Golongan Dewasa Muda Menyumbang kepada Peningkatan Kes Baharu HIV di Malaysia: Trend, Cabaran dan Langkah Seterusnya

Golongan Dewasa Muda Menjadi Pemacu Kes Baharu HIV di Malaysia

Pada 2024, Malaysia berdepan realiti yang membimbangkan: golongan dewasa muda berada di barisan hadapan jangkitan baharu HIV. Menurut Menteri Kesihatan Dzulkefly Ahmad, 75 peratus kes baharu HIV melibatkan individu berusia antara 20 hingga 39 tahun, dengan kebanyakan penularan kini berlaku melalui hubungan seksual dan bukannya perkongsian jarum dadah. Perubahan ini ketara berbanding beberapa dekad lalu dan menekankan keperluan mendesak untuk strategi pencegahan, pendidikan dan sokongan yang disasarkan kepada golongan muda Malaysia.

Bagaimanakah Penularan HIV Berubah di Malaysia?

Dahulu, HIV di Malaysia dikaitkan terutamanya dengan penggunaan dadah secara suntikan. Pada 1990-an, hampir semua kes (99 peratus) melibatkan lelaki, sebahagian besarnya akibat perkongsian jarum. Namun, keadaan telah berubah dengan ketara. Menjelang 2024, penularan seksual merangkumi 96 peratus daripada semua kes baharu HIV, dengan 64 peratus melibatkan hubungan homoseksual atau biseksual dan 32 peratus hubungan heteroseksual. Lelaki masih membentuk sebahagian besar kes (90 peratus), tetapi bahagian wanita yang terjejas meningkat kepada 10 peratus, mencerminkan perubahan sosial dan tingkah laku yang lebih meluas.

Perubahan ini mencerminkan trend global, apabila penularan seksual menjadi laluan jangkitan utama di banyak rantau. Di Malaysia, penurunan kes yang dikaitkan dengan penggunaan dadah dikaitkan dengan kejayaan kempen pengurangan kemudaratan, seperti program pertukaran jarum dan usaha meningkatkan kesedaran awam tentang bahaya berkongsi jarum. Namun, peningkatan kes yang ditularkan secara seksual, khususnya dalam kalangan dewasa muda, membawa cabaran baharu.

Hotspot Serantau dan Demografi

Selangor mencatat kes baharu HIV tertinggi di negara ini, diikuti Kuala Lumpur, Sabah, Sarawak dan Johor. Sabah, misalnya, merekodkan 344 kes baharu pada 2024, menjadikannya negeri ketiga tertinggi dari segi prevalens HIV. Kebanyakan jangkitan baharu melibatkan lelaki berusia 20 hingga 29 tahun, yang merangkumi 44 peratus daripada semua kes, manakala mereka yang berusia 30 hingga 39 tahun menyumbang 31 peratus lagi. Lebih membimbangkan, kes turut dilaporkan dalam kalangan remaja seawal usia 13 tahun, sekali gus menonjolkan kerentanan golongan muda Malaysia.

Mengapa Rakyat Malaysia Muda Lebih Berisiko?

Beberapa faktor menyumbang kepada kadar HIV yang tinggi dalam kalangan dewasa muda di Malaysia:

• Kekurangan Pendidikan Seksual Komprehensif: Ramai golongan muda tidak mendapat maklumat tepat tentang penularan dan pencegahan HIV. Tinjauan menunjukkan bahawa 77.4 peratus penduduk umum mempunyai pengetahuan yang tidak mencukupi tentang HIV, manakala remaja berusia 13–19 tahun mencatatkan kadar tertinggi kekurangan pengetahuan, iaitu 86.1 peratus.
• Stigma Sosial: Stigma terhadap HIV dan kesihatan seksual menghalang ramai daripada mendapatkan ujian atau rawatan. Keadaan ini lebih ketara dalam kalangan kumpulan berisiko tinggi, seperti lelaki yang melakukan hubungan seks dengan lelaki (MSM) dan pekerja seks.
• Norma Sosial yang Berubah: Peningkatan penggunaan aplikasi janji temu, gaya hidup yang lebih liberal dan tekanan rakan sebaya menyumbang kepada aktiviti seksual pada usia muda serta hubungan seks tanpa perlindungan dalam kalangan pelajar dan dewasa muda.
• Halangan kepada Pencegahan: Ramai golongan muda tidak mengetahui atau tidak dapat mengakses langkah pencegahan seperti kondom dan profilaksis prapendedahan (PrEP).

Dr. Zaiton Yahaya daripada Majlis AIDS Malaysia berkata lepasan sekolah dan pelajar universiti khususnya berisiko, kerana mereka sering kurang menyedari risiko jangkitan dan melakukan hubungan seks tanpa perlindungan disebabkan kepercayaan, maklumat salah atau tekanan rakan sebaya.

Mitos dan Salah Faham yang Berterusan

Walaupun kempen kesihatan awam telah dijalankan selama beberapa dekad, salah faham tentang HIV masih berleluasa. Tinjauan seluruh negara pada 2020 mendapati bahawa:

• 24.6 peratus percaya hubungan monogami dengan pasangan yang tidak dijangkiti tidak mengurangkan risiko
• 30.8 peratus meragui keberkesanan kondom
• 31.9 peratus berpendapat orang yang kelihatan sihat tidak mungkin menghidap HIV
• 40.3 peratus percaya HIV boleh menular melalui perkongsian makanan
• 27.6 peratus berpendapat gigitan nyamuk boleh menularkan HIV

Mitos ini menyumbang kepada tingkah laku berisiko dan menghalang usaha pencegahan yang berkesan. Televisyen masih menjadi sumber maklumat utama, namun platform digital dan kempen yang diterajui rakan sebaya semakin penting untuk mendekati golongan muda.

HIV dalam Kalangan Pelajar Malaysia: Kebimbangan yang Semakin Meningkat

Jangkitan HIV semakin meningkat dalam kalangan pelajar universiti dan sekolah, dengan kebanyakan kes berpunca daripada aktiviti seksual. Data Majlis AIDS Malaysia menunjukkan 222 pelajar institusi pengajian tinggi (IPT) dijangkiti HIV pada 2024 sahaja, menjadikan jumlah kes dalam kalangan pelajar IPT melebihi 1,000 sejak 2021. Dalam kalangan pelajar sekolah berusia 13 hingga 19 tahun, empat peratus telah dijangkiti HIV, kebanyakannya melalui aktiviti seksual.

Pakar memberi amaran bahawa strategi pencegahan tradisional seperti ceramah dan risalah sudah ketinggalan zaman dan gagal menarik minat pelajar berisiko. Ramai mengelak program HIV kerana takut dihakimi atau tidak tahu program sedemikian wujud. Kandungan interaktif, media sosial dan pendidikan rakan sebaya lebih berkesan untuk mendekati golongan muda.

Faktor dan Tingkah Laku Berisiko

Faktor risiko utama dalam kalangan pelajar termasuk:

• Aktiviti seksual pada usia muda dan penggunaan aplikasi janji temu
• Kekurangan pendidikan kesihatan seksual formal
• Tekanan rakan sebaya dan norma sosial yang tidak menggalakkan penggunaan kondom
• Penularan yang disengajakan dalam kes yang jarang berlaku, sebagai tindakan membalas dendam

Kebanyakan jangkitan berpunca daripada hubungan seks kasual tanpa perlindungan, dengan kepercayaan dan kekurangan pengetahuan disebut sebagai sebab tidak menggunakan perlindungan. Sesetengah pelajar tersilap percaya bahawa HIV boleh dikenal pasti melalui penampilan atau boleh disembuhkan, sekali gus meningkatkan lagi kerentanan mereka.

Inisiatif Pencegahan dan Sokongan yang Inovatif

Susulan peningkatan jangkitan, Majlis AIDS Malaysia dan Yayasan AIDS Malaysia mempergiat inisiatif kesedaran. ProtectNow Hub, platform perkhidmatan pencegahan HIV digital pertama di Malaysia, menyediakan akses segera kepada PrEP, ujian kendiri HIV, sokongan kesihatan mental dan pemulihan ketagihan. Sejak dilancarkan, platform itu menerima lebih 74,000 kunjungan, mencerminkan permintaan tinggi terhadap perkhidmatan kesihatan yang mudah diakses dan bebas stigma.

Pakar mengesyorkan peralihan kepada pendidikan seksual komprehensif yang mesra golongan muda, ujian HIV sulit di kampus dan kaunseling rakan sebaya. Kejayaan strategi pengurangan kemudaratan bagi pengguna dadah disebut sebagai model untuk mencegah penularan seksual.

Peranan Stigma dan Halangan kepada Penjagaan

Stigma kekal sebagai halangan utama dalam usaha Malaysia memerangi HIV. Ramai individu berisiko tinggi keberatan menjalani ujian atau mendapatkan rawatan kerana takut didiskriminasi. Keadaan ini bukan sahaja melambatkan diagnosis dan rawatan, malah meningkatkan risiko virus itu ditularkan kepada orang lain tanpa disedari. Pada 2023, 68 peratus daripada semua pesakit didiagnosis pada peringkat lewat, meningkat berbanding tahun-tahun sebelumnya, sekali gus menonjolkan keperluan meningkatkan kesedaran dan intervensi awal.

Stigma lebih ketara terhadap MSM, pekerja seks dan golongan transgender, yang berdepan halangan sosial dan undang-undang. Usaha mengurangkan stigma termasuk kempen pendidikan awam, perkhidmatan ujian sulit dan sokongan daripada pertubuhan bukan kerajaan seperti Majlis AIDS Malaysia.

Hidup dengan HIV: Cabaran Menghadapi Diagnosis dan Mematuhi Rawatan

Bagi golongan muda yang hidup dengan HIV, menghadapi diagnosis dan mematuhi terapi antiretroviral (ART) boleh menjadi cabaran. Kajian pada 2024 di Lembah Klang mendapati bahawa walaupun agama dan kerohanian merupakan mekanisme daya tindak yang penting, kebergantungan lebih tinggi pada strategi ini dikaitkan dengan pematuhan ubat yang lebih rendah. Hanya 66.8 peratus golongan muda yang disurvei mematuhi rejimen ART mereka. Tempoh menjalani ART yang lebih lama dikaitkan dengan pematuhan yang lebih baik, menunjukkan bahawa sokongan dan pendidikan berterusan penting untuk hasil kesihatan jangka panjang.

Komplikasi Kesihatan: Limfoma dan Jangkitan Serentak

HIV melemahkan sistem imun, menyebabkan pesakit lebih mudah terdedah kepada penyakit lain, termasuk kanser dan jangkitan tertentu. Laporan terkini menonjolkan peningkatan limfoma (sejenis kanser darah) yang membimbangkan dalam kalangan pesakit HIV di Malaysia. Individu positif HIV berkemungkinan 10 hingga 20 kali ganda lebih tinggi menghidap limfoma berbanding mereka yang tidak mempunyai HIV. Diagnosis dan rawatan awal sangat penting, namun stigma dan kekangan kewangan sering melambatkan penjagaan.

Jangkitan serentak tuberkulosis (TB) juga menjadi kebimbangan utama. Malaysia, seperti banyak negara berpendapatan rendah dan sederhana, berdepan beban besar jangkitan HIV-TB serentak, yang merumitkan rawatan dan meningkatkan kadar kematian. Saringan awal, kaedah diagnosis yang lebih baik dan pengurusan menyeluruh penting untuk menangani cabaran ini.

Konteks Global dan Serantau

Wabak HIV di Malaysia mencerminkan trend global yang lebih luas. Pada 2024, dianggarkan 40.8 juta orang di seluruh dunia hidup dengan HIV, termasuk 2.42 juta kanak-kanak berusia 0-19 tahun. Walaupun jangkitan baharu dalam kalangan kanak-kanak menurun sebanyak 62 peratus sejak 2010, penurunan dalam kalangan remaja lebih perlahan, iaitu 44 peratus. Afrika Sub-Sahara kekal sebagai rantau paling terjejas, namun penularan seksual semakin meningkat di Asia, khususnya dalam kalangan populasi utama seperti MSM, pekerja seks dan pengguna dadah secara suntikan.

Kadar notifikasi Malaysia sebanyak 9.4 bagi setiap 100,000 penduduk lebih rendah berbanding beberapa negara jiran, namun tumpuan kes dalam kalangan dewasa muda dan stigma yang berterusan masih menjadi cabaran. Kerajaan menyediakan rawatan percuma kepada kumpulan terjejas, tetapi pengambilannya terhalang oleh halangan sosial dan budaya.

Apakah yang Boleh Dilakukan? Strategi Dasar dan Pencegahan

Pakar dan penggubal dasar bersetuju bahawa pendekatan berbilang langkah diperlukan untuk membendung peningkatan HIV dalam kalangan rakyat Malaysia muda:

• Pendidikan Seksual Komprehensif: Sekolah dan universiti perlu memberikan maklumat yang tepat dan sesuai dengan usia tentang HIV, kesihatan seksual dan kaedah pencegahan. Program interaktif dan yang diterajui rakan sebaya lebih berkesan daripada ceramah tradisional.
• Ujian dan Rawatan yang Mudah Diakses: Perkhidmatan ujian sulit yang mesra golongan muda dan akses mudah kepada ART sangat penting. Platform digital seperti ProtectNow Hub dapat membantu merapatkan jurang akses dan maklumat.
• Pengurangan Stigma: Kempen awam dan penglibatan masyarakat diperlukan untuk mencabar mitos, mengurangkan diskriminasi serta menggalakkan ujian dan rawatan awal.
• Intervensi Bersasar: Kumpulan berisiko tinggi, termasuk MSM, pekerja seks dan pelajar, memerlukan perkhidmatan pencegahan dan sokongan yang disesuaikan. Pengajaran daripada strategi pengurangan kemudaratan untuk pengguna dadah boleh dimanfaatkan dalam intervensi kesihatan seksual.
• Sokongan untuk Orang yang Hidup dengan HIV: Sokongan psikososial, kaunseling rakan sebaya dan penglibatan keluarga dapat meningkatkan keupayaan menghadapi keadaan serta pematuhan terhadap rawatan.

Penggubal dasar digesa mengutamakan strategi pencegahan HIV yang inklusif dan mudah diakses, menangani jurang pengetahuan serta melabur dalam inisiatif berteraskan golongan muda yang diterajui masyarakat.

Kesimpulan

• Golongan dewasa muda (20-39 tahun) merangkumi 75 peratus kes baharu HIV di Malaysia, dengan penularan seksual kini menjadi laluan utama.
• Lelaki membentuk 90 peratus kes, namun jangkitan dalam kalangan wanita semakin meningkat.
• Kekurangan pendidikan kesihatan seksual, mitos yang berterusan dan stigma sosial menjadi halangan utama kepada pencegahan dan penjagaan.
• Jangkitan HIV semakin meningkat dalam kalangan pelajar dan remaja, dengan kebanyakan kes dikaitkan dengan hubungan seks tanpa perlindungan.
• Platform digital dan inisiatif yang diterajui rakan sebaya muncul sebagai alat pencegahan dan sokongan yang berkesan.
• Stigma, diagnosis lewat dan jangkitan serentak seperti limfoma dan tuberkulosis merumitkan usaha memerangi HIV.
• Pendidikan menyeluruh, ujian yang mudah diakses, pengurangan stigma dan intervensi bersasar penting untuk membalikkan trend semasa.