Aduan mengenai pendidikan Gibran cetus penelitian baharu terhadap rekod UTS dan pengesahan KPU

Aduan persoalkan kelayakan di sebalik pencalonan 2024

Penyelidik Bonatua Silalahi melaporkan Naib Presiden Indonesia Gibran Rakabuming Raka dan Suruhanjaya Pilihan Raya Umum (KPU) kepada badan penyelia pilihan raya, Bawaslu, pada 23 Oktober 2026, dengan meminta badan itu meneliti kalendar akademik UTS Insearch dari 2003 hingga 2007. Aduannya mempersoalkan sama ada Gibran memenuhi syarat minimum pendidikan ketika mendaftar bagi pilihan raya presiden 2024.

Pertikaian itu berpusat pada satu persoalan khusus: bagaimana pengajian di sebuah institusi Australia dinilai setara dengan tamat sekolah menengah di Indonesia. Sijil yang dikeluarkan Kementerian Pendidikan Indonesia pada 2019 menyatakan Gibran menamatkan Gred 12 di UTS Insearch pada 2006 dan mempunyai pengetahuan yang setara dengan graduan sekolah menengah vokasional Indonesia. Bonatua berhujah bahawa kalendar institusi itu menerangkan jenis kursus yang berbeza.

Penyokong Gibran mempertahankan penilaian itu dengan mengatakan pegawai mengambil kira tempoh pengajian, gred dan kurikulumnya di beberapa institusi. Aduan itu turut meletakkan proses pengesahan KPU di bawah penelitian, selain cabaran mahkamah terhadap sijil kementerian tersebut.

Kesannya kembali kepada pilihan raya yang dimenangi Prabowo Subianto dan Gibran dengan 58.6 peratus undi, atau lebih 96.2 juta undi, pada 14 Februari 2024. Mereka memegang jawatan pada 20 Oktober tahun itu. Bonatua kini meminta Bawaslu meneliti dokumen pendidikan yang dikemukakan untuk pendaftaran serta keputusan suruhanjaya menerima dokumen itu.

Penyerahannya merangkumi kalendar akademik, Keputusan KPU No. 1632 Tahun 2023 yang menetapkan calon pilihan raya presiden, keputusan Mahkamah Perlembagaan dan sebuah buku yang mendokumentasikan penyiasatannya sendiri. Anggota Bawaslu Puadi belum memberikan maklum balas terhadap permintaan komen setakat 5:20 petang Waktu Indonesia Barat pada hari aduan dibuat.

Penemuan Bonatua dalam kalendar akademik

Bonatua berkata riwayat hidup Gibran menyenaraikan pendidikan setara sekolah menengah atas di UTS Insearch dari 2004 hingga 2007. Beliau meneliti kalendar akademik institusi itu bagi 2003 hingga 2007, dengan menggunakan kalendar 2005 sebagai contoh.

Menurut keterangannya, kalendar itu menyenaraikan lima program: Kursus Bahasa Inggeris, Kursus Diploma, Sijil Pengajian Asas, Lawatan Pengajian dan Bahasa Inggeris. Katanya, tiada satu pun yang secara jelas dinyatakan sebagai Gred 12, istilah yang digunakan dalam sijil pendidikan itu.

Bonatua mahu Bawaslu menyiasat kaitan program-program tersebut dengan kelayakan yang diterima bagi pencalonan Gibran. Hujahnya menyentuh pengelasan pendidikan itu serta dokumen yang digunakan untuk menerangkannya.

Program asas atau laluan pengajian lazimnya menyediakan pelajar untuk melanjutkan pengajian. Penilaian kesetaraan menjawab soalan yang berbeza: tahap manakah dalam sistem pendidikan Indonesia yang sepadan dengan pengajian yang telah diselesaikan pelajar itu. Pertikaian ini berkisar pada bagaimana pegawai membuat penilaian kedua tersebut dalam kes Gibran.

Bonatua turut berkata kalendar itu menyokong pandangan yang beliau kaitkan dengan atase pendidikan Indonesia di Canberra, iaitu laluan tersebut melibatkan pengajian persediaan atau bahasa dan bukannya pendidikan formal yang setara dengan sekolah menengah atas. Huraian tentang pendirian atase itu berdasarkan keterangan Bonatua.

Syarat pilihan raya manakah yang dicabar?

Perkara 169(r) Undang-Undang No. 7 Tahun 2017 mengenai Pilihan Raya Umum menghendaki calon presiden dan naib presiden sekurang-kurangnya menamatkan sekolah menengah atas, sekolah menengah atas Islam, kelayakan vokasional yang setara atau sekolah lain yang setaraf.

Bonatua berhujah bahawa KPU sepatutnya terlebih dahulu menentukan sama ada Gibran memenuhi standard pendidikan itu, kemudian meneliti bukti pentadbiran yang dikehendaki di bawah Perkara 227. Beliau mendakwa suruhanjaya itu sebaliknya menganggap syarat asas berkenaan telah dipenuhi lalu terus meminta sijil pendidikan di bawah Perkara 227(l).

Perkara 18(3) Peraturan KPU No. 19 Tahun 2023 juga menjadi tumpuan aduannya. Semasa prosiding Mahkamah Perlembagaan, Hakim Saldi Isra meminta KPU mengemukakan rekod yang menjelaskan perubahan peraturan pada 2023 berhubung dokumen kelulusan yang diperlukan daripada sesetengah calon yang mendapat pendidikan di luar negara.

Persoalan praktikalnya mudah: apakah pendidikan yang telah diselesaikan calon itu, dan apakah bukti yang digunakan pegawai untuk mengiktirafnya? Bonatua mendakwa KPU sama ada sengaja mengetepikan penelitian yang diperlukan atau gagal melaksanakannya dengan sewajarnya. Itulah dakwaannya terhadap suruhanjaya tersebut.

Bonatua mencadangkan agar Gibran mengikuti Paket C, laluan Indonesia untuk memperoleh kelayakan setara sekolah menengah atas. Itulah penyelesaian yang disarankan Bonatua; tiada perintah yang menghendaki Gibran mengikuti laluan itu diumumkan berhubung aduan ini.

Penyokong Gibran pertahankan penilaian kesetaraan

Andi Azwan, pengerusi kumpulan penyokong Militan Gibran Nusantara, berkata Gibran memenuhi syarat pendidikan. Menurut Andi, penilaian itu menggunakan tiga kriteria yang diterapkan Direktorat Jeneral Pendidikan Rendah dan Menengah: tempoh pengajian, transkrip dan kurikulum.

Andi berkata penilaian itu mengambil kira pendidikan Gibran di Orchid Park Secondary School di Singapura, UTS Insearch dan Management Development Institute of Singapore (MDIS). Rekod KPU meletakkan Gibran di Orchid Park dari 2002 hingga 2004, sebelum pengajiannya di UTS Insearch.

MDIS mengesahkan bahawa Gibran belajar sepenuh masa di situ dari 2007 hingga 2010, dan menamatkan diploma lanjutan serta Ijazah Sarjana Muda Sains dengan kepujian dalam bidang pemasaran yang dianugerahkan oleh University of Bradford di Britain. Pertikaian kelayakan semasa tertumpu pada pendidikannya sebelum memasuki MDIS dan asas pengiktirafannya sebagai setara dengan tamat sekolah menengah.

Andi menegaskan bukti Bonatua tidak menjejaskan dokumen pendidikan Gibran. Beliau juga menyifatkan perkara itu telah diputuskan dari segi undang-undang selepas Mahkamah Perlembagaan mengisytiharkan permohonan terdahulu tidak boleh diterima.

Bestari Barus, ketua bahagian politik pusat Parti Solidariti Indonesia, mengambil pendirian yang berkaitan. Katanya, pendidikan di luar negara perlu dinilai dengan mengambil kira perbezaan kurikulum dan tempoh pengajian. Enam tahun sekolah rendah, tiga tahun sekolah menengah rendah dan tiga tahun sekolah menengah atas di Indonesia tidak sepadan secara langsung dengan setiap sistem asing.

Bagaimana akses kepada sijil menjadi isu mahkamah

Bekas Timbalan Menteri Undang-Undang Denny Indrayana dan 11 pemohon lain membawa cabaran berkaitan pendidikan itu ke Mahkamah Perlembagaan. Mereka mempersoalkan rekod yang menjadi asas kepada sijil kementerian pada 2019 serta sama ada rekod itu menunjukkan Gibran memenuhi syarat pilihan raya.

Suruhanjaya Maklumat Pusat memutuskan pada 11 Mac bahawa sijil dan rekod sokongan ialah maklumat awam yang perlu didedahkan. Bonatua menerima sijil itu daripada Kementerian Pendidikan pada 16 April. Para pemohon berkata mereka masih belum memperoleh sebahagian dokumen yang mendasari penilaian tersebut.

Denny, yang berkhidmat sebagai timbalan menteri undang-undang dan hak asasi manusia dari 2011 hingga 2014, memberitahu mahkamah pada pendengaran 21 September 2026 bahawa maklumat tentang pendidikan Gibran telah disembunyikan. Beliau berhujah bahawa maklumat yang mendasari cabaran itu hanya muncul selepas tempoh akhir biasa bagi pertikaian pilihan raya.

Denny menjelaskan pendirian para pemohon dengan kata-kata berikut:

Dalam kes ini, maklumat dan pengetahuan bahawa Gibran tidak memenuhi syarat pendidikan hanya diketahui kemudian,

Pertikaian keputusan pilihan raya presiden lazimnya perlu difailkan dalam tempoh tiga hari selepas KPU mengumumkan keputusan. Para pemohon memohon agar kes didengar walaupun pemfailan dibuat lama selepas tarikh akhir itu. Mereka meminta mahkamah membatalkan pelantikan Gibran dan memohon proses penggantian yang membolehkan Prabowo mencalonkan dua orang untuk dipilih oleh Majlis Permusyawaratan Rakyat.

Hakim Saldi Isra meminta Bawaslu menjelaskan pemeriksaan kelayakannya dan meminta rekod KPU mengenai perubahan peraturan itu. Pesuruhjaya KPU Idham Holik berkata suruhanjaya akan mengemukakan dokumen yang menyokong penilaian kelayakannya. Pendengaran seterusnya dijadualkan pada 23 September.

Prosiding mahkamah dan aduan melalui laluan berbeza

Bonatua menyertakan keputusan Mahkamah Perlembagaan bertarikh 6 Oktober 2026 dalam penyerahannya kepada Bawaslu. Pembelaan Andi sebahagiannya berasaskan kenyataannya bahawa permohonan terdahulu telah diisytiharkan tidak boleh diterima. Denny terus menuntut tindakan, termasuk pemecatan Gibran daripada jawatan.

Denny turut mendakwa, dengan memetik maklumat yang diberikan kepadanya, bahawa Gibran gagal dalam beberapa mata pelajaran di UTS Insearch. Beliau menggesa Parlimen mengambil tindakan dan meminta Presiden Prabowo menyatakan pendiriannya. Tiada nama mata pelajaran, markah atau butiran transkrip dikemukakan bersama dakwaan itu.

Aduan baharu Bonatua mengikuti saluran pelaporan pelanggaran pilihan raya. Beliau memetik Perkara 454(6) Undang-Undang Pilihan Raya, yang menetapkan had tujuh hari bekerja selepas mengetahui tentang dakwaan pelanggaran untuk mengemukakan laporan. Hujahnya ialah bukti kalendar yang baru ditemui menjadi asas untuk membuat laporan sekarang.

Bawaslu perlu menilai masa pemfailan dan isi kandungan aduan itu. Bonatua menggesanya mendapatkan rekod calon yang lengkap secara langsung daripada KPU serta memanggil Gibran jika penelitian awal mendapati tindakan itu perlu.

Beliau juga mahu sebarang petunjuk jenayah pilihan raya dirujuk kepada Gakkumdu, badan penguatkuasaan undang-undang pilihan raya bersepadu yang menghimpunkan Bawaslu, polis dan pendakwa raya. Keputusan untuk menerima aduan, mengeluarkan saman atau membuat rujukan sedemikian belum diumumkan, dan tiada tarikh pemeriksaan seterusnya diberikan.

Tuntutan berasingan mencabar sijil kementerian

Mahkamah Pentadbiran Jakarta membenarkan Gibran menyertai satu lagi kes pada 22 Oktober 2026, sehari sebelum Bonatua memfailkan aduan kepada Bawaslu. Kes bernombor 255/G/2026/PTUN.JKT itu dibawa oleh Mercy Sihombing berhubung sijil tamat persekolahan yang dikeluarkan pada 2019.

Kementerian Pendidikan Rendah dan Menengah ialah defendan utama. Gibran menyertai kes sebagai defendan intervensi kedua, memberikannya peranan rasmi untuk mempertahankan kepentingannya dalam prosiding tersebut.

Hakim membenarkannya menjawab dakwaan dan mengemukakan bukti. Mereka turut mengarahkan pihaknya agar tidak melengahkan pemeriksaan yang sudah berjalan.

Peguam Gibran, Muhammad Rullyandi, memetik Perkara 83 Undang-Undang No. 5 Tahun 1986 mengenai mahkamah pentadbiran sebagai asas bagi pihak ketiga untuk campur tangan bagi melindungi hak undang-undang. Kes itu berkaitan tindakan pentadbiran kementerian mengeluarkan sijil tersebut, manakala aduan Bonatua kepada Bawaslu menyentuh kelayakan pilihan raya dan proses pengesahan.

Kronologi daripada pensijilan hingga aduan terkini

Pertikaian ini menghubungkan sijil yang dikeluarkan beberapa tahun sebelum pilihan raya dengan permintaan mendapatkan rekod, prosiding mahkamah dan aduan terkini. Perkembangan utama ialah:

• 2019: Kementerian Pendidikan mengeluarkan sijil yang mengiktiraf pendidikan Gibran di UTS Insearch setara dengan tamat sekolah menengah vokasional Indonesia.
• 14 Februari 2024: Prabowo dan Gibran memenangi pilihan raya presiden dengan lebih 96.2 juta undi.
• 20 Oktober 2024: Pasangan itu memegang jawatan sebagai presiden dan naib presiden.
• 11 Mac dan 16 April: Suruhanjaya Maklumat Pusat mengarahkan sijil dan rekod sokongan didedahkan; Bonatua kemudian menerima sijil itu.
• 21 September 2026: Mahkamah Perlembagaan menyoal KPU dan Bawaslu tentang penilaian kelayakan. Pendengaran seterusnya dijadualkan pada 23 September.
• 6 Oktober 2026: Tarikh keputusan Mahkamah Perlembagaan yang disertakan Bonatua bersama aduannya.
• 22 Oktober 2026: Mahkamah Pentadbiran Jakarta membenarkan Gibran campur tangan dalam tuntutan berhubung sijil itu.
• 23 Oktober 2026: Bonatua melaporkan Gibran dan KPU kepada Bawaslu.

Bonatua turut mengemukakan bukunya, Ijazah Gibran Juga Tidak Ada, Hasil Riset Berbasis Empiris. Katanya, buku itu merekodkan kunjungannya ke MDIS dan Orchid Park Secondary School di Singapura sebagai sebahagian daripada penyiasatannya.

Pengiktirafan pengajian luar negara menjadi ujian utama

Bestari berkata rakyat mempunyai hak yang dilindungi untuk melaporkan pelanggaran yang disyaki. Beliau berhujah bahawa KPU ialah institusi yang lebih sesuai untuk dicabar berhubung penerimaan dokumen pendidikan dan peraturan perlu mengambil kira perbezaan antara sistem pendidikan negara.

Kebimbangannya nyata: rakyat Indonesia yang belajar di luar negara boleh pulang dengan kelayakan yang nama dan strukturnya berbeza daripada kelayakan sekolah dalam negara. Pertikaian ini meletakkan penilaian kelayakan tersebut sebagai isu utama dalam kes kelayakan presiden.

Bestari turut mendakwa cabaran berulang terhadap pendidikan Gibran adalah sebahagian daripada operasi politik dan boleh menjejaskan legitimasi kerajaan. Sebaliknya, Bonatua dan Denny mendesak institusi agar menilai semula pencalonan itu serta mendedahkan rekod yang menjadi asas kelulusannya.

Rekod yang menghubungkan kursus, gred dan kurikulum Gibran dengan penilaian kementerian pada 2019 kini menjadi isu utama dalam prosiding-prosiding ini. Bawaslu menerima permintaan supaya pengesahan KPU diteliti, manakala Mahkamah Pentadbiran sedang mempertimbangkan sijil itu dengan Gibran mengambil bahagian secara langsung dalam pembelaannya.

Perkara Utama

• Bonatua Silalahi melaporkan Gibran dan KPU kepada Bawaslu pada 23 Oktober 2026, dengan memetik kalendar akademik UTS Insearch dari 2003 hingga 2007.
• Beliau mempersoalkan bagaimana pengajian Gibran memenuhi syarat minimum pendidikan di bawah Perkara 169(r) Undang-Undang Pilihan Raya.
• Sijil kementerian pada 2019 mengiktiraf pendidikan yang setara dengan tamat sekolah menengah vokasional Indonesia.
• Penyokong Gibran berkata penilaian itu mengambil kira tempoh pengajian, transkrip dan kurikulum di beberapa institusi.
• Mahkamah Pentadbiran Jakarta membenarkan Gibran menyertai tuntutan berasingan berhubung sijil itu pada 22 Oktober 2026.
• Bawaslu belum mengumumkan keputusan mengenai aduan baharu itu atau tarikh pemeriksaannya.