Perkahwinan Kanak-kanak di Bangladesh: Punca, Kesan dan Langkah Pencegahan

Pengenalan: Krisis Berterusan di Bangladesh

Bangladesh mencatatkan antara kadar perkahwinan kanak-kanak tertinggi di dunia. Walaupun negara itu telah mencapai kemajuan ekonomi dan pembangunan sosial selama beberapa dekad, amalan ini masih berakar umbi; lebih separuh daripada kanak-kanak perempuan Bangladesh berkahwin sebelum berusia 18 tahun. Fenomena ini bukan sahaja mencabuli hak asasi manusia, malah menjadi penghalang besar kepada pembangunan negara, dengan menjejaskan kesihatan, pendidikan dan hasil ekonomi merentas generasi.

Data terkini daripada UNICEF, UN Women dan Plan International menunjukkan bahawa setakat 2025, 51.4% kanak-kanak perempuan Bangladesh berkahwin sebelum ulang tahun kelahiran mereka yang ke-18, iaitu kadar tertinggi di Asia dan antara sepuluh tertinggi di dunia. Perkahwinan kanak-kanak terus berlaku di Bangladesh disebabkan gabungan kompleks faktor kemiskinan, norma sosial, kelompangan undang-undang serta cabaran baharu seperti perubahan iklim dan pandemik. Memahami punca, kesan dan penyelesaian yang berpotensi penting bagi pembuat dasar, masyarakat dan aktivis yang berusaha menamatkan amalan berbahaya ini.

Mengapa Perkahwinan Kanak-kanak Berterusan di Bangladesh?

Walaupun dilarang oleh undang-undang, perkahwinan kanak-kanak masih berleluasa di Bangladesh. Puncanya pelbagai, berakar umbi dalam faktor ekonomi, sosial dan budaya yang saling mengukuhkan.

Kemiskinan dan Ketidakjaminan Ekonomi

Kemiskinan ialah pendorong utama perkahwinan kanak-kanak. Keluarga yang berdepan kesukaran ekonomi sering menganggap mengahwinkan anak perempuan sebagai cara untuk mengurangkan beban kewangan. Kajian Bank Dunia pada 2023 mendapati kanak-kanak perempuan daripada isi rumah termiskin lebih tiga kali ganda berkemungkinan berkahwin sebelum berusia 18 tahun berbanding mereka daripada keluarga lebih berada. Amalan mas kahwin—apabila keluarga pengantin perempuan membayar wang atau memberikan barangan kepada keluarga pengantin lelaki—turut menggalakkan perkahwinan awal kerana tuntutan mas kahwin lazimnya meningkat seiring usia dan tahap pendidikan anak perempuan.

Dr. Zahid Hussain, bekas ketua ekonomi pejabat Bank Dunia di Dhaka, menjelaskan:

Dalam kebanyakan kes perkahwinan kanak-kanak, keluarga dan kejiranan mereka sememangnya miskin. Oleh sebab ramai keluarga tidak mampu memberikan pendidikan kepada anak perempuan dan tidak nampak jalan keluar daripada kemiskinan, mereka menganggap mengahwinkan anak perempuan yang masih bawah umur sebagai satu-satunya cara yang berdaya maju untuk menjamin masa depan mereka.

Mas kahwin kekal sebagai faktor penting, dengan keluarga percaya bahawa pengantin perempuan yang lebih muda memerlukan mas kahwin yang lebih rendah. Pertimbangan ekonomi ini sering mengatasi kesan jangka panjang terhadap kesihatan dan pendidikan anak perempuan.

Norma Sosial Patriarki dan Ketidaksamaan Gender

Masyarakat patriarki Bangladesh amat mementingkan kawalan terhadap seksualiti anak perempuan dan pemeliharaan maruah keluarga. Perkahwinan awal sering dilihat sebagai cara untuk melindungi anak perempuan daripada risiko yang dianggap wujud, seperti hubungan praperkahwinan atau keganasan seksual, serta mengekalkan status sosial. Di banyak masyarakat, nilai seorang anak perempuan masih berkait rapat dengan status perkahwinannya, dan keluarga bimbang akan stigma sosial jika anak perempuan mereka belum berkahwin selepas usia remaja.

Dr. Soma Dey, Profesor Madya di Universiti Dhaka, berkata:

Mas kahwin ialah amalan kuno di benua kecil India, dan kesannya masih dirasai hingga kini. Lebih muda usia anak perempuan ketika dikahwinkan, lebih rendah mas kahwin yang perlu dibayar.

Norma ini diperkukuh oleh peluang yang terhad untuk anak perempuan di luar perkahwinan, khususnya di kawasan luar bandar yang kekurangan pilihan pendidikan dan pekerjaan.

Kelompangan Undang-undang dan Penguatkuasaan Lemah

Kerangka undang-undang Bangladesh menetapkan umur minimum perkahwinan pada 18 tahun bagi perempuan dan 21 tahun bagi lelaki. Namun, Akta Sekatan Perkahwinan Kanak-kanak 2017 membenarkan pengecualian dalam "keadaan khas", iaitu kelompangan yang dieksploitasi secara meluas. Penguatkuasaan sering lemah; pegawai tempatan, pendaftar perkahwinan malah pemimpin masyarakat kadangkala bersubahat dalam perkahwinan bawah umur. Banyak perkahwinan kanak-kanak hanya dapat dihentikan apabila pihak berkuasa tempatan campur tangan, lazimnya selepas aduan dibuat oleh anak perempuan berkenaan atau anggota masyarakat yang prihatin.

Profesor Zobaida Nasreen dari Jabatan Antropologi, Universiti Dhaka, berkata:

Kebanyakan perkahwinan kanak-kanak hanya dihentikan apabila UNO tempatan (Pegawai Eksekutif Upazila Nirbahi) tiba dengan kekerasan. Lebih kerap daripada tidak, wakil media turut mengiringi mereka. Amalan sebegini menggalakkan pemujaan wira, bukannya membawa perubahan budaya.

Kesan Krisis: Perubahan Iklim dan Pandemik

Kejutan luaran seperti bencana alam dan pandemik telah memburukkan masalah ini. Bangladesh amat terdedah kepada perubahan iklim, dengan banjir, siklon dan hakisan sungai yang kerap menyebabkan jutaan orang kehilangan tempat tinggal. Keluarga yang kehilangan tempat tinggal dan mata pencarian sering melihat perkahwinan awal sebagai cara untuk mengatasi keadaan—mengurangkan seorang yang perlu disara dan kononnya menjamin keselamatan anak perempuan.

Kajian International Rescue Committee pada 2022 mendapati perkahwinan kanak-kanak meningkat 39% dan peningkatan itu berkait secara langsung dengan kesan perubahan iklim. Pandemik COVID-19 juga menyebabkan lonjakan perkahwinan kanak-kanak apabila penutupan sekolah dan kesukaran ekonomi mendorong keluarga mengahwinkan anak perempuan pada usia lebih muda.

Ketua Perlindungan Kanak-kanak UNICEF Bangladesh, Natalie McCauley, menjelaskan:

Kemiskinan sememangnya antara faktor pencetus utama perkahwinan kanak-kanak. Namun, kami masih belum memperoleh data muktamad tentang tahap sebenar kemiskinan pendapatan akibat COVID-19.

Kesannya: Kesihatan, Pendidikan dan Impak Antara Generasi

Kesan perkahwinan kanak-kanak amat mendalam dan berpanjangan, bukan sahaja terhadap anak perempuan itu sendiri, malah terhadap keluarga, masyarakat dan negara secara keseluruhan.

Risiko Kesihatan dan Kesihatan Ibu

Anak perempuan yang berkahwin sebelum berusia 18 tahun lebih berisiko mengalami kehamilan pada usia muda dan kehamilan yang kerap, yang boleh membawa kepada komplikasi mengancam nyawa. Ibu remaja lebih cenderung mengalami penyakit kronik, kekurangan zat makanan dan jangka hayat yang lebih pendek. Satu kajian yang diterbitkan dalam BMC Nutrition mendapati wanita yang berkahwin sebelum berusia 18 tahun mengalami kadar kekurangan tenaga kronik yang jauh lebih tinggi, manakala anak mereka lebih berkemungkinan terbantut, kurang berat badan dan susut badan.

Satu lagi kajian dalam Nature mengaitkan perkahwinan kanak-kanak dengan peningkatan risiko kelahiran pramatang, yang dipengaruhi oleh pendedahan lebih tinggi kepada toksin alam sekitar dan pemakanan yang buruk. Risiko kesihatan ini diburukkan lagi oleh akses terhad kepada perkhidmatan kesihatan reproduktif dan kurangnya kuasa membuat keputusan.

Gangguan Pendidikan dan Peluang yang Terlepas

Perkahwinan kanak-kanak ialah antara punca utama kanak-kanak perempuan berhenti sekolah di Bangladesh. Selepas berkahwin, mereka sering dijangka mengutamakan tugas rumah tangga dan melahirkan anak berbanding pendidikan. Biro Maklumat dan Statistik Pendidikan Bangladesh melaporkan kadar keciciran sekolah menengah melebihi 40% bagi anak perempuan pada 2022, dengan perkahwinan kanak-kanak disebut sebagai faktor utama.

Pendidikan ialah alat yang berkesan untuk memperkasa dan meningkatkan mobiliti ekonomi. Anak perempuan yang menamatkan pendidikan menengah lebih berkemungkinan menangguhkan perkahwinan, mempunyai anak yang lebih sedikit dan mencapai hasil kesihatan yang lebih baik. Kehilangan peluang pendidikan mengekalkan kitaran kemiskinan dan membataskan pembangunan modal insan negara.

Keganasan dan Ketiadaan Kuasa Membuat Pilihan

Anak perempuan yang berkahwin lebih berisiko mengalami keganasan pasangan intim, penderaan seksual dan eksploitasi. Laporan PBB pada 2022 mendapati 28% anak perempuan berusia 15-19 tahun di Bangladesh mengalami keganasan fizikal atau seksual oleh pasangan mereka. Perkahwinan awal turut mengehadkan keupayaan anak perempuan untuk membuat keputusan tentang kehidupan sendiri, termasuk pilihan reproduktif, kewangan isi rumah dan penyertaan dalam kehidupan bermasyarakat.

Kesan Antara Generasi

Kesan perkahwinan kanak-kanak berlanjutan kepada generasi seterusnya. Anak yang dilahirkan oleh ibu remaja lebih berkemungkinan kekurangan zat makanan, mencapai tahap pendidikan yang lebih rendah serta menghadapi risiko penyakit dan kematian yang lebih tinggi. Keadaan ini mewujudkan kitaran ganas apabila kemiskinan dan kesusahan diwarisi daripada ibu kepada anak.

Pencegahan: Usaha yang Berkesan dan Perkara yang Perlu Diubah

Usaha mencegah perkahwinan kanak-kanak di Bangladesh merangkumi pembaharuan undang-undang, kempen kesedaran masyarakat, insentif pendidikan dan program pemerkasaan. Namun, kemajuan masih perlahan dan tidak sekata, dengan jurang besar antara kawasan bandar dan luar bandar serta antara kumpulan sosioekonomi yang berbeza.

Campur Tangan Undang-undang dan Dasar

Bangladesh telah menggubal undang-undang yang menetapkan umur minimum perkahwinan dan mengenakan hukuman bagi pelanggaran. Namun, seperti yang dinyatakan, kelompangan dan penguatkuasaan yang lemah menjejaskan keberkesanannya. Pengukuhan kerangka undang-undang—dengan menghapuskan pengecualian, menambah baik sistem pendaftaran kelahiran dan memastikan pegawai dipertanggungjawabkan—amat penting. Talian hotline kerajaan dan campur tangan pihak berkuasa tempatan berjaya menghentikan sebahagian perkahwinan kanak-kanak, tetapi langkah ini perlu diperluas dan dijadikan lebih mudah diakses.

Pendidikan dan Insentif Ekonomi

Memperluas akses anak perempuan kepada pendidikan ialah antara strategi paling berkesan untuk melambatkan perkahwinan. Program Bantuan Sekolah Menengah untuk Anak Perempuan, yang memberikan elaun kepada mereka, mengurangkan kadar perkahwinan kanak-kanak sebanyak 11% di daerah rintis. Pemindahan wang tunai bersyarat dan insentif kewangan kepada keluarga supaya anak perempuan terus bersekolah juga menunjukkan potensi.

Penilaian rawak oleh Poverty Action Lab mendapati insentif kewangan yang disyaratkan pada penangguhan perkahwinan mengurangkan perkahwinan kanak-kanak dan kehamilan remaja, serta meningkatkan pencapaian pendidikan anak perempuan. Namun, program pemerkasaan sahaja memberikan kesan terhad jika tidak digabungkan dengan sokongan ekonomi dan penglibatan masyarakat.

Penglibatan Masyarakat dan Perubahan Norma Sosial

Perubahan norma sosial yang sudah lama berakar memerlukan tindakan berterusan di peringkat masyarakat. Kempen media, kerjasama dengan pemimpin agama dan inisiatif diterajui golongan muda boleh mencabar kepercayaan yang memudaratkan dan menggalakkan kesaksamaan gender. Di Rangpur, kempen pimpinan UNFPA yang melibatkan 500 imam mengurangkan perkahwinan kanak-kanak sebanyak 18% dalam tempoh setahun.

Program seperti Inisiatif Tipping Point oleh CARE menunjukkan bahawa intervensi yang mengubah norma gender dan diterajui masyarakat boleh meningkatkan keupayaan anak perempuan untuk membuat pilihan, mengubah hubungan dan melemahkan norma yang mendorong perkahwinan kanak-kanak. Penglibatan lelaki dan anak lelaki sebagai sekutu juga penting kerana mereka sering memainkan peranan utama dalam keputusan perkahwinan.

Menangani Cabaran Baharu: Perubahan Iklim dan Bencana

Ketika perubahan iklim meningkatkan perpindahan penduduk dan ketidakstabilan ekonomi, program penyesuaian perlu merangkumi langkah untuk melindungi anak perempuan daripada perkahwinan awal. Ini termasuk memastikan akses kepada pendidikan diteruskan ketika bencana, menyediakan perlindungan sosial kepada keluarga yang terdedah dan melibatkan suara anak perempuan dalam keputusan tentang penyesuaian iklim serta pengurangan risiko.

Menyesuaikan Intervensi dengan Konteks Setempat

Penyelidikan menunjukkan keberkesanan program pencegahan bergantung pada konteks setempat. Di kawasan yang penyertaan tenaga kerja wanita rendah, program pemerkasaan mungkin lebih berkesan, manakala di kawasan yang menawarkan peluang pekerjaan lebih baik, latihan kemahiran akademik mungkin membawa impak lebih besar. Pendekatan seragam tidak mungkin berjaya; intervensi perlu disesuaikan dengan keperluan dan realiti khusus setiap masyarakat.

Kajian Kes: Kisah di Sebalik Statistik

Angka perkahwinan kanak-kanak di Bangladesh amat membimbangkan, tetapi di sebalik setiap angka terdapat kisah peribadi. Semasa pandemik COVID-19, Talian Bantuan Kanak-kanak Bangladesh 1098 menerima lonjakan panggilan daripada anak perempuan yang meminta bantuan untuk menghentikan perkahwinan yang bakal berlangsung. Dalam satu kes, seorang anak perempuan berusia 16 tahun dari daerah Cumilla menghubungi talian bantuan itu. Tindakan terselaras pegawai tempatan berjaya menghalang perkahwinannya dan membolehkannya meneruskan pendidikan.

Di kawasan yang terdedah kepada bencana, keluarga yang kehilangan tempat tinggal akibat banjir atau siklon sering menganggap perkahwinan sebagai strategi untuk meneruskan hidup. Rukhsar Begum, yang kehilangan tempat tinggal akibat hakisan sungai, berkahwin pada usia 15 tahun selepas keluarganya kehilangan rumah. Kisahnya turut dialami ribuan anak perempuan di kawasan yang terjejas oleh perubahan iklim, apabila tekanan ekonomi dan sosial bergabung lalu mendorong mereka berkahwin pada usia muda.

Kesimpulan

• Bangladesh mencatatkan antara kadar perkahwinan kanak-kanak tertinggi di dunia, dengan lebih separuh daripada anak perempuan berkahwin sebelum berusia 18 tahun.
• Kemiskinan, norma patriarki, amalan mas kahwin, kelompangan undang-undang dan krisis seperti perubahan iklim serta pandemik mendorong perkahwinan kanak-kanak terus berlaku.
• Perkahwinan kanak-kanak membawa risiko kesihatan yang serius, mengganggu pendidikan, meningkatkan keganasan dan mengekalkan kemiskinan antara generasi.
• Pembaharuan undang-undang, insentif pendidikan, penglibatan masyarakat dan intervensi yang disesuaikan penting untuk pencegahan, namun kemajuan masih perlahan dan tidak sekata.
• Cabaran baharu seperti perubahan iklim dan kejutan ekonomi memerlukan tindak balas adaptif merentas pelbagai sektor untuk melindungi anak perempuan yang terdedah.
• Menamatkan perkahwinan kanak-kanak di Bangladesh penting untuk memajukan hak asasi manusia, kesaksamaan gender dan pembangunan negara.