Cadangan Belanjawan Timor-Leste AS$2.57 Bilion Cetus Amaran Mengenai Simpanan Minyak dan Hutang

Belanjawan lebih besar diuji dari segi pulangan jangka panjang

Cadangan belanjawan negara Timor-Leste bagi 2027 berjumlah AS$2.5685 bilion, manakala La'o Hamutuk memberi amaran bahawa kebergantungan berterusan pada simpanan petroleum, kuasa pinjaman yang dicadangkan sehingga AS$1.6 bilion dan komitmen besar terhadap projek minyak dan gas boleh membebankan kewangan awam selama bertahun-tahun.

Amaran yang disampaikan oleh penyelaras organisasi itu, Jonatan Gonçalves, dalam sidang media pada 27 Oktober 2026, menyusuli penyerahan rasmi belanjawan oleh kerajaan kepada Parlimen pada 1 Oktober. Ahli Parlimen kini perlu meneliti bagaimana perbelanjaan akan menyokong pekerjaan, pengeluaran makanan dan perkhidmatan asas sambil melindungi rizab kewangan utama negara.

Kementerian Kewangan mencadangkan had perbelanjaan AS$2.1 bilion pada Jun. Penyerahan pada Oktober itu AS$468.5 juta, atau kira-kira 22.3%, lebih tinggi daripada had terdahulu. Peningkatan ini meletakkan komitmen kerajaan yang dinyatakan terhadap disiplin fiskal bersebelahan dengan cadangan perbelanjaan yang jauh lebih besar.

La'o Hamutuk turut mengenal pasti percanggahan unjuran pengeluaran daripada Dana Petroleum dalam dua dokumen belanjawan. Organisasi itu meminta kerajaan menyelaraskan angka berkenaan, menerbitkan maklumat lengkap lebih awal supaya boleh diteliti orang awam, serta menjelaskan pulangan yang dijangka daripada pelaburan utama sebelum Parlimen meluluskannya.

Kerajaan menyatakan cadangannya menyokong kepelbagaian ekonomi, perkhidmatan awam dan pembaharuan institusi. Pengumumannya pada Oktober memperuntukkan AS$756.6 juta untuk modal insan dan perkhidmatan awam, termasuk pendidikan, kesihatan, perlindungan sosial dan pembangunan kemahiran. Isu utama dalam perbahasan belanjawan ialah bagaimana komitmen ini, projek infrastruktur dan pelaburan petroleum dapat disesuaikan dengan sumber yang mampu ditanggung negara.

Apakah perubahan antara Jun dengan Oktober?

Pernyataan Strategi Belanjawan Kementerian Kewangan yang diterbitkan pada Jun 2026 mencadangkan had terkumpul AS$2.1 bilion, 10.5% lebih rendah daripada belanjawan 2026 yang disemak semula berjumlah AS$2.3458 bilion. Belanjawan yang disemak semula ialah belanjawan tahunan sedia ada yang dipinda dalam tahun berkenaan.

Pelan Jun merangkumi peruntukan asas sebanyak AS$1.9435 bilion dan AS$156.5 juta untuk keutamaan dasar baharu. Pelan itu mengunjurkan pengurangan perbelanjaan barangan dan perkhidmatan kepada AS$396.9 juta serta perbelanjaan modal dan pembangunan kepada AS$377.4 juta.

Sebaliknya, pengumuman penyerahan belanjawan kerajaan pada Oktober menetapkan jumlah terkumpul Sektor Awam Pentadbiran sebanyak AS$2.5685 bilion. Rangka kerjanya menyenaraikan anggaran hadapan kira-kira AS$1.99 bilion, pelarasan peruntukan asas sebanyak AS$197.3 juta dan AS$380.5 juta untuk keutamaan dasar kerajaan. Anggaran hadapan mengunjurkan kos masa depan untuk meneruskan dasar sedia ada.

Gonçalves menyifatkan jumlah perbelanjaan yang dicadangkan meningkat sehingga 12% berbanding belanjawan 2026. Strategi kementerian pada Jun menjangkakan pengurangan 10.5% berbanding belanjawan 2026 yang disemak semula. Perbandingan itu menggunakan peringkat belanjawan dan titik rujukan yang berbeza. Penelitian Parlimen perlu menjelaskan perubahan daripada langkah berjimat yang dicadangkan pada Jun kepada penyerahan lebih besar pada Oktober.

Gaji menunjukkan satu lagi perubahan. La'o Hamutuk menganggarkan bil gaji yang dicadangkan berjumlah AS$523 juta, berbanding kira-kira AS$487 juta pada 2026, iaitu peningkatan sekitar 7.4%. Strategi Jun menetapkan peruntukan asas 2027 sebanyak AS$482.1 juta, berbanding AS$486.3 juta dalam belanjawan 2026 yang disemak semula.

Simpanan petroleum masih menampung perbelanjaan negara

Pembiayaan daripada Dana Petroleum merangkumi kira-kira 72% daripada belanjawan 2026 yang diluluskan, menurut Kementerian Kewangan. Kenyataan belanjawan Julai La'o Hamutuk menyatakan hasil petroleum terhenti pada Jun 2025 selepas pengeluaran di Bayu-Undan, satu-satunya medan aktif negara itu, berakhir.

Dana itu menyimpan kekayaan petroleum terkumpul dalam bentuk pelaburan. Pengeluaran membolehkan kerajaan terus berbelanja selepas pengeluaran petroleum berakhir, tetapi pengeluaran berulang yang melebihi pendapatan mampan mengurangkan simpanan yang tersedia untuk menyokong belanjawan masa depan.

Strategi Jun mengunjurkan hasil dalam negeri sebanyak AS$290 juta pada 2027. Berbanding had AS$2.1 bilion yang ditetapkannya sendiri, jumlah itu hanya menampung kira-kira 13.8% perbelanjaan. Strategi itu turut mengunjurkan Pendapatan Mampan Anggaran, atau ESI, sebanyak AS$533.7 juta, iaitu penanda aras jumlah kekayaan petroleum yang boleh menyokong perbelanjaan tahunan sambil mengekalkan kekayaan dari semasa ke semasa.

Walaupun di bawah had yang lebih rendah itu, kementerian mengunjurkan pengeluaran sebanyak AS$1.1551 bilion melebihi ESI. Defisit fiskal yang diunjurkannya ialah 59.9% daripada keluaran ekonomi di luar sektor petroleum, menggambarkan jurang antara perbelanjaan dengan pendapatan yang dijana dalam negeri.

Strategi kementerian mengunjurkan Dana Petroleum mungkin habis menjelang 2038 berdasarkan andaian dasar semasa. Memorandum penjelasan yang mengiringi cadangan pindaan hutang awam, yang dirujuk dalam tinjauan strategi Dana Petroleum pada Oktober, menggunakan anggaran 2037, manakala kenyataan La'o Hamutuk pada Julai memberi amaran dana itu mungkin habis dalam tempoh sepuluh tahun. Perbelanjaan masa depan, pulangan pelaburan dan hasil dalam negeri akan menentukan berapa lama rizab itu bertahan.

Rancangan pinjaman menambah satu lagi komitmen

Perkara 5 dalam undang-undang belanjawan 2027 yang dicadangkan akan memberi kuasa kepada kerajaan untuk membuat pinjaman awam sehingga AS$1.6 bilion bagi infrastruktur, aktiviti petroleum dan gas serta tujuan pembangunan lain, menurut La'o Hamutuk. Gonçalves memberi amaran bahawa pinjaman besar yang perlu dibayar selama bertahun-tahun boleh membebankan generasi akan datang dengan bayaran balik jika pelaburan tidak menghasilkan pulangan ekonomi yang jelas.

Strategi Jun membincangkan pengekalan had pinjaman AS$850 juta pada 2027 dan mengunjurkan pembiayaan pinjaman sebanyak AS$45 juta untuk tahun itu. Had pinjaman menetapkan had komitmen yang dibenarkan, manakala pembiayaan pinjaman tahunan merujuk kepada wang yang dijangka diterima dalam tahun belanjawan. Parlimen perlu meneliti kedua-dua jumlah kuasa yang dicadangkan dan jadual pembayaran masa depan.

Kementerian berhujah bahawa pinjaman yang diuruskan dengan teliti boleh mengagihkan perbelanjaan dari semasa ke semasa dan mengurangkan tekanan segera terhadap pengeluaran Dana Petroleum. Kementerian menganggarkan hutang konsesi sedia ada berjumlah kira-kira AS$800 juta. Pinjaman konsesi lazimnya menawarkan syarat yang lebih baik berbanding pinjaman komersial biasa, namun tetap perlu dibayar balik.

La'o Hamutuk mahu ahli Parlimen menilai keupayaan membayar balik, kos pembiayaan, risiko serta manfaat ekonomi dan sosial yang dijangka. Syor itu mengaitkan keputusan pinjaman secara langsung dengan mutu projek: pelaburan perlu membantu menjana pendapatan, meningkatkan perkhidmatan atau mengurangkan kos masa depan secukupnya untuk mewajarkan komitmen kewangan tersebut.

Projek gas menerima peruntukan besar

Peruntukan yang dicadangkan untuk Kementerian Petroleum dan Sumber Mineral termasuk AS$193.5 juta bagi rundingan dan kajian pembangunan Greater Sunrise, serta AS$38.35 juta untuk kajian teknikal saluran paip ke Natarbora, menurut La'o Hamutuk. Jumlah kedua-dua peruntukan yang dicadangkan itu ialah AS$231.85 juta.

Organisasi itu turut mengenal pasti cadangan perbelanjaan untuk kajian Bayu-Undan, Tasi Mane dan aktiviti petroleum lain. Organisasi tersebut menuntut penilaian bebas dan penerbitan kajian kebolehlaksanaan, jumlah kos, sumber pembiayaan, pelabur, pulangan yang dijangka serta risiko sosial dan alam sekitar sebelum komitmen awam yang besar dibuat.

La'o Hamutuk mempersoalkan imbangan dalam kumpulan pelaburan AS$492 juta yang disifatkan sebagai ekonomi biru. Menurutnya, hampir 55% diperuntukkan kepada minyak dan gas, manakala program ekonomi biru khusus hanya menerima 3%. Organisasi itu berhujah bahawa aktiviti petroleum tidak termasuk dalam takrif ekonomi biru yang digunakannya.

Berdasarkan peratusan yang dibundarkan oleh organisasi itu, bahagian tersebut bersamaan kira-kira AS$270.6 juta untuk minyak dan gas serta AS$14.8 juta untuk program khusus itu. Peruntukan berkenaan penting kerana perikanan dan kegiatan lain berasaskan sumber marin bersaing untuk mendapatkan pembiayaan dalam bidang dasar yang diketengahkan sebagai laluan kepada kepelbagaian ekonomi.

Strategi Jun turut merekodkan perbezaan ketara dalam kemajuan perbelanjaan antara program petroleum. Menjelang 16 Jun 2026, pembangunan Greater Sunrise telah membelanjakan AS$173.5 juta daripada peruntukan yang disemak semula sebanyak AS$231.4 juta, atau 75%. Tasi Mane telah membelanjakan AS$1.2 juta daripada AS$63.7 juta, atau 2%.

Infrastruktur memerlukan dana dan keupayaan pelaksanaan

Peruntukan yang dicadangkan untuk Tabung Infrastruktur pada 2027 ialah AS$327 juta, diikuti unjuran AS$1.807 bilion pada 2028, menurut La'o Hamutuk. Ini merupakan peningkatan sebanyak AS$1.48 bilion, dengan jumlah yang diunjurkan bagi 2028 melebihi lima kali peruntukan yang dicadangkan untuk 2027.

Angka pelaksanaan Kementerian Kewangan sendiri menunjukkan cabaran untuk menukar peruntukan kepada kerja yang siap. Kadar pelaksanaan purata bagi perbelanjaan modal dan pembangunan ialah 56% antara 2021 dengan 2025. Secara praktikal, secara purata hanya sedikit melebihi separuh daripada wang yang diperuntukkan dalam kategori itu telah dibelanjakan.

Strategi itu mengenal pasti kelemahan dalam penyediaan projek, perolehan, perancangan pelaksanaan dan pengurusan kontrak. Oleh itu, La'o Hamutuk mahu peruntukan besar disertai keupayaan institusi untuk merancang, melaksanakan dan memantau projek secara telus.

Penyerahan Oktober memperuntukkan AS$414.6 juta untuk infrastruktur dan perkhidmatan asas, AS$171.6 juta untuk pembangunan perbandaran dan wilayah, serta kira-kira AS$277.9 juta untuk pelaburan modal wilayah yang merangkumi 1,643 projek. Ini ialah kumpulan belanjawan yang berbeza; projek wilayah tersebut termasuk kerja yang diuruskan oleh Kementerian Kerja Raya.

Rakyat yang dirujuk dalam proses belanjawan memberikan keutamaan tinggi kepada infrastruktur: 60.3% memilihnya sebagai tonggak pembangunan yang paling memerlukan perhatian. Dalam bidang infrastruktur, 69.5% mengutamakan jalan raya dan jambatan, diikuti bekalan air dan sanitasi. Kenyataan La'o Hamutuk pada Julai menyeru supaya perhatian diberikan kepada penyelenggaraan dan kegunaan, termasuk jalan luar bandar, pengangkutan maritim domestik, sekolah dan klinik di luar Dili.

Petani dan perniagaan tempatan berdepan dua jurang

Pertanian hanya menerima 2.1% daripada belanjawan yang dicadangkan, menurut La'o Hamutuk, yang turut menyifatkan pembiayaan tindak balas iklim sebagai terhad. Organisasi itu mahu lebih banyak pelaburan dalam pengeluaran makanan tempatan, pengairan, pengurusan air, penyelidikan pertanian dan sokongan kepada petani.

Angka kementerian pada Jun menunjukkan bahawa peruntukan semata-mata bukan satu-satunya masalah. Menjelang 16 Jun, program pertanian, hortikultur, kopi dan tanaman telah membelanjakan AS$3.8 juta daripada peruntukan yang disemak semula sebanyak AS$27.4 juta, iaitu kadar pelaksanaan 14%. Perikanan mencatatkan 18%, penternakan 9% dan pelancongan 20%.

Pembiayaan swasta juga terhad dalam sektor produktif. Kementerian merekodkan hanya AS$1.4 juta pinjaman pertanian yang belum dibayar dan AS$6.4 juta pinjaman pembuatan yang belum dibayar. Bersama-sama dengan pelaksanaan perbelanjaan awam yang lemah, angka ini menunjukkan sebab usaha meningkatkan pengeluaran tempatan memerlukan pembiayaan dan keupayaan untuk menggunakan sumber dengan berkesan.

La'o Hamutuk menyebut defisit perdagangan barangan yang melebihi AS$900 juta pada 2025. Kementerian secara berasingan merekodkan defisit akaun semasa sebanyak AS$733.6 juta, yang dibiayai melalui pengeluaran Dana Petroleum. Akaun semasa meliputi aliran barangan, perkhidmatan dan pendapatan, menjadikannya ukuran yang lebih luas berbanding imbangan perdagangan barangan sahaja.

Makanan import dan barangan keperluan lain mendedahkan isi rumah kepada kenaikan harga di luar negara. La'o Hamutuk merujuk pandemik COVID-19 dan konflik Timur Tengah pada 2026 sebagai contoh kejutan luar yang memberi kesan kepada negara itu. Langkah yang dicadangkannya bersifat praktikal: tingkatkan pengeluaran dalam negeri dan perkukuh sistem yang membantu petani membawa makanan ke pasaran.

Pertumbuhan dan cukai perlu memberi manfaat kepada isi rumah

Kerajaan mengunjurkan pertumbuhan di luar sektor petroleum sebanyak 4.6% pada 2027 dan inflasi tahunan purata sebanyak 1.8%. La'o Hamutuk turut menyebut unjuran pertumbuhan 4.3% bagi 2026, namun mahu prestasi belanjawan dinilai berdasarkan pekerjaan, produktiviti sektor swasta, kemiskinan dan kuasa beli isi rumah, selain keluaran ekonomi.

Gonçalves menyebut anggaran pengangguran antara 1.6% hingga 1.8% bagi 2025, di samping kadar penyertaan tenaga buruh hanya 30.5%. Kadar pengangguran mengukur golongan yang tiada pekerjaan tetapi sedang mencari dan bersedia untuk bekerja. Kadar penyertaan pula mengukur bahagian penduduk usia bekerja yang bekerja atau sedang aktif mencari pekerjaan, maka kadar penyertaan rendah boleh berlaku serentak dengan peluang pekerjaan yang terhad.

Organisasi itu berkata pekerjaan tidak formal berleluasa dan pekerjaan formal masih terhad, khususnya bagi golongan muda. Kenyataannya pada Julai menyeru supaya pendidikan dan latihan teknikal dikaitkan dengan pekerjaan dalam pertanian, perikanan, pelancongan, teknologi digital dan perniagaan tempatan.

Kementerian Kewangan merancang memperkenalkan cukai nilai tambah, atau VAT, pada 2027 untuk meluaskan asas hasil. VAT ialah cukai penggunaan yang dikutip melalui perniagaan. Strategi itu menganggarkan peningkatan hasil awal antara 1% hingga 1.5% daripada KDNK, bergantung pada pematuhan dan keupayaan pentadbiran.

La'o Hamutuk menyokong usaha memperkukuh kutipan hasil dalam negeri tetapi mahu kesan VAT dan cukai terpilih terhadap isi rumah yang mudah terjejas dinilai sebelum pelaksanaan. Organisasi itu menyeru langkah untuk melindungi akses kepada makanan berkhasiat dan barangan keperluan asas supaya pembaharuan hasil dan kebajikan isi rumah dipertimbangkan bersama.

Penelitian awam sebelum undian akhir

Gonçalves mengakui kerajaan mengadakan rundingan di semua perbandaran dan menganjurkan bengkel Hari Belanjawan. Namun begitu, beliau menyeru proses yang lebih mantap, dengan orang ramai menerima dokumen yang konsisten cukup awal untuk menganalisisnya serta melihat bagaimana pandangan mereka mempengaruhi keputusan.

Strategi Jun merekodkan 1,214 responden rakyat dan 40 wakil daripada organisasi rakan sosial. Dalam kalangan responden rakyat, 72.7% ialah lelaki, 22.9% wanita dan 4.4% tidak mendedahkan jantina. Golongan orang kurang upaya merangkumi 4.5%.

La'o Hamutuk mengenal pasti percanggahan antara unjuran pengeluaran Dana Petroleum dalam Jadual 60 Buku Laporan Belanjawan dengan Jadual 5 Buku Unsur Maklumat, Jilid I. Kerajaan perlu menjelaskan dan menyelaraskan angka tersebut supaya Parlimen dan orang awam dapat menilai rancangan penggunaan simpanan.

Organisasi itu turut menyeru penerbitan kontrak, perolehan yang telus, audit bebas dan penyeliaan berkesan oleh Parlimen, Mahkamah Akaun dan Suruhanjaya Antirasuah. Dokumen dalam bahasa Tetum yang mudah diakses akan membantu lebih ramai rakyat mengikuti pilihan yang sedang dibuat.

Proses belanjawan telah melepasi beberapa peringkat penting:

• Jun 2025: Pengeluaran Bayu-Undan berakhir dan hasil petroleum terhenti, menurut La'o Hamutuk.
• Jun 2026: Kementerian Kewangan menerbitkan strateginya yang mencadangkan had perbelanjaan AS$2.1 bilion untuk 2027.
• 9 Julai 2026: La'o Hamutuk menyeru belanjawan yang berteraskan hasil, pengeluaran tempatan dan pengawasan awam.
• 1 Oktober 2026: Kerajaan menyerahkan cadangan AS$2.5685 bilion kepada Parlimen.
• 27 Oktober 2026: Gonçalves membentangkan kebimbangan mengenai risiko fiskal, peruntukan dan ketelusan.

Cadangan itu kini menanti analisis dan perbahasan Parlimen mengikut prosedur undang-undang yang berkenaan. Pengumuman penyerahan kerajaan tidak menyatakan tarikh kelulusan akhir. Tujuh syor La'o Hamutuk merangkumi ketelusan, kemampanan Dana Petroleum, penelitian pinjaman, penilaian projek bebas, percukaian yang adil, jaminan makanan dan iklim serta pelaburan dalam pekerjaan yang pelbagai.

Perkara Utama

• Kerajaan menyerahkan cadangan belanjawan AS$2.5685 bilion, AS$468.5 juta melebihi had yang dicadangkan pada Jun.
• La'o Hamutuk mahu kuasa pinjaman sehingga AS$1.6 bilion dan pelaburan petroleum utama diteliti.
• Kementerian Kewangan mengunjurkan Dana Petroleum mungkin habis menjelang 2038 berdasarkan andaian dasar semasa.
• Pertanian menerima 2.1% daripada cadangan itu, menurut La'o Hamutuk, manakala sektor produktif turut berdepan pelaksanaan perbelanjaan yang lemah.
• Kerajaan merancang melaksanakan VAT pada 2027; La'o Hamutuk mahu isi rumah yang mudah terjejas dilindungi.
• Parlimen perlu menilai cadangan itu sementara organisasi tersebut mendesak angka yang konsisten, kajian projek yang diterbitkan dan penyertaan awam yang bermakna.