Indonesia Merancang Membasahkan Semula 10,378 Hektar Ketika Kesan Projek Beras Mega Mencetuskan Kebakaran Gambut

Projek padi meninggalkan ancaman kebakaran berpanjangan

Indonesia sedang bersiap untuk membasahkan semula 10,378 hektar tanah gambut terdegradasi di Kalimantan Tengah ketika negara itu berdepan kerosakan berpanjangan akibat Projek Beras Mega, iaitu usaha menukar kira-kira 1 juta hektar hutan paya gambut menjadi sawah. Projek itu bermula pada 1995 dan berakhir pada 1998, namun terusan salirannya terus membentuk kerentanan wilayah itu terhadap kebakaran.

Kerja awal akan menyasarkan Talawang Raya, Sabaru dan kawasan dari Tanjung Taruna hingga Tumbang Nusa. Pelan yang dihuraikan oleh Timbalan Menteri Penyelaras Hal Ehwal Pangan Hanif Faisol Nurofiq merangkumi lubang gerudi serta sistem yang menyalurkan air dari Sungai Kahayan untuk memastikan gambut yang rosak kekal basah.

Hanif menggariskan cadangan prasarana itu pada 3 November 2026. Tiga hari kemudian, selepas mesyuarat penyelarasan kebakaran hutan di Jakarta, beliau berkata gambut di sekitar Palangkaraya mengalami kemerosotan teruk sehingga menolak air, bukannya menyerapnya. Beliau berkata pembasahan berterusan diperlukan kerana gambut yang mengering akan kembali menjadi bahan yang mudah terbakar.

Kerajaan juga sedang menilai sama ada tanaman yang ditanam di wilayah itu sesuai dengan keadaan tanah gambutnya. Pendekatan pemulihan yang lebih luas menggabungkan pengurusan air, tumbuh-tumbuhan yang sesuai dengan tanah basah dan paludikultur, iaitu penanaman tanaman di atas gambut basah tanpa mengeringkannya.

Bagi Kalimantan Tengah, perubahan praktikalnya ialah beralih daripada berulang kali membawa air ke lokasi kebakaran kepada mengekalkan air dalam landskap sebelum kebakaran bermula. Cabarannya adalah untuk memulihkan sistem air yang terganggu beberapa dekad lalu, sambil menyokong pertanian yang boleh dijalankan di tanah basah.

Bagaimana Projek Beras Mega mengubah tanah

Presiden Soeharto meluluskan Projek Beras Mega melalui Keputusan Presiden No. 82 Tahun 1995. Projek itu bertujuan menyokong sara diri beras negara ketika timbul kebimbangan mengenai kehilangan tanah pertanian di Jawa. Kawasan yang dirancang untuk ditukar meliputi kira-kira 1 juta hektar hutan paya gambut di Kalimantan Tengah.

Gambut ialah tanah yang sebahagian besarnya terbentuk daripada bahan tumbuhan yang terkumpul dalam keadaan basah. Air membantu mengekalkan bahan itu dengan memperlahankan proses penguraiannya. Apabila terusan mengeringkan paya gambut, tanah kehilangan kelembapan dan bahan organik yang kering menjadi bahan api.

Terusan yang dibina secara meluas dalam projek itu mengganggu sistem air semula jadi ini. Hanif berkata saliran menjadi tidak terkawal, menyebabkan gambut kering dan beberapa kawasan rosak secara kekal. Walaupun projek padi itu ditamatkan pada 1998, penamatan projek tersebut tidak memulihkan air yang telah dialirkan keluar oleh terusannya.

Ketebalan gambut di Kalimantan Tengah boleh mencecah 3 meter, menurut Hanif. Kedalaman itu membantu menjelaskan mengapa pemulihan landskap memerlukan lebih daripada sekadar membasahkan permukaannya. Api boleh membara dalam gambut kering di bawah tanah, menjadikannya sukar dipadamkan dan menyebabkan asap berlarutan.

Pengarah eksekutif Walhi, Boy Jerry Even Sembiring, mengaitkan krisis kebakaran berulang di Indonesia dengan permit yang dikeluarkan selama beberapa dekad bagi membenarkan pembukaan hutan dan pengeringan tanah gambut. Penilaiannya meletakkan projek padi yang gagal itu dalam konteks masalah lebih luas berkaitan keputusan pengurusan tanah yang menyebabkan gambut terdedah kepada kekeringan.

Lokasi kerja pemulihan awal

Sasaran pembasahan semula yang diumumkan meliputi tiga kawasan keutamaan. Kawasan terbesar ialah koridor dari Tanjung Taruna hingga Tumbang Nusa, dengan lebih 9,600 hektar dikenal pasti untuk diberi perhatian. Talawang Raya meliputi 362 hektar manakala Sabaru meliputi 320 hektar.

Cadangan untuk membasahkan semula 10,378 hektar itu bersamaan kira-kira 1% daripada sekitar 1 juta hektar yang disasarkan oleh projek padi asal. Perbandingan itu menunjukkan skala campur tangan awal berbanding cita-cita projek penukaran tanah terdahulu.

Hanif berkata kerajaan akan membina lubang gerudi dan membangunkan sistem pembanjiran menggunakan air dari Sungai Kahayan. Lubang gerudi menyediakan akses kepada air di lokasi tertentu, manakala sistem pengurusan air yang lebih menyeluruh bertujuan mengekalkan kelembapan di seluruh landskap gambut.

Kerajaan juga merancang untuk bekerjasama dengan agensi pengurusan tanah gambut dan bakau negara bagi menyediakan pelan pemulihan terperinci. Tarikh siap atau jumlah keseluruhan bajet pemulihan tidak diumumkan. Hanif berkata pembiayaan rasmi serta penyertaan perniagaan dan masyarakat diperlukan untuk mengekalkan usaha pencegahan.

Mengapa sukar mengekalkan gambut dalam keadaan basah

Hanif menggunakan istilah hidrofobik untuk menggambarkan gambut yang rosak di sekitar Palangkaraya. Secara ringkas, istilah itu bermaksud bahan tersebut menolak air. Beliau membandingkan keadaan itu dengan keupayaan gambut sebelum ini untuk menyerap dan mengekalkan kelembapan.

Landskap yang menolak air atau sukar menyerapnya memerlukan pengurusan berterusan yang lebih rapi berbanding penyiraman sekali-sekala. Hanif memberi amaran bahawa gangguan singkat sekalipun dalam pembasahan boleh menyebabkan gambut kembali kering, sekali gus meningkatkan kerentanannya apabila suhu meningkat.

Pihak berkuasa merancang untuk menyelenggara lubang gerudi dan terusan pemadaman kebakaran selepas musim kebakaran, serta mempertimbangkan pengukuhannya dengan simen. Cadangan itu berjalan seiring dengan usaha lebih luas untuk memulihkan pengurusan air. Prasarana perlu menyokong aliran dan pengekalan air yang dirancang di kawasan terjejas.

Unjuran cuaca semasa di Kalimantan Tengah menambah tekanan. Dalam laporan 3 November, ramalan agensi meteorologi Indonesia, BMKG, dan pasukan meteorologi menunjukkan hujan ringan pada minggu itu, diikuti tiga minggu yang didominasi cuaca panas. Oleh itu, hujan singkat hanya menawarkan tempoh terhad sebelum tekanan kekeringan kembali meningkat.

Pertanian perlu disesuaikan dengan landskap basah

Kerajaan sedang menilai kesesuaian tanaman kerana pemulihan gambut mengubah keadaan pertanian. Tanaman yang bergantung pada pengeringan tanah bercanggah secara langsung dengan matlamat mengekalkan gambut dalam keadaan basah.

Paludikultur menawarkan pendekatan berbeza: menanam tumbuhan yang tahan terhadap gambut basah sambil membiarkan air kekal di situ. Cadangan pemulihan itu turut merangkumi penanaman semula tumbuh-tumbuhan yang sesuai dengan keadaan bertakung air, sekali gus menyatukan keputusan penanaman dan pencegahan kebakaran dalam satu pelan.

Bagi petani, persoalan praktikalnya ialah tanaman apa yang boleh mereka usahakan dengan jayanya dalam keadaan tersebut. Penilaian kerajaan belum mengenal pasti senarai tanaman muktamad. Hala tuju yang dinyatakan ialah menyesuaikan penanaman dengan keperluan air landskap itu, bukannya mengulangi pendekatan saliran yang digunakan untuk projek padi tersebut.

Amaran Hanif bahawa sebahagian gambut mengalami kerosakan kekal turut mempengaruhi tujuan pemulihan. Keutamaan segera adalah mengekalkan kelembapan, mengurangkan bekalan bahan kering yang boleh terbakar dan mewujudkan tumbuh-tumbuhan yang sesuai dengan kawasan terjejas.

Perkara yang diukur oleh angka kebakaran Indonesia

Set data kawasan kebakaran SIPONGI milik Kementerian Perhutanan, yang dikreditkan sebagai SIPONGI KEMENHUT, mencatatkan 202,004.30 hektar kebakaran hutan dan tanah di seluruh negara dari Januari hingga Julai 2026. Metodologinya menggabungkan imejan satelit Landsat 8 OLI/TIRS dengan maklumat titik panas, pemeriksaan di lapangan dan laporan pemadaman kebakaran daripada Manggala Agni, pasukan kawalan kebakaran hutan Indonesia.

Nusantara Atlas menganggarkan kawasan terbakar di seluruh negara melebihi 1.9 juta hektar dari Januari hingga akhir September dalam laporan krisis kebakarannya. Angka itu jauh lebih besar berbanding jumlah kementerian. Angka tersebut meliputi tempoh pelaporan yang berbeza dan diperoleh daripada sistem pemantauan berlainan, maka gambaran nasional yang berguna memerlukan tarikh dan kaedah pengukuran disertakan bersama setiap angka.

Satu pertikaian berasingan berkaitan penggunaan angka 639 hektar merentasi enam wilayah oleh Presiden Prabowo Subianto. Pada 12 Oktober, beliau menyebut angka itu ketika menggambarkan pengurangan mendadak kawasan yang terjejas akibat kebakaran. Pada 14 Oktober, Badan Nasional Penanggulangan Bencana, BNPB, dan Kementerian Perhutanan menjelaskan bahawa 639 hektar itu merujuk kepada lokasi tempat anggota bomba sedang bertugas.

Oleh itu, tiga ukuran penting untuk diketahui pembaca ialah kawasan yang terbakar dalam suatu tempoh, lokasi yang sedang terbakar dan lokasi yang menerima operasi pemadaman kebakaran. Setiap satunya menjawab soalan praktikal yang berbeza. Kawasan yang menerima bantuan pasukan menunjukkan kepada orang ramai usaha tindak balas, manakala jumlah kumulatif kawasan terbakar menunjukkan berapa banyak tanah yang telah terjejas.

Sapta Ananda Proklamasi, penyelidik kanan dan pakar sistem maklumat geografi di Greenpeace Indonesia, menggesa kerajaan melaporkan taburan dan tempoh jerebu serta jumlah penduduk yang terjejas bersama angka kebakaran. Beliau menggambarkan pendedahan berterusan itu seperti berikut:

Orang ramai bukan terdedah kepada asap selama satu minit sahaja sebelum ia berakhir. Mereka terdedah setiap minit, setiap jam dan setiap hari, selama berbulan-bulan,

Asap membawa kesan buruk ke luar kawasan gambut

Greenpeace menganggarkan kira-kira 40 juta penduduk di seluruh Borneo Indonesia dan Sumatera terdedah kepada jerebu dalam tempoh dua bulan sebelumnya, menurut penilaian pada Oktober. Angka Kementerian Kesihatan mencatatkan 283,270 kes penyakit pernafasan akut di tujuh wilayah terjejas setakat 13 Oktober.

Asap mengandungi zarah halus yang boleh menembusi jauh ke dalam paru-paru. Kebakaran gambut amat sukar dikawal kerana pembakaran boleh berterusan di bawah tanah, menyebabkan asap berterusan walaupun api di permukaan kurang kelihatan. Oleh itu, usaha menghalang gambut daripada mengering mempunyai kaitan langsung dengan udara yang disedut orang ramai.

Hidupan liar turut terjejas. International Animal Rescue melaporkan menyelamatkan 46 orang utan di Kalimantan Barat setakat 9 Oktober, manakala 47 orang utan di sebuah pusat pemulihan di Palangkaraya dilaporkan sakit. Angka tersebut merujuk kepada kumpulan berasingan yang terjejas semasa krisis itu.

Jerebu merebak ke Malaysia dan Singapura, menjadikan tindak balas Indonesia terhadap kebakaran sebagai isu serantau. Malaysia menawarkan sebuah pesawat pemadam kebakaran, tiga helikopter dan 52 anggota. Setakat 16 Oktober, Indonesia belum memberikan maklum balas rasmi terhadap tawaran itu. Singapura turut menawarkan bantuan.

Langkah susulan terhadap ikrar pemulihan

Gabenor Kalimantan Tengah Agustiar Sabran mengarahkan para bupati dan wali kota mengadakan mesyuarat teknikal dalam tempoh satu atau dua hari selepas laporan 3 November. Mesyuarat itu bertujuan membincangkan penambahbaikan pengurusan air gambut di daerah dan bandar masing-masing.

Agustiar turut menggesa semakan lebih menyeluruh terhadap pencegahan kebakaran, pemantauan tanah, permit dan penguatkuasaan. Beliau berkata pelanggaran perlu ditangani mengikut undang-undang dan menggesa penyertaan pihak tentera, polis, kerajaan pusat, perniagaan serta masyarakat. Arahan beliau menghubungkan kerja kejuruteraan yang dicadangkan dengan pemantauan aktiviti yang boleh merosakkan atau mengeringkan tanah.

Peristiwa penting ini menunjukkan bagaimana tempoh singkat pembangunan sawah padi mencetuskan tugas pemulihan yang jauh lebih panjang:

• 1995: Keputusan Presiden No. 82 meluluskan Projek Beras Mega, yang menyasarkan kira-kira 1 juta hektar hutan paya gambut.
• 1998: Projek padi itu berakhir, namun kerosakan saliran yang ditinggalkan terus menjejaskan sistem air gambut.
• 3 November 2026: Hanif menghuraikan rancangan untuk membasahkan semula 10,378 hektar menggunakan lubang gerudi dan air dari Sungai Kahayan.
• 6 November 2026: Hanif memberi amaran bahawa gambut yang mengalami kemerosotan teruk memerlukan pembasahan berterusan untuk mengurangkan kerentanannya terhadap kebakaran.
• Selepas musim kebakaran: Pihak berkuasa merancang untuk menyelenggara prasarana air bagi pemadaman kebakaran sambil membangunkan program pemulihan terperinci.

Kerja yang menanti bukan sekadar membina kemudahan bekalan air. Pihak berkuasa tempatan perlu menyelaraskan pengurusan air di seluruh kawasan sasaran, semakan tanaman perlu mengenal pasti tanaman yang sesuai dengan gambut basah dan penyelenggaraan perlu diteruskan selepas kecemasan segera berakhir. Itulah tugas nyata di sebalik janji kerajaan untuk menggantikan pemadaman kebakaran berulang dengan pencegahan berterusan.

Perkara Utama

• Indonesia merancang untuk membasahkan semula 10,378 hektar tanah gambut terdegradasi di Kalimantan Tengah.
• Kawasan keutamaan ialah Talawang Raya, Sabaru dan koridor dari Tanjung Taruna hingga Tumbang Nusa.
• Projek Beras Mega bermula pada 1995 dan berakhir pada 1998, meninggalkan kerosakan saliran yang meluas.
• Cadangan merangkumi lubang gerudi, air dari Sungai Kahayan, tumbuh-tumbuhan tanah lembap dan tanaman yang sesuai dengan gambut basah.
• SIPONGI KEMENHUT mencatatkan 202,004.30 hektar kawasan kebakaran di seluruh negara dari Januari hingga Julai 2026; Nusantara Atlas menganggarkan lebih 1.9 juta hektar hingga September.
• Pihak berkuasa sedang menilai pengurusan air tempatan, kesesuaian tanaman, permit dan penguatkuasaan sebagai sebahagian daripada usaha pencegahan.