Kebakaran Melanda Taman Negara Indonesia, Kehilangan Hidupan Liar dan Tuntutan Akauntabiliti Semakin Meningkat

Pasukan Way Kambas bertungkus-lumus memadam kebakaran yang terus berulang

Kira-kira 350 anggota dikerahkan untuk memadam kebakaran di Taman Negara Way Kambas, Indonesia, apabila tanah gambut terus membara di bawah permukaan selepas operasi pemadaman selama beberapa minggu. Setakat 26 Oktober 2026, operasi masih tertumpu di dua lokasi, manakala pihak berkuasa belum mengumumkan jumlah keluasan kawasan yang terbakar.

Way Kambas merupakan antara 14 taman negara yang dikenal pasti dalam laporan mengenai kebakaran di seluruh Indonesia tahun ini. Kerosakan yang dilaporkan termasuk 8,708 hektar di Wasur antara Januari hingga Ogos, 6,532 hektar di Lorentz menjelang Ogos dan 3,531 hektar di Bromo Tengger Semeru hingga akhir September.

Penilaian lebih luas oleh MapBiomas Fire Indonesia merekodkan 82,400 hektar terbakar di 210 kawasan pemuliharaan hingga Ogos, termasuk 46 taman negara. Hubungan antara set data itu dengan senarai lebih kecil yang merangkumi 14 taman negara tidak dijelaskan. Perbezaan liputan tersebut bermakna tiada satu angka yang dipersetujui bagi jumlah taman negara terjejas.

Uli Artha Siagian, aktivis hutan dan perladangan di Forum Indonesia untuk Alam Sekitar, yang dikenali sebagai Walhi, menyifatkan kebakaran taman negara tahun ini lebih meluas berbanding kebakaran besar pada 2019 dan 2023. Beliau menggesa siasatan dijalankan dan pihak yang bertanggungjawab mengurus kawasan perlindungan dipertanggungjawabkan.

Kerosakan turut melangkaui sempadan taman negara. Kementerian Kesihatan Indonesia melaporkan 314,124 kes jangkitan saluran pernafasan akut di tujuh wilayah pada 21 Oktober, manakala polis mengumumkan 11 syarikat telah dinamakan sebagai suspek dalam kebakaran hutan dan tanah gambut. Secara keseluruhan, angka itu menunjukkan krisis yang menjejaskan pemuliharaan, kesihatan awam dan penguatkuasaan undang-undang alam sekitar.

Mengapa kebakaran di Way Kambas sukar dipadamkan

Kebakaran berlaku di beberapa lokasi di Way Kambas sejak Ogos. Di kawasan Cabang utara, kebakaran yang dikesan sekitar 19 September masih belum dipadamkan sepenuhnya lebih sebulan kemudian kerana ia berlaku di kawasan tanah gambut.

Gambut terdiri daripada bahan tumbuhan yang terkumpul dan separa terurai. Apabila kering, api boleh merebak di bawah permukaan, menyebabkan air yang disembur dari atas mungkin tidak sampai ke setiap titik panas. Di Way Kambas, asap kadangkala muncul semula hanya beberapa jam selepas pasukan pemadam membasahi sesuatu kawasan.

Kebakaran baharu muncul pada 22 Oktober di sekitar Resort Susukan Baru dan Resort Rawa Bunder, berhampiran sempadan antara taman negara itu dengan PT Great Giant Pineapple. Penduduk menyifatkan api di kebakaran terbesar mencecah kira-kira empat meter dan merebak merentasi sungai yang mengering ketika musim kemarau berpanjangan.

Pihak berkuasa taman negara berkata kebakaran berhampiran sempadan syarikat itu telah dipadamkan, dengan hujan membantu operasi berkenaan. Pasukan pemadam terus membasahi dan memantau tanah bagi mengelakkan bara yang masih ada daripada menyala semula. Pihak berkuasa melaporkan tiada gajah terjejas di Way Kambas.

Rentetan kejadian ini menunjukkan mengapa pengisytiharan bahawa api yang kelihatan telah dipadamkan boleh disusuli dengan operasi lanjut selama beberapa hari:

• Ogos: Kebakaran mula berlaku di beberapa lokasi di Way Kambas.
• Sekitar 19 September: Kebakaran dikesan di kawasan Cabang utara, dengan gambut yang terbakar memanjangkan operasi pemadaman.
• 22 Oktober: Kebakaran baharu muncul berhampiran Resort Susukan Baru dan Resort Rawa Bunder.
• 26 Oktober: Operasi pemadaman dan pemantauan masih tertumpu di dua lokasi.

Kawasan perlindungan mengalami kerugian di seluruh kepulauan

Senarai 14 taman negara terjejas merentasi Sumatera hingga Papua. Senarai itu merangkumi Bromo Tengger Semeru, Kerinci Seblat, Gunung Ciremai, Tambora, Manusela, Bukit Baka Bukit Raya, Gunung Gede Pangrango, Rawa Aopa Watumohai, Manupeu Tanah Daru dan Laiwangi Wanggameti, Way Kambas, Bantimurung Bulusaraung, Tanjung Puting, Wasur dan Lorentz.

Keluasan kawasan terbakar yang dilaporkan berbeza daripada beberapa hektar hingga beberapa ribu hektar. Selain kerugian di Wasur, Lorentz dan Bromo Tengger Semeru, sebanyak 1,956 hektar terbakar di Tambora menjelang Oktober, manakala kira-kira 1,234 hektar terbakar di Tanjung Puting menjelang 20 Oktober.

Angka bagi lima taman negara itu berjumlah 21,961 hektar. Wasur dan Lorentz bersama-sama merangkumi 15,240 hektar, kira-kira 69 peratus daripada jumlah kecil tersebut. Tarikh laporan bagi angka-angka itu berbeza, maka ia menggambarkan skala yang telah direkodkan di setiap taman negara, bukannya penilaian seluruh negara pada masa yang sama.

Kematian dalam kalangan mereka yang memadamkan kebakaran Bromo Tengger Semeru menunjukkan bahaya operasi ini. Laporan yang merangkumi 14 taman negara itu menyatakan sekurang-kurangnya enam sukarelawan maut; laporan lain menyebut empat orang maut ketika memadamkan kebakaran hutan di sana. Keadaan yang menyebabkan perbezaan jumlah itu tidak dinyatakan.

Hidupan liar kehilangan makanan, tempat perlindungan dan ruang

MapBiomas Fire Indonesia merekodkan sekurang-kurangnya 20,360 hektar terbakar di habitat yang digunakan harimau, orang utan, badak sumbu dan gajah Sumatera. Keluasan itu bersamaan hampir satu perempat daripada 82,400 hektar yang direkodkan terbakar di kawasan pemuliharaan hingga Ogos.

Kebakaran boleh mencederakan haiwan secara langsung melalui lecuran dan asap. Kesannya juga berterusan selepas api padam. Tumbuhan yang musnah bermakna bekalan makanan dan tempat perlindungan berkurangan, manakala hutan yang rosak boleh mengecilkan kawasan untuk haiwan bergerak dan membiak.

Haiwan yang mencari makanan mungkin memasuki ladang atau kawasan penempatan, sekali gus meningkatkan kemungkinan pertemuan dengan manusia. Bagi spesies yang populasinya kecil atau kawasan taburannya terhad, kehilangan habitat berulang boleh meningkatkan risiko kepupusan.

Kementerian Perhutanan berkata 290 haiwan liar telah menerima rawatan menjelang 8 Oktober. Pusat penyelamatan orang utan di Borneo melaporkan lebih banyak kemasukan, termasuk haiwan yang ditemui melecur, terkandas atau mengalami kesukaran bernafas. Kes-kes itu menunjukkan keperluan penyelamatan akibat kebakaran melangkaui mana-mana satu taman negara.

Kenyataan pihak berkuasa Way Kambas bahawa tiada gajah dilaporkan terjejas merujuk kepada tindak balas segera taman negara itu. Tugas pemuliharaan yang lebih luas termasuk memeriksa kerosakan habitat dan memastikan haiwan yang terselamat masih dapat mencari makanan yang mencukupi serta ruang yang sesuai.

Walhi mempersoalkan pasukan petugas pembiayaan taman negara

Walhi secara khusus mengkritik Pasukan Petugas Inovasi dalam Pembiayaan dan Pengurusan Taman Negara yang diketuai Hashim Djojohadikusumo. Badan itu ditubuhkan untuk mencari sumber pembiayaan alternatif bagi pengurusan taman negara.

Siagian berkata skala kebakaran mendedahkan kelemahan dalam perlindungan dan mempersoalkan sama ada wang yang dikumpulkan melalui pasukan petugas itu disalurkan kepada kerja pemuliharaan. Beliau menggesa badan itu dibubarkan. Percubaan untuk mendapatkan maklum balas daripada timbalan pengerusinya, Raja Juli Antoni, tidak menerima sebarang jawapan.

Walhi mengenal pasti kelemahan praktikal yang menyumbang kepada kerosakan itu: terlalu sedikit penyelia hutan untuk kawasan yang perlu mereka pantau, penggunaan teknologi yang terhad bagi mengesan dan memadam kebakaran, serta pengiktirafan dan penglibatan yang tidak mencukupi bagi masyarakat yang tinggal berhampiran taman negara.

Setiap kebimbangan itu berkait dengan peringkat pencegahan yang berbeza. Kakitangan perlu mengesan kebakaran, sampai ke lokasi dan mempunyai bilangan anggota serta peralatan yang mencukupi untuk mengawalnya. Penduduk berhampiran taman negara juga boleh menyumbang pengetahuan setempat dan memberi amaran awal jika mereka memainkan peranan bermakna dalam melindungi kawasan tersebut.

Walhi mahu polis menyiasat kebakaran di dalam taman negara dan meminta pihak yang bertanggungjawab menguruskannya dipertanggungjawabkan. Kritikan itu mengemukakan persoalan khusus kepada pasukan petugas pembiayaan: sejauh manakah perlindungan dilaksanakan di lapangan ketika sumber kewangan baharu sedang dicari?

Siasatan terhadap syarikat diperluas ke luar sempadan taman negara

Ketua Polis Negara Jeneral Suyudi Ario Seto mengumumkan pada 21 Oktober bahawa polis telah menamakan 11 syarikat sebagai suspek selepas menyiasat 98 laporan mengenai kemungkinan penglibatan syarikat dalam kebakaran. Katanya, tiga daripada syarikat itu menerima pelaburan asing, namun beliau tidak menamakan syarikat berkenaan.

Suyudi menerangkan perkembangan siasatan itu di istana presiden di Jakarta:

"Kami telah menamakan 11 syarikat sebagai suspek. Tiga daripadanya ialah syarikat yang menerima pelaburan asing dan proses siasatan masih diteruskan," katanya.

Polis berkata mereka sedang meneliti pemilikan syarikat dan mengumpulkan bukti untuk mengenal pasti pemilik serta pemegang saham yang boleh dipertanggungjawabkan. Indonesia turut mengumumkan sekatan pentadbiran terhadap puluhan syarikat dan prosiding jenayah terhadap 125 individu serta syarikat.

Walhi menyorot kebakaran di dalam dan sekitar konsesi milik PT Arara Abadi dan PT Sekato Pratama Makmur di Riau. Organisasi itu menganggarkan kira-kira 616 hektar terbakar di sekitar konsesi Arara Abadi dan 115 hektar di sekitar Sekato pada Mac. Kedua-dua syarikat itu bersekutu dengan Asia Pulp & Paper dan Sinar Mas Group.

Konsesi ialah kawasan yang membolehkan sesebuah syarikat menjalankan kegiatan, seperti menanam kayu atau kelapa sawit. Walhi berkata pemetaan data kebakaran NASA yang dilakukannya menunjukkan kira-kira separuh titik panas di Indonesia yang mempunyai tahap keyakinan pengesanan tinggi berada di dalam kawasan konsesi. Penilaiannya menyusun kedudukan 40 konsesi kayu dan kelapa sawit berdasarkan jumlah titik panas yang dikesan.

Penyiasat masih perlu menentukan bagaimana kebakaran tertentu bermula dan pihak yang menanggung tanggungjawab undang-undang. Pengasas Nusantara Atlas, David Gaveau, berkata imej satelit kadangkala boleh menunjukkan sama ada kebakaran bermula di dalam konsesi atau merebak ke dalamnya dari tempat lain. Siasatan lanjut diperlukan untuk menentukan sama ada kebakaran itu berpunca daripada perbuatan sengaja atau tidak sengaja.

Kemarau, pengurusan tanah dan tanggungjawab mencegah kebakaran

Nusantara Atlas menganggarkan hampir dua juta hektar telah terbakar di seluruh Indonesia tahun ini, dan mengaitkan tahap keterukan kebakaran dengan El Niño yang kuat serta kemarau. El Niño ialah corak iklim yang melibatkan air lebih panas di kawasan tropika Pasifik dan boleh menyebabkan keadaan lebih kering di Indonesia.

Penebangan hutan dan penyaliran tanah gambut untuk kegiatan pertanian menjadikan landskap lebih mudah terbakar. Cuaca kering kemudian memudahkan api merebak selepas tercetus. Aktivis hutan dan perladangan Walhi, Umi Ma'rufah, mengaitkan kebakaran berulang dengan amalan syarikat dan mendesak kerajaan menguatkuasakan hukuman.

Sesetengah syarikat mempertikaikan dakwaan mengenai tanggungjawab mereka. First Resources, syarikat kelapa sawit yang disenaraikan di Singapura, berkata kebakaran yang bermula di luar sempadannya kemudian merebak ke tanah yang diuruskannya. Asia Pulp & Paper turut menolak tanggapan bahawa kebakaran di dalam konsesi pembekal bermaksud pemegang konsesi itu sengaja memulakannya.

Peguam ClientEarth, Azam Hawari, menjelaskan bahawa syarikat masih boleh memikul tanggungjawab sivil jika kebakaran bermula di luar tanah mereka atau berlaku ketika cuaca ekstrem. Liabiliti sivil melibatkan kewajipan undang-undang seperti membayar pampasan atau memulihkan kawasan. Katanya, syarikat perlu menyediakan kakitangan dan peralatan pemadaman yang mencukupi, dan boleh menanggung liabiliti jika kegiatan mereka, termasuk penyaliran tanah gambut, mendatangkan ancaman serius terhadap alam sekitar.

Singapura telah mengeluarkan notis langkah pencegahan kepada 10 syarikat di bawah Akta Jerebu Rentas Sempadan. Notis itu meminta mereka memadamkan kebakaran di tanah milik mereka, mencegah pembakaran dan mengemukakan pelan tindakan. Kegagalan mematuhi arahan boleh membawa kepada tindakan undang-undang, termasuk denda.

Asap dan perpindahan menambah beban terhadap manusia

Kanak-kanak berusia bawah lima tahun merangkumi 70,890 daripada 314,124 kes jangkitan saluran pernafasan akut yang dilaporkan Kementerian Kesihatan Indonesia pada 21 Oktober. Jumlah itu kira-kira 23 peratus daripada keseluruhan kes di tujuh wilayah. Jangkitan saluran pernafasan akut menjejaskan sistem pernafasan dan boleh melibatkan hidung, tekak atau paru-paru.

Kementerian itu berkata pihaknya telah membuka 477 kemudahan oksigen dan mengerahkan lebih 2,600 petugas kesihatan. Langkah tersebut mencerminkan tekanan terhadap perkhidmatan kesihatan ketika asap merebak di kawasan yang terjejas.

Di Bangka Selatan, api merebak ke kawasan perumahan pada Oktober, memusnahkan 305 rumah, menjejaskan kira-kira 1,800 orang dan memaksa sekitar 500 penduduk berpindah. Keluarga di sana berdepan kehilangan rumah serta pendedahan kepada asap.

Organisasi agama dan pelajar turut menyertai desakan supaya siasatan dijalankan. Pengerusi Persatuan Mahasiswa Katolik Indonesia, Yohanes Tola, menggesa semakan terhadap permit, perancangan tanah, perlindungan tanah gambut dan pemantauan konsesi.

Tola berkata usaha memadamkan kebakaran perlu disertai tindakan terhadap pihak yang bertanggungjawab:

"Kebakaran mesti dipadamkan, tetapi punca jenayah ekologi juga perlu didedahkan. Kita tidak sepatutnya memadamkan kebakaran yang sama setiap tahun tanpa pernah mengetahui siapa yang memulakannya," katanya.

Sinode Gereja-Gereja Kristian Jawa turut menggesa kerajaan pusat dan tempatan menjalankan siasatan yang objektif dan telus serta menguatkuasakan undang-undang tanpa mengira status atau kuasa ekonomi pihak yang terlibat. Gesaan pada 19 Oktober itu turut merangkumi tanggungjawab memulihkan kawasan selepas kebakaran.

Bagi pasukan Way Kambas, tugas segera masih melibatkan membasahi tanah gambut dan memantau kemunculan semula asap. Di seluruh Indonesia, tugas jangka panjang ialah memulihkan habitat yang rosak, menyokong masyarakat terjejas dan memastikan siasatan menghasilkan keputusan yang boleh dikuatkuasakan.

Perkara Utama

• Kira-kira 350 anggota dikerahkan ke Way Kambas, dengan operasi masih tertumpu di dua lokasi setakat 26 Oktober.
• Senarai 14 taman negara terjejas wujud bersama penilaian lebih luas MapBiomas yang merekodkan kebakaran di 46 taman negara hingga Ogos.
• Lima taman negara dengan angka keluasan yang diterbitkan merekodkan sejumlah 21,961 hektar terbakar, berdasarkan tarikh laporan yang berbeza.
• MapBiomas merekodkan sekurang-kurangnya 20,360 hektar terbakar di habitat yang digunakan harimau, orang utan, badak sumbu dan gajah Sumatera.
• Polis menamakan 11 syarikat sebagai suspek selepas menyiasat 98 laporan mengenai kemungkinan penglibatan syarikat.
• Kementerian Kesihatan melaporkan 314,124 kes jangkitan saluran pernafasan akut di tujuh wilayah, termasuk 70,890 kes dalam kalangan kanak-kanak berusia bawah lima tahun.
• Walhi menggesa siasatan dijalankan, perlindungan taman negara diperkukuh dan pasukan petugas pembiayaan taman negara dibubarkan.