai sebahagian daripada reformasi itu sendiri:

Masalah penyelarasan itu sama berkait dengan politik dan institusi, dan menyelesaikannya juga sebahagian daripada usaha ini.

Sasaran kerajaan pada 2027 merujuk kepada cadangan undang-undang itu. Tiada tarikh ditetapkan bagi kelulusan parlimen. Sementara itu, pegawai Kementerian Kebudayaan Judi Wahjudin menyifatkan proses penggubalan itu sebagai bersifat penyertaan, dengan anggota industri dan pihak berkepentingan lain menyumbang pandangan berdasarkan pengalaman lebih sedekad di bawah undang-undang semasa.

Mengapa hak filem masih sukar dijadikan cagaran pinjaman

Peraturan Kerajaan No. 24 Tahun 2022 sudah membenarkan pembiayaan berasaskan harta intelek. Bagi pembikin filem, harta intelek merangkumi hak cipta serta hak penyiaran atau pengedaran filem. Hak tersebut boleh menjana pendapatan apabila filem ditayangkan di pawagam, televisyen atau perkhidmatan penstriman.

Namun, bank lazimnya memberikan pinjaman dengan bersandarkan aset fizikal seperti tanah, bangunan dan jentera. Cagaran ialah sesuatu yang boleh dituntut pemberi pinjaman jika peminjam gagal membayar balik pinjaman. Syarikat produksi mungkin memiliki hak filem yang bernilai tetapi mempunyai sedikit sahaja hartanah yang diterima bank sebagai cagaran.

Zidni berkata perkara yang masih diperlukan ialah kaedah penilaian yang diterima bank dan Pihak Berkuasa Perkhidmatan Kewangan (OJK), panduan teknikal daripada OJK serta semakan Peraturan OJK No. 40 Tahun 2019 tentang kualiti aset. Penilaian bermaksud menganggarkan nilai sesuatu aset, tugas yang sukar apabila pendapatan masa depan bergantung pada jumlah penonton dan perjanjian jualan.

Jakarta Film Summit menghimpunkan OJK, Kementerian Ekonomi Kreatif, Direktorat Jeneral Harta Intelek, bank dan Persatuan Penilai Indonesia. Cadangan usaha mereka merangkumi kaedah piawai untuk menilai hak filem, skim pembiayaan perintis serta perubahan peraturan yang diperlukan untuk melaksanakannya.

Bagi penerbit, manfaat praktikalnya ialah akses kepada pinjaman yang disandarkan pada hak milik syarikat. Untuk mencapainya, pemberi pinjaman, penilai dan pengawal selia perlu bersetuju tentang cara menilai hak tersebut serta risiko yang berkaitan dengannya.

Jakarta menghimpunkan produksi melalui satu saluran

Jakarta Film Commission dilancarkan pada Jun bersama Filming in Jakarta, sebuah perkhidmatan yang diwujudkan untuk menghimpunkan permit produksi dan bantuan di satu tempat. Karno berkata syarikat dari Malaysia dan India sejak itu datang ke ibu kota untuk menjalani penggambaran filem dan siri.

Empat produksi Netflix itu menyusuli Tygo, filem sampingan daripada francais Extraction. Karno turut berkata memorandum persefahaman yang dikaitkan dengan Jakarta Film Summit pertama merangkumi sokongan Netflix untuk membangunkan bakat filem tempatan.

Gabenor Pramono Anung menjadikan Busan sebagai penanda aras cita-cita Jakarta. Bandar di Korea Selatan itu menggabungkan festival filem antarabangsa berprofil tinggi dengan institusi industri dan kegiatan produksi. Jakarta berusaha membina hubungan serupa antara pembikinan filem, pembiayaan dan akses kepada pembeli.

Semasa pembukaan sidang kemuncak itu, Pramono menyatakan kedudukan yang ingin dicapai Jakarta:

Saya menaruh harapan besar kepada pasukan kita untuk mengambil tindakan yang nyata dan bermakna. Mudah-mudahan, suatu hari nanti, nama Jakarta akan membangkitkan kedudukan sinematik yang sama seperti Busan.

Busan sudah pun menjadi rakan kerja. Karno berkata Busan Film Commission membantu suruhanjaya Jakarta mendapatkan keahlian rasmi dalam AFCNet, iaitu Rangkaian Suruhanjaya Filem Asia. Jakarta juga sedang mengusahakan kerjasama dengan perwakilan Turki dan British Council, sekali gus meluaskan hubungan melangkaui syarikat penstriman.

Studio dan insentif menjadi ujian seterusnya

Jakarta telah mengurangkan 50% yuran bagi lokasi tertentu dan memperkenalkan pengecualian cukai sebanyak 50% ke atas tiket pawagam untuk filem Indonesia yang layak. Langkah ini menangani kos yang berbeza: satu membantu produksi yang menggunakan lokasi yang layak, manakala satu lagi melibatkan cukai bagi tiket pawagam yang layak.

Karno berkata insentif produksi masih di peringkat awal, dengan Jakarta mengkaji pendekatan di Thailand dan Malaysia. Dalam tempoh lima tahun, bandar itu mahu memperkukuh keseluruhan rantaian daripada produksi kepada pembiayaan dan akses pasaran. Kekurangan kemudahan fizikal yang paling besar ialah studio, pentas bunyi dan kemudahan pascaproduksi, yang mahu ditangani dalam tempoh tiga hingga lima tahun.

Pentas bunyi ialah ruang tertutup yang membolehkan pembikin filem mengawal pencahayaan, bunyi dan set. Pascaproduksi merangkumi kerja selepas penggambaran, termasuk penyuntingan, bunyi dan kesan visual. Kemudahan ini membantu menentukan sejauh mana perbelanjaan produksi dan kerja berkemahiran tinggi dapat dikekalkan di bandar itu.

Pramono menggunakan kekuatan ekonomi dan rangkaian pengangkutan Jakarta yang lebih luas untuk meyakinkan penerbit. Beliau menyebut pertumbuhan ekonomi sebanyak 5.52%, inflasi 2.7% dan liputan pengangkutan awam sebanyak 93%. Beliau turut menyebut peningkatan kedudukan pengangkutan awam daripada tempat ke-17 kepada ke-15 dalam Indeks Bandar Global Oxford Economics 2026.

Pegawai Bank Indonesia Iwan Setiawan mengaitkan produksi filem dengan peluang untuk perniagaan tempatan, hotel dan penyedia logistik. Produksi yang berkunjung memerlukan lebih daripada pelakon dan kamera: ia juga memerlukan penginapan, pengangkutan, makanan dan perkhidmatan yang menghubungkan kegiatan penggambaran dengan sektor ekonomi lain.

Sidang kemuncak menggabungkan lokasi dan pembiayaan

Jakarta Film Summit 2026 berlangsung dari 20 hingga 22 Oktober, dengan lebih 500 peserta dari 10 negara dan 40 penceramah. Acara ini dianjurkan Jakarta Film Commission bersama BPI, dengan penglibatan kerajaan wilayah dan Bank Indonesia. Programnya menghimpunkan pegawai awam dan institusi kewangan bersama pelabur, platform penstriman dan profesional filem.

Sesi yang diadakan meliputi dasar produksi, permit, insentif, pelaburan dan kerjasama di seluruh Asia Tenggara. Program 21 Oktober membincangkan persediaan projek untuk mendapatkan pembiayaan, peranan bank dan penggunaan data khalayak untuk menilai risiko pelaburan.

Jakarta Scouting Day pada 22 Oktober membawa pesuruhjaya filem dan syarikat produksi ke Pasar Rumput, Pelabuhan Muara Angke, Kota Tua dan Skydeck Bundaran HI. Satu sesi yang menemukan Jakarta dengan Hong Kong turut dijadualkan untuk meneroka kerjasama antara kedua-dua bandar.

Perkembangan dasar dan industri ini merentasi beberapa tahun:

• 2022: Peraturan Kerajaan No. 24 membenarkan pembiayaan berasaskan harta intelek.
• 2024: Indonesia menandatangani perjanjian produksi bersama audiovisual pertamanya dengan Belanda di JAFF Market.
• Oktober 2025: Usaha baharu untuk menyemak Undang-Undang Filem 2009 diumumkan.
• 7 April 2026: Kemenko PMK mengadakan mesyuarat penyelarasan mengenai semakan itu dan menetapkan 2027 sebagai sasaran cadangan.
• 20 hingga 22 Oktober 2026: Jakarta Film Summit membincangkan dasar, pembiayaan dan lokasi.
• 2030: Tempoh mandat Zidni di BPI berakhir, sekali gus menetapkan tarikh akhir bagi matlamat institusinya.

Membawa filem Indonesia ke luar pasaran domestik

Penguasaan kira-kira 67% daripada kutipan box office domestik memberikan kedudukan kukuh kepada filem tempatan di Indonesia. Kebimbangan Zidni ialah cara filem itu mencapai penonton di tempat lain. BPI sedang mengusahakan hubungan lebih erat dengan ejen jualan antarabangsa, pengedaran lebih meluas di Asia Tenggara dan kemungkinan mewujudkan kehadiran bersama penerbit Indonesia di pasaran filem utama.

Kementerian Kebudayaan mengumumkan dana baharu untuk produksi bersama antarabangsa di Lumière Summit, yang dibangunkan dengan sokongan CNC Perancis. Dana itu terbuka kepada pembikin filem dari seluruh dunia yang bekerjasama dengan rakan kongsi Indonesia. Produksi bersama membolehkan rakan kongsi dari negara berbeza menggabungkan wang, bakat dan sumber lain untuk sesebuah projek.

Dana padanan yang berasingan menyumbang wang kerajaan, sehingga had tertentu bagi setiap projek, apabila penerbit memperoleh pembiayaan antarabangsa. Zidni mengakui penerbit yang tiada hubungan di luar negara masih menghadapi kesukaran untuk mencapai tahap permulaan itu. Hujah beliau ialah sumbangan kerajaan yang nyata memberikan sebab lebih kukuh kepada mereka untuk membina hubungan tersebut.

Perjanjian audiovisual Indonesia-Belanda pada 2024 menyediakan asas kerjasama sedia ada, manakala rundingan dengan Perancis masih berjalan. Zidni turut melihat minat daripada penerbit Korea yang menumpukan perhatian kepada Asia Tenggara.

Pelaburan daripada perkhidmatan penstriman masih dialu-alukan, tetapi BPI mahukan lebih banyak saluran untuk mencapai penonton. Zidni, yang pernah bekerja di Disney, menyatakan platform global mengurangkan produksi asal di Asia Tenggara selepas 2023:

Sebuah platform boleh mengubah strategi kandungannya, keluar dari pasaran atau mengurangkan keutamaan kandungan Indonesia, dan kita tidak mempunyai jalan penyelesaian.

Beliau mahu membangunkan rangkaian pembeli dan hubungan pengedaran yang lebih luas supaya penerbit Indonesia mempunyai lebih banyak tempat untuk menawarkan filem mereka.

Pekerja dan warisan filem turut dimasukkan dalam reformasi

Menurut Zidni, Indonesia mempunyai program filem di 27 kampus yang melahirkan kira-kira 1,200 graduan setiap tahun. Beliau berkata kebanyakan graduan tidak diserap oleh industri dan menganggarkan kadar keluar masuk pekerja industri sekitar 60%. Oleh itu, melatih lebih ramai orang hanyalah sebahagian daripada tugas; mengekalkan mereka dan menghubungkan pendidikan dengan pekerjaan juga penting.

Draf semakan itu akan menetapkan tanggungjawab asas majikan serta memperkukuh pendidikan, pembangunan kemahiran dan perlindungan pekerja rentan, termasuk pelakon kanak-kanak. Zidni berkata undang-undang itu akan menyediakan rangka kerja dan bukannya menetapkan kadar bayaran kru, manakala terma komersial terperinci akan dirundingkan antara syarikat dengan profesional.

Standard Kecekapan Kerja Kebangsaan Indonesia sudah pun merangkumi bidang seperti pengarahan, lakonan dan pengarahan seni. Standard itu menerangkan kemahiran yang diperlukan untuk sesuatu pekerjaan. Peruntukan pekerja yang dicadangkan pula akan menangani tanggungjawab dalam hubungan pekerjaan, selari dengan kecekapan profesional.

Pemeliharaan filem juga merupakan isu utama dalam penggubalan. Dalam satu perbincangan sempena ulang tahun ke-101 kelahiran pembikin filem dan penulis Asrul Sani, Zidni menyeru penubuhan institusi pemeliharaan untuk membantu melindungi karya pembikin filem Indonesia. Beliau menyentuh kesukaran memperkenalkan tokoh kebudayaan utama kepada golongan muda apabila filem mereka tidak dapat diakses.

Judi Wahjudin, pegawai Kementerian Kebudayaan, meletakkan filem dalam kerangka Undang-Undang No. 5 Tahun 2017 tentang Pemajuan Kebudayaan. Pendiriannya menghubungkan filem dengan ekspresi kebudayaan, diplomasi dan identiti nasional. Ini memperluas tujuan semakan itu melangkaui kejayaan komersial filem baharu, merangkumi kelangsungan dan kebolehcapaian karya lama.

Memastikan manfaat sampai kepada penonton dan wilayah

Inisiatif Jaksinema di Jakarta membawa pawagam ke pasar awam dengan menawarkan tiket lebih murah yang disasarkan kepada golongan berpendapatan rendah dan sederhana. Seiring usaha menarik produksi, inisiatif ini menangani aspek industri yang berbeza: sama ada penduduk mampu menonton filem.

Karno juga mahu Jakarta menjadi pintu masuk kepada penggambaran di tempat lain di Indonesia. Selepas sidang kemuncak pada 20 Oktober, beliau berkata hampir 91 sultan dan wakil diraja dari seluruh negara telah berkunjung dan menyatakan minat terhadap Jakarta Film Commission, termasuk kemungkinan menarik penggambaran ke wilayah masing-masing.

Kerjasama bandar itu dengan pejabat perwakilan Jakarta Bank Indonesia serta jemputannya kepada pembikin filem dari luar ibu kota selari dengan cita-cita yang lebih luas itu. Perbelanjaan produksi boleh memberi manfaat kepada lebih banyak komuniti jika hubungan antarabangsa Jakarta membawa kepada penggambaran, perkhidmatan dan perkongsian di tempat lain.

Zidni menetapkan tiga matlamat menjelang akhir mandatnya pada 2030: sekurang-kurangnya dua perjanjian produksi bersama dua hala yang berkuat kuasa, sistem pembiayaan yang mempunyai rekod kegiatan yang telah dilaksanakan dan penyertaan tetap penerbit Indonesia di pasaran antarabangsa utama. Beliau menerangkan piawaian yang mahu dicapai oleh BPI:

Apabila sistem berjalan secara rutin, bukan dengan usaha luar biasa, ketika itulah saya tahu kita telah membina sesuatu yang berkekalan.

Perkara Utama

• Kerajaan sedang menyediakan semakan Undang-Undang Filem untuk dicadangkan pada 2027, namun tarikh kelulusan parlimen belum diumumkan.
• BPI mahukan kuasa undang-undang yang lebih jelas dan peruntukan khusus, manakala draf itu turut menangani isu pekerja dan pemeliharaan filem.
• Jakarta berkata empat judul Netflix sedang menjalani produksi melalui Filming in Jakarta.
• Bandar itu berhasrat menangani kekurangan studio, pentas bunyi dan kemudahan pascaproduksi dalam tempoh tiga hingga lima tahun.
• Perbincangan pembiayaan filem menumpukan kaedah penilaian harta intelek yang diterima, panduan OJK dan perubahan peraturan.
• Dana antarabangsa, perkongsian pengedaran dan perjanjian produksi bersama bertujuan meluaskan capaian sinema Indonesia melangkaui khalayak domestiknya yang kukuh.