Kelas Menengah Indonesia Menyusut kepada 46.7 Juta, Indef Gesa Bantuan bagi Cukai dan Kos Keperluan Asas

Kumpulan yang semakin kecil berdepan bil isi rumah yang meningkat

Kelas menengah Indonesia menyusut kepada 46.7 juta orang pada 2025, berbanding 57.33 juta pada 2019, ketika Institute for Development of Economics and Finance (Indef) menggesa kerajaan menyalurkan lebih banyak sokongan fiskal kepada isi rumah yang terhimpit oleh cukai, harga makanan serta kos pendidikan dan penjagaan kesihatan.

Angka yang dikaitkan dengan Statistics Indonesia (BPS) menunjukkan penurunan sebanyak 10.63 juta orang, atau kira-kira 18.5% daripada jumlah kelas menengah yang direkodkan pada 2019. Bahagian mereka dalam jumlah penduduk susut daripada 21.45% kepada 16.6%, iaitu penurunan 4.85 mata peratusan.

Riza Annisa Pujarama, seorang penyelidik di Pusat Makroekonomi dan Kewangan Indef, berkata sokongan perlu melangkaui bayaran tunai. Pendidikan awam yang lebih mampu milik, harga barangan keperluan yang stabil dan pelepasan cukai yang dirangka dengan teliti boleh meninggalkan lebih banyak wang untuk keperluan harian keluarga.

Dalam perbincangan dalam talian mengenai prestasi ekonomi Indonesia pada 5 November 2026, Riza berhujah bahawa bantuan dan subsidi menyokong isi rumah berpendapatan rendah, sedangkan kelas menengah berdepan tekanan yang semakin meningkat tanpa perlindungan setanding.

Ekonomi Indonesia berkembang 5.47% pada suku ketiga 2026. Riza bimbang pertumbuhan itu tidak disertai pekerjaan yang lebih baik dan pendapatan pekerja yang lebih tinggi. Oleh itu, perbahasan dasar bukan sekadar mengenai sama ada ekonomi berkembang, tetapi juga sejauh mana pertumbuhan itu menambah belanjawan isi rumah.

Apakah yang diukur oleh angka kelas menengah

BPS mengelaskan kelas menengah berdasarkan perbelanjaan setiap orang, bukannya gaji semata-mata. Julat perbelanjaan bulanan yang dinyatakan secara umum ialah kira-kira Rp2 juta hingga Rp9.9 juta seorang. Bagi 2024, julat yang lebih tepat ialah Rp2.04 juta hingga Rp9.91 juta.

Had bagi 2024 bersamaan 3.5 hingga 17 kali garis kemiskinan sebanyak Rp582,932 seorang setiap bulan. Mereka yang berbelanja antara 1.5 hingga 3.5 kali garis itu diklasifikasikan sebagai kelas menengah aspirasi. Mereka yang berbelanja antara paras garis kemiskinan hingga 1.5 kali ganda dikategorikan sebagai mudah terjerumus ke dalam kemiskinan.

Oleh itu, belanjawan keluarga perlu dipertimbangkan bersama-sama dengan jumlah orang yang ditanggungnya. Jumlah perbelanjaan sesebuah isi rumah dan gaji seorang individu mengukur perkara yang berbeza daripada perbelanjaan bagi setiap anggota isi rumah, yang menentukan pengelasan ini.

Angka penduduk menunjukkan sejauh mana kelas menengah telah mengecil:

• 2019: 57.33 juta orang, merangkumi 21.45% daripada jumlah penduduk.
• 2024: 47.85 juta orang, merangkumi 17.13%.
• 2025: 46.7 juta orang, merangkumi 16.6%.

Jumlah itu susut sebanyak 9.48 juta orang antara 2019 dengan 2024. Seramai 1.15 juta lagi keluar daripada kategori itu antara 2024 dengan 2025. Pertambahan golongan kelas menengah aspirasi dan kumpulan yang mudah terjerumus ke dalam kemiskinan menjadikan keselamatan perbelanjaan isi rumah satu kebimbangan utama.

Penerbitan perbelanjaan penggunaan BPS bagi Mac 2025 berasaskan modul perbelanjaan penggunaan dalam Tinjauan Sosioekonomi Nasional, yang dikenali sebagai Susenas. Diterbitkan pada 10 Oktober 2025 dan disemak semula pada 21 Januari 2026, penerbitan itu membentangkan corak perbelanjaan di peringkat nasional dan setiap wilayah, sekali gus menyediakan asas rasmi untuk meneliti perbelanjaan rakyat Indonesia.

Mengapa tekanan isi rumah penting kepada pertumbuhan

Penggunaan isi rumah merangkumi lebih separuh daripada keluaran dalam negara kasar (KDNK) Indonesia, iaitu ukuran barangan dan perkhidmatan yang dihasilkan oleh ekonomi. Apabila keluarga mengehadkan pembelian, kesannya turut dirasai kedai, penyedia pengangkutan, pengilang dan majikan lain.

Angka BPS yang dipetik dalam perbahasan itu menunjukkan kelas menengah dan kelas menengah aspirasi bersama-sama menyumbang lebih 81% daripada penggunaan. Timbalan Menteri Penyelaras Hal Ehwal Ekonomi Dradjad H. Wibowo turut menyifatkan kedua-dua kumpulan itu sebagai kira-kira dua pertiga daripada penduduk dan bertanggungjawab terhadap lebih 80% penggunaan isi rumah.

Angka pertumbuhan terkini Indonesia menunjukkan ekonomi terus berkembang: pertumbuhan tahunan ialah 5.61% pada suku pertama 2026, 5.29% pada suku kedua dan 5.47% pada suku ketiga. Pada suku ketiga 2024, pertumbuhan ialah 4.95%.

Riza berkata mutu pekerjaan dan pendapatan pekerja tidak meningkat seiring dengan pertumbuhan ekonomi. Bhima Yudhistira, pengarah eksekutif Center of Economic and Law Studies, mengemukakan hujah berkaitan di M Bloc Space pada 3 November, dengan berkata pendapatan boleh guna kelas menengah, iaitu wang yang tinggal selepas cukai, semakin berkurangan.

Inflasi berada pada paras 3.26% pada Oktober 2026, sedikit di bawah 3.28% pada September. Harga masih meningkat berbanding setahun sebelumnya. Bagi isi rumah yang pendapatannya tidak meningkat seiring, bakul barangan yang sama terus menggunakan bahagian pendapatan yang lebih besar.

Cukai mengurangkan wang untuk dibelanjakan pada beberapa peringkat

Riza mengenal pasti cukai pusat dan tempatan yang bertindih sebagai salah satu punca tekanan. Rakyat Indonesia berpendapatan sederhana berpotensi berdepan sehingga 16 jenis cukai ketika memperoleh pendapatan, berbelanja dan memiliki aset, bergantung pada pekerjaan, pembelian dan hartanah mereka.

PPh Artikel 21, iaitu cukai pendapatan yang dipotong daripada pendapatan pekerjaan, dikenakan terhadap gaji, elaun, bonus dan bayaran hari raya. Cukai nilai tambah, yang dikenali di Indonesia sebagai PPN, dikenakan kepada isi rumah melalui pembelian yang dikenakan cukai.

Levi lain yang dibincangkan termasuk cukai jualan barangan mewah, atau PPnBM; cukai barangan dan perkhidmatan tertentu, atau PBJT, yang meliputi kegiatan seperti makan di restoran, penginapan di hotel, parkir dan hiburan; serta cukai hartanah, yang dikenali sebagai PBB-P2. Cukai kenderaan, cukai bahan api, duti pemerolehan hak tanah dan bangunan yang dikenali sebagai BPHTB, serta duti setem menambah lagi titik pembayaran.

Yusuf Rendy Manilet, ahli ekonomi di Center of Reform on Economics Indonesia, mengenal pasti cukai pendapatan pekerjaan dan PPN sebagai faktor yang amat penting kepada kuasa beli. Cukai yang dipotong daripada gaji mengurangkan jumlah yang diterima pekerja, manakala PPN menggunakan sebahagian daripada wang yang mereka belanjakan selepas itu.

Yusuf berhujah bahawa isi rumah yang menggunakan sebahagian besar pendapatan mereka untuk berbelanja merasai kesan terkumpul PPN dalam banyak urus niaga. Isi rumah lebih berada boleh menyimpan bahagian pendapatan yang lebih besar, selain menerima wang daripada pelaburan dan aset yang tertakluk pada layanan cukai berbeza.

Pelepasan cukai tidak berubah sejak 2016

Elaun pendapatan bebas cukai Indonesia, yang dikenali sebagai PTKP, kekal pada Rp54 juta setahun, atau Rp4.5 juta sebulan, bagi pembayar cukai individu belum berkahwin tanpa tanggungan sejak tahun cukai 2016.

Yusuf menggesa agar elaun ini dan julat cukai pendapatan diselaraskan secara berkala mengikut inflasi dan kos sara hidup. Elaun tetap melindungi jumlah kuasa beli yang semakin kecil apabila harga meningkat dari semasa ke semasa.

Kerajaan dilaporkan sedang meneliti kenaikan PTKP, dengan Presiden Prabowo Subianto memberikan kelulusan secara prinsip menerusi Surat Menteri Setiausaha Negara No. B-40/M/SDK/KI.00/10/2026 bertarikh 20 Oktober 2026. Jumlah baharu yang dicadangkan dan tarikh pelaksanaannya tidak dinyatakan.

Astri Warih Anjarwi, ketua Program Pengajian Percukaian Prasiswazah di Fakulti Sains Pentadbiran Universitas Brawijaya, turut mengesyorkan agar kenaikan elaun dipertimbangkan. Beliau menggesa penggubal dasar meneliti kos isi rumah secara menyeluruh, termasuk caj tol, caruman wajib, levi wilayah dan cukai.

Yusuf mencadangkan agar cukai terhadap pendapatan modal dan pemilikan aset diperkukuh demi pengagihan beban yang lebih adil. Astri menyokong peluasan asas cukai, iaitu membawa lebih banyak kegiatan bercukai ke dalam sistem, sambil melindungi golongan yang berkemampuan terhad.

Astri juga menggesa agar had yang jelas dan penerangan awam yang mencukupi disediakan berhubung kutipan PPh Artikel 22 melalui pasar dalam talian. Beliau memberi amaran bahawa aturan kutipan yang dirangka dengan kurang baik boleh membebankan peniaga kecil atau dipindahkan kepada pembeli melalui kenaikan harga.

Pendidikan dan barangan keperluan menjadi tumpuan cadangan Indef

Saranan Riza tertumpu pada bil yang sukar dielakkan oleh isi rumah. Pendidikan, barangan asas dan penjagaan kesihatan kerap muncul dalam belanjawan keluarga, maka usaha mengurangkan kosnya boleh memberikan sokongan berterusan, bukannya bayaran sekali sahaja.

Pendidikan awal kanak-kanak di institusi awam menjadi salah satu keutamaan. Riza berkata kemudahan kerajaan jauh lebih sedikit berbanding kemudahan swasta dan menggesa penambahan penyediaan awam. Beliau menyifatkan pendidikan berkualiti dari peringkat awal kanak-kanak hingga sekolah rendah dan menengah rendah sebagai asas untuk mengembangkan pengetahuan dan kemahiran rakyat.

Penyediaan awam yang lebih mudah diakses boleh memberi keluarga pilihan lain dalam mengatur pendidikan. Hujah Riza menghubungkan kos isi rumah semasa dengan peluang jangka panjang anak-anak: pendidikan mampu milik boleh meringankan bil semasa sambil menyokong pembelajaran pada masa hadapan.

Kemampuan membeli makanan menjadi satu lagi keutamaan. Riza menggesa kerajaan memastikan barangan keperluan kekal mampu dibeli dan mempertimbangkan pelepasan PPN bagi barangan keperluan tertentu.

Beliau menyebut alat bantu dengar dan kerusi roda sebagai contoh peralatan untuk golongan kurang upaya yang menerima layanan PPN yang lebih baik di beberapa negara. Beliau turut mengetengahkan tuala wanita sebagai produk penting yang wajar diberi perhatian dalam dasar cukai. Cadangannya membawa keperluan khusus ke dalam perbahasan fiskal, termasuk kos mengurus ketidakupayaan dan perbelanjaan kebersihan haid yang berulang.

Bantuan sedia ada menyokong sebahagian pekerja dan pembeli rumah

Sokongan kerajaan sedia ada termasuk aturan yang membolehkan kerajaan membayar PPh Artikel 21 bagi pekerja yang layak. Dradjad berkata program itu meliputi kira-kira 7.5 juta pekerja yang berpendapatan kurang daripada Rp10 juta sebulan, dengan peluasan kepada lebih banyak sektor dirancang pada 2027.

Yusuf mengakui insentif sedemikian boleh membantu belanjawan isi rumah, namun menunjukkan liputan sektornya yang terhad dan sifatnya yang sementara. Pekerja formal di luar sektor yang layak masih perlu menanggung cukai biasa dan kos sara hidup.

Langkah lain yang disebut Dradjad termasuk diskaun 50% bagi caruman insurans kemalangan kerja, yang dikenali sebagai JKK, dan insurans manfaat kematian, yang dikenali sebagai JKM.

Sokongan perumahan termasuk pembayaran PPN oleh kerajaan bagi rumah berharga sehingga Rp2 bilion dan subsidi faedah gadai janji sebanyak 6% untuk rumah pertama berharga sehingga Rp500 juta. Program-program ini menangani pembelian dan kumpulan kelayakan tertentu, manakala cadangan Indef mengenai pendidikan dan barangan keperluan tertumpu pada perbelanjaan berulang.

Riza berkata kuasa beli sepanjang 2025 dan 2026 semakin bergantung pada rangsangan fiskal berulang. Angka yang dibincangkan bersama penilaian itu menunjukkan ukuran perbelanjaan subsidi dan bantuan sosial meningkat daripada 10.92 kepada 30.68. Unit dan tempoh perbandingannya tidak dinyatakan, menyebabkan skala kewangan tidak jelas.

Oleh itu, pilihan dasar bukan sahaja berkaitan jumlah sokongan, tetapi juga liputan dan tempohnya. Bantuan sementara boleh mengurangkan bil bagi penerima yang layak; perubahan kepada perkhidmatan awam atau elaun cukai pula boleh mengubah kos tetap isi rumah.

Perubahan pekerjaan merumitkan usaha menangani masalah

Dradjad mengaitkan sebahagian daripada kemerosotan kelas menengah dengan perubahan dalam pekerjaan dan kegiatan ekonomi. Beliau menyebut teknologi, kecerdasan buatan dan perkembangan geopolitik sebagai kuasa yang membentuk semula dunia pekerjaan, dengan industri tekstil dan kasut berdepan tekanan manakala beberapa industri perkhidmatan berkembang.

Beliau menyatakan pertumbuhan penggunaan sekitar 3% hingga 4% bagi makanan dan minuman, kasut serta tekstil, berbanding kira-kira 6% hingga 7% bagi telekomunikasi, pengangkutan, hotel dan restoran. Beliau turut menyebut pembeli membeli barangan dalam kuantiti lebih kecil dan semakin kerap menggunakan saluran dalam talian.

Perubahan ini memerlukan tindak balas yang menyasarkan pendapatan selain harga. Isi rumah yang beralih kepada jenis pekerjaan lain mungkin memerlukan kemahiran baharu, manakala pekerja yang berdepan pendapatan tidak menentu masih perlu menanggung perbelanjaan tetap untuk pendidikan, makanan dan kesihatan.

Kerajaan merancang program latihan amali untuk 150,000 orang dan latihan vokasional untuk 300,000 orang pada 2027. Dradjad menyifatkan program-program ini sebagai sebahagian daripada usaha membantu pekerja menyesuaikan diri dengan perubahan permintaan, selain peluasan liputan cukai pendapatan pekerjaan yang dibayar kerajaan.

Ketua ahli ekonomi Bank BCA, David Sumual, sebelum ini mengaitkan sebahagian kemerosotan kelas menengah dengan perhatian dan perbelanjaan kerajaan yang tertumpu kepada politik. Beliau turut memberi amaran bahawa kelewatan perbelanjaan sosial boleh memperlahankan pertumbuhan. Penilaiannya menambah satu kebimbangan praktikal: masa bantuan disalurkan penting kepada isi rumah dan perniagaan yang menunggu perbelanjaan itu beredar dalam ekonomi.

Tarikh penting dalam perbahasan dasar

Perbincangan ini menghimpunkan kemerosotan yang diukur selama beberapa tahun dengan cadangan dasar yang dikemukakan pada penghujung 2026. Peristiwa penting termasuk:

• 2016: PTKP tahunan semasa sebanyak Rp54 juta bagi pembayar cukai belum berkahwin tanpa tanggungan mula berkuat kuasa.
• 2019 hingga 2025: Jumlah kelas menengah susut daripada 57.33 juta kepada 46.7 juta orang.
• 20 Oktober 2026: Surat Menteri Setiausaha Negara dilaporkan menyampaikan kelulusan presiden secara prinsip untuk meneliti kenaikan PTKP.
• 3 November 2026: Bhima membincangkan kemerosotan pendapatan boleh guna dan rasa tidak puas hati kelas menengah di M Bloc Space.
• 4 dan 5 November 2026: Ahli ekonomi menggesa perubahan kepada elaun cukai dan sokongan isi rumah ketika pertumbuhan suku ketiga mencecah 5.47%.
• 2027: Program latihan amali dan latihan vokasional dirancang, selain peluasan liputan sektor bagi PPh Artikel 21 yang dibayar kerajaan.

Cadangan utama Indef ialah menjadikan sokongan fiskal lebih responsif terhadap perbelanjaan yang berulang kali membebankan belanjawan keluarga. Rancangan kerajaan mengenai pekerjaan dan latihan menangani bahagian lain masalah yang sama: membantu rakyat memperoleh pendapatan yang cukup untuk menampung perbelanjaan mereka.

Bagi isi rumah, langkah konkrit yang perlu diperhatikan ialah kelayakan mendapat sokongan cukai, sebarang perubahan pada elaun pendapatan, akses kepada pendidikan awam yang mampu milik serta kos barangan keperluan. Keputusan-keputusan ini bersama-sama akan menentukan jumlah wang yang masih ada selepas bil yang tidak dapat dielakkan dibayar.

Perkara Utama

• Kelas menengah Indonesia menyusut sebanyak 10.63 juta orang antara 2019 dengan 2025, kepada 46.7 juta.
• Indef mengesyorkan bantuan melalui pendidikan, makanan dan penjagaan kesihatan yang mampu milik serta langkah cukai terpilih, di samping bantuan sedia ada.
• Elaun pendapatan bebas cukai bagi individu belum berkahwin tanpa tanggungan kekal pada Rp54 juta setahun sejak 2016.
• Menurut Dradjad, sokongan cukai pendapatan pekerjaan sedia ada meliputi kira-kira 7.5 juta pekerja.
• Rancangan kerajaan bagi 2027 termasuk latihan amali untuk 150,000 orang, latihan vokasional untuk 300,000 orang dan peluasan sokongan cukai pekerjaan.
• Isi rumah kelas menengah dan kelas menengah aspirasi menyumbang lebih 80% daripada penggunaan, menjadikan kestabilan kewangan mereka penting kepada permintaan domestik.