Ombudsman Indonesia Desak Audit Tanah Hutan Ketika Siasatan Kebakaran Diperluas

Permit hutan diteliti selepas kebakaran berulang

Ombudsman Indonesia menggesa audit berkala terhadap syarikat yang menggunakan tanah hutan, sambil memberi amaran bahawa pengawasan kerajaan sering terhenti sebaik sahaja permit dikeluarkan. Gesaan itu dibuat ketika polis menamakan 20 syarikat sebagai suspek dalam kes kebakaran hutan dan tanah, manakala Kementerian Alam Sekitar meneliti peranan 335 syarikat.

Fikri Yasin, anggota Ombudsman yang mengendalikan tadbir urus hutan, membentangkan dapatan itu dalam sidang media dalam talian di Jakarta pada 4 November 2026. Sidang media bertajuk Kebakaran Hutan dan Tanah serta Kesannya terhadap Perkhidmatan Awam: Hasil Pemantauan Awal Ombudsman Indonesia itu memberi tumpuan kepada kelemahan dalam pengurusan tanah yang digunakan oleh perniagaan.

Fikri berkata sebahagian besar kawasan yang terbakar terletak di dalam kawasan hutan. Kebimbangan utamanya ialah apa yang berlaku selepas syarikat mendapat kebenaran untuk menggunakannya: pihak berkuasa perlu terus memeriksa kegiatan mereka, keluasan kawasan yang diduduki serta tempoh mereka berada di situ.

Menurut Ombudsman, pemeriksaan sedemikian kerap tidak dilakukan atau tidak mencukupi. Akibatnya, syarikat boleh terus beroperasi tanpa penilaian yang jelas dan berkala tentang sama ada penggunaan sebenar tanah itu mematuhi syarat permit mereka.

Langkah yang dicadangkan bukan sekadar memadam kebakaran. Ombudsman mahu pihak berkuasa pusat dan wilayah memperkukuh sistem pelesenan, penguatkuasaan alam sekitar serta pemeriksaan sebelum kebakaran seterusnya mendedahkan masalah yang tidak ditangani.

Di mana pengawasan gagal

Permit memberi kebenaran kepada syarikat untuk menjalankan kegiatan tertentu dengan mematuhi syarat yang ditetapkan. Pemantauan pula ialah usaha berterusan untuk memeriksa sama ada syarikat mematuhi syarat tersebut. Ombudsman bimbang pihak berkuasa menganggap tugas mereka selesai selepas kebenaran awal diberikan.

Fikri menerangkan jurang pengawasan yang timbul dalam sidang media itu. Beliau berkata dalam bahasa Indonesia:

Apa yang kita pahami sekarang adalah begitu perusahaan mulai menggunakan lahan hutan, sudah tidak ada lagi pengawasan. Tidak ada lagi batasan audit, dan kemudian digunakan seumur hidup.

Amarannya menyentuh kesan praktikal pengawasan yang lemah: syarikat mungkin terus menggunakan tanah apabila tiada pihak yang kerap memeriksa sempadan atau tarikh luput kebenarannya. Ombudsman mahu pihak berkuasa menyemak syarat tersebut sepanjang tempoh tanah itu digunakan.

Oleh itu, agensi kerajaan perlu melihat lebih daripada sekadar kewujudan permit. Mereka juga perlu memastikan sama ada perniagaan yang beroperasi di lapangan menjalankan kegiatan yang dibenarkan permit, dalam kawasan dan tempoh yang ditetapkan.

Perkara yang perlu diperiksa dalam audit

Fikri mengenal pasti tiga perkara yang saling berkait untuk pemeriksaan berkala: penggunaan tanah, keluasan kawasan yang digunakan dan tempoh penggunaan itu. Pemeriksaan ini membolehkan pihak berkuasa membandingkan kebenaran yang diberikan kepada syarikat dengan operasi sebenar mereka.

Beliau menjelaskan skop yang dicadangkan dalam satu lagi kenyataan yang diterjemahkan daripada bahasa Indonesia:

Perlu dilakukan audit secara berkala terhadap mereka, pertama berkenaan penggunaan tanah. Kemudian, perkara seterusnya ialah had penggunaan tanah, dari segi keluasan dan jumlah tahun.

Dalam konteks ini, audit bermaksud pemeriksaan berstruktur untuk menentukan sama ada syarikat mematuhi syarat yang mengawal kegiatannya. Pemeriksaan keluasan penting kerana perniagaan mungkin menduduki tanah yang lebih luas daripada yang dibenarkan. Tempoh juga perlu diperiksa kerana kebenaran menggunakan tanah tertakluk pada syarat tentang bila penggunaannya harus berakhir.

Gesaan Ombudsman turut melibatkan pemulangan tanah kepada negara apabila tempoh yang dibenarkan tamat. Untuk memastikan perkara itu berlaku, pihak berkuasa perlu mengetahui bila tempoh tersebut berakhir dan sama ada syarikat telah mematuhi syaratnya.

Tiada jadual audit, kekerapan pemeriksaan atau tarikh akhir tindakan kerajaan diumumkan dalam kenyataan itu. Butiran tersebut akan menentukan cara gesaan supaya pemeriksaan dilakukan secara berkala dapat dilaksanakan sebagai satu sistem.

Mengapa ladang kelapa sawit menjadi tumpuan

Fikri secara khusus membangkitkan isu ladang kelapa sawit yang menggunakan tanah hutan. Beliau berhujah bahawa penggunaan tanah sedemikian perlu tertakluk pada pengawasan berterusan, audit berkala dan had tempoh operasi.

Kebimbangannya mengaitkan dua bahagian kewajipan syarikat yang mungkin dinilai secara berasingan. Perniagaan mesti beroperasi dalam kawasan yang dibenarkan, dan kebenarannya juga perlu disemak berdasarkan tempoh masa. Jika hanya satu aspek diperiksa, aspek yang lain tidak akan dipantau.

Ombudsman berkata ladang berskala besar dan perniagaan lain yang menggunakan kawasan hutan memerlukan penilaian yang konsisten. Tanpanya, pihak berkuasa sukar menentukan sama ada tanah yang diduduki dan kegiatan yang dijalankan masih mematuhi syarat yang pada asalnya diluluskan.

Bagi negara, isu ini berkaitan kawalan berterusan terhadap tanah yang disediakan untuk kegunaan perniagaan. Bagi masyarakat sekitar, kebimbangan itu menjadi lebih mendesak apabila pengurusan tanah yang kurang diawasi meningkatkan risiko kebakaran berulang. Ombudsman berkata orang ramai dan negara sama-sama menanggung kesan apabila pengawasan gagal.

Siasatan menunjukkan skala penguatkuasaan

Polis menamakan 20 syarikat sebagai suspek dalam kes kebakaran hutan dan tanah. Empat daripada syarikat itu menerima pelaburan asing dari Singapura, Malaysia dan Korea Selatan. Jumlah itu bersamaan satu perlima daripada syarikat yang dinamakan sebagai suspek.

Kementerian Alam Sekitar turut meneliti peranan 335 syarikat dalam kebakaran tersebut. Angka polis merujuk kepada syarikat yang telah diberi status suspek, manakala angka kementerian menggambarkan kumpulan lebih besar yang penglibatannya sedang diteliti. Kedua-dua angka itu merujuk kepada peringkat dan jenis tindakan rasmi yang berbeza.

Kritikan Ombudsman tertumpu pada masa campur tangan kerajaan. Penilaiannya mendapati tindak balas masih bersifat reaktif, dengan pelanggaran oleh pemegang permit hanya mendapat perhatian pihak berkuasa selepas kebakaran berlaku. Asas penilaian itu ialah dapatan bahawa pihak berkuasa lazimnya hanya mengenal pasti pelanggaran yang disyaki berkaitan perancangan ruang dan konsesi selepas kesan kebakaran merebak kepada masyarakat.

Audit berkala akan membawa penelitian ke tempoh sebelum kebakaran berlaku. Pihak berkuasa boleh memeriksa sama ada penggunaan tanah mematuhi permit dan mengenal pasti masalah melalui pemeriksaan, dan bukannya menunggu bencana berlaku untuk meneliti operasi syarikat dengan lebih dekat.

Oleh itu, gesaan tersebut menambah satu persoalan pencegahan kepada usaha penguatkuasaan: sejauh mana konsistennya pemeriksaan terhadap perniagaan semasa mereka beroperasi, sebelum polis atau penyiasat alam sekitar terlibat?

Keluasan kawasan terbakar menambah desakan

Anggaran yang dikaitkan dengan Sistem Maklumat Kebakaran Hutan Global, atau GWIS, meletakkan keluasan hutan dan tanah yang terbakar di Indonesia pada 2026 sebanyak 8.6 juta hektar. Jumlah itu bersamaan 86,000 kilometer persegi, berdasarkan penukaran standard 100 hektar kepada satu kilometer persegi.

Angka itu merupakan anggaran keluasan kawasan terbakar. Dapatan Ombudsman pula tertumpu pada tadbir urus tanah hutan, termasuk pengawasan terhadap syarikat yang mendapat kebenaran untuk menggunakannya. Skala kebakaran dan kelemahan pemantauan yang dikenal pasti bersama-sama menjelaskan mengapa pemeriksaan perlu dilakukan dengan segera.

Fikri berkata kebanyakan kawasan yang terjejas akibat kebakaran ialah tanah hutan. Kenyataannya meletakkan tanggungjawab pada agensi yang berkuasa mengawal penggunaannya supaya terus memeriksa pemegang permit, dan bukannya membiarkan pengawasan berkurangan selepas kelulusan diberikan.

Hubungan praktikalnya jelas. Jika pihak berkuasa tidak memeriksa kegiatan dan sempadan kawasan syarikat secara berkala, peluang untuk mengesan pelanggaran dan mengarahkan tindakan pembetulan sebelum kebakaran berlaku juga semakin berkurangan. Ombudsman mahu pencegahan menjadi tanggungjawab yang berterusan.

Pihak berkuasa pusat dan wilayah digesa bertindak bersama

Ombudsman menggesa kerajaan pusat dan wilayah menjalankan pengawasan aktif yang diselaraskan. Pembaharuan yang dicadangkan meliputi sistem pelesenan, pengurusan sumber hutan serta penguatkuasaan peraturan alam sekitar dan perhutanan.

Tanggungjawab tersebut saling berkait. Pelesenan menetapkan syarat yang perlu dipatuhi syarikat. Pemeriksaan menentukan tahap pematuhan. Penguatkuasaan memberi pihak berkuasa cara untuk bertindak apabila syarat dilanggar. Dapatan Ombudsman menggambarkan kelemahan dalam pemeriksaan berterusan antara pemberian kebenaran dengan tindakan rasmi.

Audit yang menumpukan penggunaan, keluasan dan tempoh akan memberikan soalan yang jelas kepada pihak berkuasa untuk diteliti bagi setiap perniagaan: apakah yang berlaku di tanah itu, berapa luas tanah yang digunakan dan sama ada tempoh yang dibenarkan masih berkuat kuasa.

Amaran Fikri tentang penggunaan tanah tanpa had menjadikan persoalan terakhir itu amat penting. Had masa hanya berkesan apabila pihak berkuasa memantaunya dan bertindak selepas tempoh itu tamat. Perkara yang sama terpakai pada sempadan: had yang diluluskan perlu dibandingkan dengan kawasan yang benar-benar diduduki.

Ombudsman menggesa supaya pemeriksaan itu dijalankan secara rutin. Siasatan polis dan penelitian kementerian terhadap penglibatan syarikat menangani kebakaran yang sudah disiasat. Pemeriksaan berterusan pula akan menangani kegagalan pengurusan yang menurut institusi itu menyebabkan kawasan hutan terdedah kepada kebakaran berulang.

Perkara Utama

• Ombudsman Indonesia menggesa audit berkala terhadap syarikat yang menggunakan tanah hutan dalam sidang media pada 4 November 2026.
• Fikri Yasin berkata pengawasan sering terhenti selepas permit dikeluarkan, menyebabkan operasi syarikat tidak dinilai secara konsisten.
• Audit yang dicadangkan akan meneliti penggunaan tanah, keluasan kawasan yang diduduki dan tempoh kebenaran, termasuk pemulangan tanah kepada negara.
• Polis menamakan 20 syarikat sebagai suspek dalam kes kebakaran. Empat daripadanya menerima pelaburan asing dari Singapura, Malaysia dan Korea Selatan.
• Kementerian Alam Sekitar sedang meneliti peranan 335 syarikat.
• Anggaran GWIS meletakkan keluasan kawasan yang terbakar di Indonesia sepanjang 2026 sebanyak 8.6 juta hektar.
• Ombudsman mahu pihak berkuasa pusat dan wilayah menjadikan pencegahan serta pengawasan berterusan sebahagian daripada pengurusan hutan rutin.