Penyakit Sundari Menjejaskan 129.5 Juta Pokok Ketika Tekanan Kekurangan Air Tawar Meningkat di Sundarbans

Hampir empat daripada 10 pokok Sundari menunjukkan kerosakan

Dianggarkan 129.5 juta pokok Sundari di Sundarbans, Bangladesh, menunjukkan gejala penyakit mati pucuk, termasuk 20.24 juta yang diklasifikasikan mengalami kerosakan teruk, menurut kajian pemantauan ekologi yang dijalankan pada 2024–25. Dapatan itu memberikan gambaran angka tentang masalah pemuliharaan yang semakin meningkat: hampir 39 peratus daripada anggaran 330 juta pokok Sundari di hutan itu mengalami kerosakan pada tahap tertentu.

Bilangan pokok yang terjejas teruk meningkat daripada 11.92 juta pada 1986 kepada 20.24 juta, iaitu kenaikan kira-kira 70 peratus. Dalam tempoh pemantauan yang berbeza, kepadatan anak benih di seluruh hutan menurun daripada 2,689 sehektar pada 1986 kepada 776 pada 2022. Pokok yang lebih tua semakin merosot, sementara semakin sedikit tumbuhan muda tumbuh untuk menggantikannya.

Md Jahidul Kabir, timbalan ketua konservator hutan di Jabatan Hutan Bangladesh dan titik tumpu kebangsaan negara itu bagi kawasan perlindungan di bawah Konvensyen Kepelbagaian Biologi, menggesa siasatan saintifik dan tinjauan lapangan lanjut. Beliau membangkitkan isu itu di luar persidangan PBB mengenai biodiversiti, COP17, di Yerevan, Armenia.

Penyelidik mengenal pasti beberapa tekanan, termasuk bekalan air tawar yang semakin berkurangan, kemasinan yang meningkat, pemendapan sedimen, perubahan pasang surut dan tumbuhan parasit. Punca tepat penyakit mati pucuk Sundari, serta sumbangan setiap tekanan, masih belum dikenal pasti.

Kebimbangan itu melangkaui satu spesies pokok. Sundari, yang nama saintifiknya Heritiera fomes, membantu membentuk struktur hutan bakau terbesar di dunia, yang dikongsi Bangladesh dan India. Kemerosotannya menjejaskan landskap yang menjadi habitat hidupan liar, menyokong kegiatan menangkap ikan dan mengutip madu, serta melindungi masyarakat pesisir daripada siklon dan lonjakan ribut.

Perkara yang diukur dalam tinjauan pokok

Pusat Perkhidmatan Maklumat Alam Sekitar dan Geografi, yang dikenali sebagai CEGIS, bersama Yayasan Arannayk menjalankan kajian ekologi itu. Penyelidik menggunakan 120 plot tinjauan kekal yang diwujudkan sejak 1986, menjejaki perubahan pada pokok sampel dan menggunakan kaedah untuk menganggarkan keadaan di seluruh hutan.

Penerangan projek pemantauan ekologi Yayasan Arannayk meletakkan kerja itu di bawah Projek Perlindungan Hutan Bakau Sundarban. Jabatan Hutan Bangladesh membiayai kajian tersebut. Tanggungjawab Arannayk termasuk memantau reptilia dan amfibia, sumber perikanan serta kualiti tanah dan air, sekali gus menghubungkan kesihatan pokok dengan keadaan di bahagian lain ekosistem.

Dapatan yang dibentangkan di ibu pejabat Jabatan Hutan di Dhaka pada 14 September itu menghuraikan tahap kerosakan yang berbeza. Kira-kira 83.03 juta pokok Sundari dinilai mengalami jangkitan kurang daripada 25 peratus, manakala 25.08 juta mengalami kerosakan yang menjejaskan 25 hingga 50 peratus. Kategori terjejas teruk merangkumi 20.24 juta pokok dengan jangkitan melebihi 50 peratus. Kira-kira 200 juta pokok dinilai sihat.

Penyakit mati pucuk biasanya bermula dengan kemerosotan daun, pucuk dan dahan berhampiran bahagian atas kanopi. Dalam kes teruk, kerosakan merebak ke batang utama dan mengancam kelangsungan hidup pokok. Oleh itu, kategori pemantauan menggambarkan pokok hidup dengan tahap kecederaan yang berbeza, dengan kebimbangan terbesar tertumpu pada pokok yang mengalami kerosakan meluas.

Swapan Kumar Sarker, profesor di Universiti Sains dan Teknologi Shahjalal yang terlibat dalam penyelidikan itu, menghuraikan peningkatan kes teruk:

Pada 1986, bilangan pokok yang terjejas teruk ialah 11.92 juta. Kini bilangannya mencecah 20.24 juta. Ini membimbangkan. Kita perlu memantau trend ini dalam jangka panjang dan mencari penyelesaian.

Kawasan tumpuan kerosakan

Penyelidik membahagikan Sundarbans kepada 53 kompartmen. Tahap penyakit mati pucuk tertinggi direkodkan di Patkostam, Kaga Dobeki dan Gewakhali dalam Banjaran Khulna. Tahap seterusnya tertinggi dicatatkan di Dobeki dalam Banjaran Satkhira, Harbaria dalam Banjaran Chandpai, serta Charaputia dan Kokilmoni dalam Banjaran Sharankhola.

Kawasan dengan kemasinan sederhana dan tinggi mencatat lebih banyak penyakit. Sarker berkata kelaziman penyakit mati pucuk agak menurun berbanding penilaian terdahulu, walaupun bilangan pokok yang rosak teruk meningkat. Kedua-dua ukuran perlu dijejaki untuk memahami sama ada kerosakan semakin tertumpu pada pokok yang lebih mudah terjejas.

Ketua Konservator Hutan Md Amir Hosain Chowdhury menceritakan usaha terdahulu untuk mengawal masalah itu. Pada 1980-an dan awal 1990-an, Institut Penyelidikan Hutan Bangladesh mengenal pasti dan menebang pokok yang terjejas dalam usaha melindungi pokok yang sihat. Menurut beliau, pendekatan itu tidak berkesan lalu dihentikan.

Bekalan air tawar semakin sukar disalurkan

Sundarbans bergantung pada air tawar yang mengalir melalui sistem sungai Ganges dan bercampur dengan air masin dari Teluk Bengal. Apabila bekalan air tawar berkurangan, air masin boleh bergerak lebih jauh ke pedalaman dan mengubah keadaan tempat akar bakau dan anak benih tumbuh.

Satu kajian yang diterbitkan dalam Environmental Monitoring and Assessment pada Oktober 2025 mendapati aliran masuk air tawar Ganges melalui Sungai Gorai merosot dengan ketara dari segi statistik sejak awal 1980-an. Gorai bercabang dari Ganges dan membekalkan air tawar ke barat daya Bangladesh serta sebahagian Sundarbans.

Penyelidik dari Pertubuhan Penyelidikan Saintifik dan Perindustrian Komanwel Australia dan Institut Pemodelan Air Bangladesh mendapati kemasinan kekal lebih tinggi di bahagian barat Sundarbans. Tahap kemasinan melampau meningkat sejak 2010. Analisis mereka mengaitkan kemasinan di hilir dengan aliran keluar air tawar, selain meneliti hujan, kenaikan paras laut dan pergerakan pasang surut.

Sedimen menimbulkan satu lagi kesukaran. Apabila saluran dipenuhi kelodak, ruang untuk air mengalir menjadi semakin sempit. Oleh itu, lebih banyak air tawar di hulu hanya dapat membantu hutan jika sungai dan saluran penghubung membawanya ke kawasan yang memerlukannya.

Md Rezaul Karim Chowdhury, pegawai hutan bahagian bagi Bahagian Hutan Sundarban Timur, berkata kira-kira satu kilometer daripada jajaran Sungai Bhola yang dipenuhi kelodak sepanjang 16 kilometer telah dikorek di bawah Projek Perlindungan Sundarban sebelum kerja itu dihentikan. Rancangan sedang disusun untuk menyambung semula kerja pengorekan selebihnya, dengan tujuan memulihkan aliran air tawar ke kawasan hutan yang luas.

Kajian Gorai turut mengenal pasti jurang besar dalam pemantauan berterusan, khususnya di banyak anak sungai pasang surut dalam hutan. Pengukuran di laluan air yang lebih kecil itu diperlukan untuk memahami keadaan air dan kemasinan yang dialami oleh kelompok pokok tertentu.

Pertumbuhan parasit menambah tekanan

Pegawai hutan turut bimbang tentang tumbuhan parasit pada pokok Sundari di bahagian timur. Chowdhury menganggarkan tumbuhan itu menjejaskan kira-kira 25 hingga 30 peratus pokok Sundari di kawasan termasuk Banjaran Sharankhola dan Chandpai, khususnya pokok yang lebih tua.

Chowdhury menjelaskan bagaimana tumbuhan itu merebak:

"Dahulu, parasit hanya tumbuh pada dahan. Kini ia merebak hingga ke batang. Pokok menjadi lemah dan akhirnya kering lalu mati," katanya.

Wasiul Islam, profesor dalam Bidang Perhutanan dan Teknologi Kayu di Universiti Khulna, berkata tumbuhan menjalar parasit lebih mudah merebak pada pokok yang sudah dilemahkan penyakit mati pucuk. Beliau mengenal pasti kawasan dengan kemasinan tinggi atau aliran pasang surut yang terhad sebagai kawasan yang sangat mudah terjejas. Burung membawa benih antara pokok, katanya, manakala pembungaan dan pembuahan pada musim sejuk membuka peluang untuk tindakan dengan menyingkirkannya sebelum pembiakan.

Mominul Islam Nahid, pegawai penyelidikan kanan di Institut Penyelidikan Hutan Bangladesh, berkata penyelidik telah merekodkan beberapa jenis tumbuhan parasit tetapi masih belum mengasingkan organisma khusus yang bertanggungjawab terhadap kerosakan pada Sundari. Pegawai hutan Imran Ahmed berkata ahli botani Universiti Dhaka, Ashfaque Ahmed, telah mengenal pasti satu spesies tumbuhan menjalar dan penyelidikan dijangka bermula. Menentukan tumbuhan mana yang menyebabkan jenis kecederaan tertentu merupakan tugas utama penyelidikan itu.

Jabatan Hutan berkata pihaknya belum dapat menetapkan rawatan untuk menyelamatkan pokok. Chowdhury berkata penyelidikan saintifik yang tertumpu pada parasit itu akan dimulakan segera. Bagi pengurus hutan, cabaran segera ialah menyiasat serangan itu bersama penyakit pokok, kemasinan dan pergerakan air, bukannya menangani setiap masalah secara berasingan.

Anak benih semakin berkurangan dan hutan berubah

Kepadatan anak benih menurun kira-kira 71 peratus antara 1986 dan 2022, daripada 2,689 kepada 776 sehektar. Ini bersamaan pengurangan 1,913 anak benih di kawasan seluas satu persegi yang setiap sisinya berukuran 100 meter. Angka itu menunjukkan bekalan tumbuhan muda yang boleh menggantikan tumbuh-tumbuhan yang rosak atau menua semakin berkurangan.

Khaled Misbahuzzaman, profesor di Institut Sains Perhutanan dan Alam Sekitar Universiti Chittagong, berkata Sundari lazimnya tumbuh pada peringkat akhir perkembangan semula jadi tumbuh-tumbuhan bakau. Oleh itu, pemulihannya bergantung pada keadaan yang terbentuk melalui peringkat awal pertumbuhan hutan.

Misbahuzzaman memerhatikan pertumbuhan semula spesies yang lebih kecil, termasuk Singra dan Amur, di beberapa kawasan yang dahulunya kaya dengan Sundari. Gewa turut merebak di tempat Sundari pernah mendominasi. Pemerhatian Institut Penyelidikan Hutan Bangladesh turut mencatat peningkatan pokok yang dikenali di kawasan setempat sebagai Geowa dan Bola di beberapa zon masin.

Dapatan pemantauan ekologi turut merekodkan penurunan kira-kira 15 peratus dalam biojisim atas tanah sepanjang tiga dekad. Biojisim merujuk kepada bahan tumbuhan hidup di atas permukaan tanah, termasuk batang, dahan dan daun. Ia merupakan salah satu ukuran struktur hutan dan karbon yang tersimpan dalam tumbuh-tumbuhan.

Penyelidik masih perlu mengukur kesan perubahan pertumbuhan, kematian, pemulihan dan komposisi spesies terhadap imbangan karbon hutan. Bagi hidupan liar dan manusia, isu yang lebih mendesak ialah perubahan komposisi dan keadaan pokok yang menyediakan perlindungan, makanan dan keselamatan.

Satelit dan pengguna hutan merekodkan tanda amaran lebih awal

Satu kajian oleh penyelidik Universiti Aberystwyth meneliti imej satelit Landsat yang meliputi tempoh Januari 1988 hingga Jun 2018 di seluruh Sundarbans di kedua-dua negara. Kajian itu mendapati kesihatan bakau merosot selama 30 tahun, sementara bilangan pokok kekal stabil. Katie Awty-Carroll, penulis bersama kajian itu, menyatakan tanda kemerosotan kesihatan pada kira-kira 25 peratus pokok bakau dan memberi amaran bahawa kawasan yang lemah mungkin lebih mudah terjejas oleh cuaca ekstrem.

Penyelidik menggunakan Pengesanan dan Pengelasan Perubahan Berterusan, iaitu kaedah yang menjejaki pemerhatian satelit berulang untuk mengenal pasti perubahan litupan bumi dan tumbuh-tumbuhan. Kajian mereka menjejaki hutan bakau secara lebih luas, manakala penilaian lapangan terkini mengukur penyakit mati pucuk secara khusus pada Sundari. Secara bersama, dapatan ini menunjukkan sebab pemantauan hutan perlu meneliti keadaan pokok selain kehadiran tumbuh-tumbuhan yang berterusan.

Islam Sana, seorang nelayan dan pencari hasil hutan dari Tetultala Char di kawasan Koyra, Khulna, yang bergantung pada Sundarbans selama 40 tahun, menceritakan perubahan di sekelilingnya:

Kawasan yang lima atau enam tahun lalu merupakan hutan Sundari yang lebat kini hampir gondol. Banyak pokok Sundari telah kering.

Shahjahan Akon, pengutip madu dari Sharankhola yang berpengalaman selama tiga dekad, menceritakan hutan yang semakin jarang dan kehilangan lebah dari tempat Sundari mengering. Pemerhatian beliau menghubungkan kerosakan kanopi dengan pekerjaan mereka yang bergantung pada bunga bermusim dan hasil tuaian madu.

Akar Sundari dan tumbuh-tumbuhan bakau di sekitarnya juga menjadi tempat perlindungan bagi anak ikan dan udang, manakala kanopi menyokong kehidupan burung dan hutan menyediakan tempat berlindung bagi rusa serta harimau. Oleh itu, perubahan kesihatan pokok boleh menjejaskan beberapa bahagian ekosistem serentak.

Tarikh tamat perjanjian air menumpukan perhatian pada sungai

Bangladesh dan India berdepan tarikh tamat pada 12 Disember 2026 bagi Perjanjian Perkongsian Air Ganges, yang ditandatangani pada 1996. Perjanjian itu mengawal pembahagian air pada musim kering di Empangan Farakka, India.

Pada 8 Oktober, Menteri Sumber Air Bangladesh, Shahiduddin Chowdhury Anee, berkata Bangladesh mahukan perjanjian baharu yang mengandungi klausa jaminan serupa dengan peruntukan dalam perjanjian perkongsian air 1977. Klausa yang dicadangkan itu bertujuan memberikan jaminan lebih kukuh kepada Bangladesh mengenai bahagiannya pada musim kering. Perbincangan diteruskan melalui Suruhanjaya Bersama Sungai dua hala.

Tarikh-tarikh penting menghubungkan pengukuran ekologi selama beberapa dekad dengan tarikh akhir diplomatik yang semakin hampir:

• 1986: Plot tinjauan hutan kekal menyediakan titik rujukan bagi kerosakan pokok dan pemulihan.
• 1996: Bangladesh dan India menandatangani Perjanjian Perkongsian Air Ganges.
• 2022: Kepadatan anak benih direkodkan sebanyak 776 sehektar, turun daripada 2,689 pada 1986.
• 2024–25: CEGIS dan Yayasan Arannayk menjalankan kajian pemantauan ekologi.
• Oktober 2025: Kajian Gorai mendokumentasikan aliran masuk air tawar yang merosot dan perubahan kemasinan.
• 12 Disember 2026: Perjanjian Ganges semasa dijadualkan tamat.

Bagi hutan, aliran air alam sekitar bermaksud kuantiti, masa dan mutu air yang diperlukan untuk mengekalkan sungai, tanah lembap dan komuniti hidupan di dalamnya. Usaha memastikan aliran itu memerlukan perhatian terhadap peruntukan Farakka, Gorai dan saluran hilir yang lain, perubahan bermusim serta halangan sedimen.

Perkara yang perlu dijawab oleh usaha pemuliharaan

Keputusan Jawatankuasa Warisan Dunia UNESCO mengenai Sundarbans pada 2026 mengiktiraf penyelarasan melalui Kumpulan Kerja Bersama Bangladesh–India dan Suruhanjaya Bersama Sungai. Jawatankuasa itu menggalakkan kerjasama lebih erat dalam proses air yang mengekalkan Sundarbans di Bangladesh dan Taman Negara Sundarbans yang bersebelahan di India.

Belum ada pengesahan bahawa kematian pokok Sundari atau jaminan khusus mengenai aliran air alam sekitar untuk hutan itu telah dijadikan isu rasmi dalam rundingan perjanjian. Namun, kerjasama sungai menyediakan jalan untuk menangani tekanan terhadap air tawar yang merentasi sempadan negara.

Seruan Kabir untuk menjalankan siasatan menunjukkan agenda penyelidikan yang praktikal: menjejaki pokok terjejas dari semasa ke semasa, mengukur kemasinan dan aliran air tawar, meneliti sedimen dan keadaan pasang surut, mengenal pasti parasit yang merosakkan, serta merekodkan sama ada anak benih terus hidup. Menghubungkan ukuran-ukuran itu di lokasi yang sama akan membantu penyelidik memahami sebab sesetengah pokok merosot sementara yang lain kekal sihat.

Kerajaan yang menilai Rangka Kerja Biodiversiti Global Kunming–Montreal di COP17 berdepan contoh nyata tentang usaha yang diperlukan untuk menghentikan dan memulihkan kehilangan biodiversiti menjelang 2030. Di Sundarbans, pemuliharaan bergantung pada usaha memastikan pokok terus hidup, menyokong pertumbuhan semula dan mengekalkan sungai yang menyuburkan hutan.

Perkara Utama

• Kira-kira 129.5 juta pokok Sundari menunjukkan gejala penyakit mati pucuk, termasuk 20.24 juta yang mengalami kerosakan teruk.
• Bilangan pokok yang terjejas teruk meningkat kira-kira 70 peratus sejak 1986.
• Kepadatan anak benih menurun daripada 2,689 sehektar pada 1986 kepada 776 pada 2022.
• Aliran air tawar yang merosot, kemasinan, sedimen, perubahan pasang surut dan pertumbuhan parasit menjadi keutamaan untuk disiasat.
• Pegawai hutan menggesa penyelidikan lanjut sambil merancang pengorekan sungai bagi memperbaik penyaluran air tawar.
• Perjanjian Perkongsian Air Ganges tamat pada 12 Disember 2026, sekali gus menarik perhatian baharu terhadap pengurusan air merentasi sempadan.