Gegaran Johor Cetus Semakan Malaysia terhadap Peraturan Bangunan Seismik

Gegaran Johor menamatkan mitos tiada risiko

Gempa bumi yang jarang berlaku di Johor selama seminggu telah menggugat tanggapan lama Malaysia bahawa negara ini terhindar daripada bahaya seismik. Antara 24 hingga 31 Ogos, Jabatan Meteorologi Malaysia (MetMalaysia) merekodkan tujuh gegaran, termasuk gempa bumi bermagnitud 4.1 yang berpusat berhampiran Segamat di utara Johor. Gegaran lebih lemah dirasai di Yong Peng, Kluang dan Batu Pahat. Pihak berkuasa tempatan melaporkan rekahan halus pada bangunan dan retakan pada tanah di beberapa kawasan. Tiada ancaman tsunami dikeluarkan dan pemantauan diteruskan.

Malaysia terletak di luar Lingkaran Api Pasifik, menyebabkan ramai menganggap Semenanjung sebagai zon selamat. Pandangan itu kini berubah. Sabah mempunyai rekod gempa bumi yang lebih kuat, termasuk kejadian Ranau pada 2015 yang merosakkan puluhan bangunan. Semenanjung Malaysia merekodkan gempa lebih kecil selama beberapa dekad, dengan pusat gempa dilaporkan di sekitar Bukit Tinggi, Kuala Pilah, Kenyir, Manjung dan Temenggor. Gempa bumi jauh di Sumatera dan Filipina juga boleh menghantar gegaran ke seluruh rantau ini. Jurutera dan ahli geologi berkata gugusan gempa terkini di Johor menunjukkan sesar tempatan boleh aktif semula dan perancangan perlu mengambil kira risiko seismik yang rendah tetapi nyata.

Nor Shahidah Mohd Nazer, pakar geologi kejuruteraan dan mekanik tanah di Universiti Kebangsaan Malaysia, berkata aktiviti terkini itu sepatutnya mendorong perubahan dasar. Beliau menggesa naik taraf bersasar di kawasan yang lebih berisiko serta tumpuan terhadap rangkaian infrastruktur penting.

Kita tidak dapat meramalkan gempa bumi, tetapi kita boleh membuat persediaan menghadapi kemungkinannya berdasarkan rekod sejarah dan data semasa.

Perkara yang didedahkan gempa Johor tentang sesar tempatan

Ahli geosains melihat pergerakan semula di sepanjang sesar Mersing sebagai kemungkinan pencetus siri gempa Segamat. Gempa utama bermagnitud 4.1 pada 24 Ogos diikuti gegaran susulan bermagnitud 2.8 dan 3.2. Penyelidik di Universiti Teknologi Malaysia berkata corak ini menandakan pengaktifan semula dan memerlukan pemetaan serta pemasangan peralatan pemantauan yang lebih mendalam. Kerak bumi Johor yang keras dan purba membolehkan tenaga seismik bergerak lebih jauh tanpa kehilangan kekuatan. Ini menjelaskan mengapa gegaran dilaporkan di luar zon pusat gempa, termasuk di Kluang, Muar malah beberapa bahagian Melaka.

Malaysia mempunyai beberapa garisan sesar lama yang diketahui, termasuk zon sutur Bentong–Raub, Bukit Tinggi–Genting, Manjung–Sungai Perak dan kawasan Kenyir. Pakar kejuruteraan seismik mengingatkan bahawa pemindahan tegasan daripada gempa besar di Sumatera atau Filipina boleh mencetuskan pergerakan sesar lama ini. Kajian menunjukkan koridor antara latitud dua hingga empat darjah utara, merangkumi Klang, Kuala Lumpur, Seremban, Melaka, Muar, Batu Pahat, Segamat dan Kluang, mencatat nilai pecutan tanah puncak (PGA) yang lebih tinggi berbanding bahagian lain di Semenanjung. Pakar menggesa peta bahaya kebangsaan dikemas kini pada 2025 dan mikrozonasi dijalankan di pusat bandar seperti Johor Bahru, Segamat, Kluang, Lembah Klang, Melaka, Seremban, Ipoh dan Pulau Pinang supaya keadaan tanah tempatan, yang boleh menguatkan gegaran, diambil kira dalam parameter reka bentuk.

Sejauh mana kukuhnya kod bangunan Malaysia

Malaysia menerapkan reka bentuk tahan gempa dalam amalan arus perdana selepas gempa Ranau pada 2015. Lampiran Kebangsaan Malaysia kepada Eurocode 8 (MS EN 1998-1), yang diperkenalkan pada 2017, menetapkan cara bangunan perlu direka bentuk untuk menghadapi gegaran tanah. Undang-Undang Kecil Bangunan Seragam merangkumi peruntukan seismik, tetapi pelaksanaannya bergantung pada pewartaan pindaan oleh negeri. Badan kejuruteraan berkata penerapannya masih tidak sekata. Bagi projek baharu, anggaran industri meletakkan kos tambahan pematuhan peruntukan seismik pada kira-kira 5 hingga 15 peratus daripada belanjawan pembinaan, bergantung pada keadaan tapak dan jenis bangunan. Pengukuhan semula struktur sedia ada boleh menjadi lebih rumit dan kadangkala memerlukan penghuni berpindah sementara.

Keperluan Eurocode 8 terhadap jurutera

Eurocode 8 berteraskan keselamatan nyawa. Piawaian ini menghendaki struktur menahan daya sisi akibat gegaran gempa bumi dan berubah bentuk secara terkawal tanpa runtuh. Jurutera menamakan sifat ini sebagai kemuluran, iaitu keupayaan untuk melentur dan bukannya patah. Kod ini menetapkan peraturan perincian supaya tiang, rasuk dan sambungan mampu menyerap tenaga. Dalam banyak keadaan, jurutera perlu menjalankan analisis dinamik untuk meramalkan bagaimana bangunan akan berayun semasa gempa, dan mereka perlu mengambil kira kesan tanah tempatan kerana tanah lembut boleh menguatkan gegaran berbanding batuan.

Lampiran kebangsaan Malaysia menyesuaikan beberapa bahagian Eurocode 8 dengan keadaan tempatan. Penyelidik menyatakan cabaran kekurangan data seismik tempatan, lalu mengesyorkan aras bahaya minimum bagi mengelakkan reka bentuk yang terlalu lemah. Mereka mencadangkan kaedah lebih praktikal untuk mengelaskan tapak berdasarkan tempoh semula jadi tapak, yang lebih tepat menggambarkan tindak balas tanah terhadap gegaran. Memandangkan ramai jurutera tempatan masih baharu dalam perincian kemuluran, alat ringkas dibangunkan untuk reka bentuk konkrit bertetulang di bawah Kelas Kemuluran Sederhana (DCM). Bagi meningkatkan mutu analisis, kaedah penanda aras yang dikenali sebagai Kaedah Daya Umum diperkenalkan untuk membantu mengesahkan model dinamik.

Penguatkuasaan dan bangunan lama

Banyak bangunan yang dibina sebelum 2015 mengikut Piawaian British dan direka untuk menahan beban angin serta beban sisi andaian. Sesetengah struktur ini mempunyai kekukuhan sisi semula jadi dan mampu menahan gegaran kecil. Kebimbangan timbul apabila berlaku gegaran tempatan yang lebih kuat. Ketiadaan perincian kemuluran, tingkat bawah yang lembut dan rangka konkrit bertetulang yang diisi dengan batu-bata rapuh boleh menyebabkan corak kerosakan seperti yang dilihat dalam gempa sederhana di seluruh dunia. Pilihan pengukuhan semula termasuk menambah rangka berpengaku atau dinding ricih, membalut tiang dengan polimer bertetulang gentian atau sarung keluli, serta menyambungkan diafragma lantai kepada dinding menegak dengan lebih berkesan.

Projek sektor awam menunjukkan pematuhan yang lebih baik di bawah arahan persekutuan. Keadaan di sektor swasta bercampur-campur. Lembaga Pembangunan Industri Pembinaan meningkatkan audit menggunakan Sistem Penilaian Kualiti dalam Pembinaan (Qlassix), namun penguatkuasaan kod masih bergantung pada pihak berkuasa tempatan. Naik taraf bangunan lama milik swasta kekal sukar apabila pemilik berdepan kekangan kos dan halangan undang-undang, termasuk peraturan pembangunan semula yang memerlukan persetujuan meluas untuk merobohkan dan menggantikan bangunan. Jurutera mengesyorkan saringan kerentanan bangunan penting di zon berisiko tinggi serta pendekatan programatik bagi kerja pengukuhan semula.

Desakan untuk mengemas kini piawaian dan penilaian

Institut Jurutera Malaysia berkata gegaran terkini di Johor menjadi peringatan tepat pada masanya untuk menyemak semula rangka kerja reka bentuk seismik kebangsaan dan menyelaraskannya dengan Eurocode 8 Generasi Kedua yang baharu. Kepimpinan IEM menyatakan bahawa banyak bangunan lama, walaupun tidak direka khusus untuk menghadapi gempa bumi, lazimnya mempunyai daya tahan sisi hasil reka bentuk yang menumpukan beban angin. Kekuatan semula jadi itu membantu ketika gegaran kecil. Risiko meningkat apabila gerakan tanah sepadan dengan frekuensi semula jadi bangunan. Struktur setinggi 10 hingga 20 tingkat mungkin lebih sensitif terhadap gegaran tempatan, manakala menara yang sangat tinggi mungkin lebih terkesan oleh kejadian besar yang jauh. Keadaan tapak sama pentingnya dengan ketinggian. IEM menyokong penilaian bahaya segera di seluruh bandar selepas sesuatu gegaran dirasai untuk mengenal pasti bangunan yang mungkin terdedah dan mengutamakan pemeriksaan.

Pemimpin kerajaan menekankan ketahanan menara yang lebih baharu. Menteri Perumahan dan Kerajaan Tempatan menyatakan bahawa bangunan tinggi yang dibina sejak 2016 perlu memenuhi keperluan ketat dan telah direka untuk menahan gegaran kuat. Semua premis kerajaan baharu yang dibina selepas 2019 diwajibkan tahan gempa bumi. Jurutera mengingatkan bahawa magnitud gempa bukan parameter yang digunakan dalam reka bentuk. Yang penting ialah pecutan tanah dan spektrum tindak balas reka bentuk di sesuatu tapak. Pindaan Undang-Undang Kecil Bangunan Seragam dan kemas kini lampiran kebangsaan boleh meningkatkan keseragaman, tetapi penguatkuasaan tetap terletak pada pihak berkuasa tempatan.

Utamakan perlindungan infrastruktur penting

Pakar Malaysia sepakat tentang penetapan keutamaan. Hospital, sekolah, empangan, jambatan utama dan kemudahan kecemasan perlu diberi keutamaan dalam sebarang program naik taraf seismik. Bangunan ini mesti terus berfungsi semasa dan selepas kejadian. Ini memerlukan perincian kukuh pada rangka struktur, pengekangan komponen bukan struktur seperti siling gantung dan paip, penambatan generator dan tangki air dengan selamat, serta perlindungan laluan keluar kecemasan. Laluan beban yang berlebihan penting supaya jika satu unsur gagal, unsur lain dapat berkongsi beban.

Teknik reka bentuk dan pengukuhan semula yang berkesan

Bagi bangunan mercu tanda atau bangunan penting yang baharu, pengasingan asas dan sistem pengasing lain boleh mengurangkan gegaran yang sampai ke struktur dengan menapis sebahagian gerakan tanah. Peranti redaman tambahan seperti peredam likat atau geseran boleh menyerap tenaga dan memendekkan tempoh gegaran yang dialami bangunan. Pilihan pengukuhan semula merangkumi sarung tiang dengan polimer bertetulang gentian atau keluli, serta penambahan rangka berpengaku atau dinding ricih yang memberikan kekuatan sisi yang jelas. Perincian sambungan tangga, pengukuhan dinding sekatan dan penambatan peralatan mekanikal serta elektrik dapat mengehadkan kerosakan dan membantu bangunan terus beroperasi. Bagi saluran paip dan tangki, sambungan fleksibel dan penambatan dapat mengelakkan kebocoran atau pecah. Jurutera menganggarkan kos tambahan langkah seismik dalam bangunan baharu sekitar 5 hingga 15 peratus. Pengukuhan semula secara berfasa boleh mengagihkan kos dan mengurangkan gangguan.

Pemetaan dan pemantauan risiko

Malaysia telah memperkukuh pemantauan sejak beberapa tahun kebelakangan ini. MetMalaysia mengendalikan rangkaian sensor seismik di seluruh negara dan menyelaras usaha dengan agensi serantau. Sistem Amaran Awal Tsunami Malaysia boleh menyalurkan amaran gempa kepada orang ramai dalam beberapa minit selepas pengesanan apabila berkemungkinan berlaku tsunami. Jabatan Mineral dan Geosains memasang puluhan alat untuk memantau sesar tempatan, termasuk Sesar Kuala Lumpur di Selangor. Pihak berkuasa menerbitkan peta bahaya seismik bagi Semenanjung Malaysia, Sabah dan Sarawak pada 2019 untuk membantu reka bentuk dan perancangan bencana.

Ahli seismologi mengesyorkan peta ini dikemas kini dengan set data 2025 supaya mengambil kira sumber dari Sumatera serta sesar intraplat tempatan. Mikrozonasi di bandar padat seperti Lembah Klang, Johor Bahru dan Pulau Pinang akan memperincikan pemahaman tentang penguatan gegaran tanah mengikut kawasan kejiranan. Perincian itu mempengaruhi nilai pecutan tanah puncak yang digunakan jurutera, sekali gus membantu memastikan projek baharu dan kerja pengukuhan semula sesuai dengan bahaya sebenar di tapak. Data yang lebih baik turut menyokong penentuan keutamaan pemeriksaan semula bangunan dan perancangan tindak balas kecemasan.

Tanah runtuh, cerun dan empangan selepas gempa

Gempa bumi sederhana sekalipun boleh menjejaskan kestabilan cerun, khususnya di kawasan pembangunan tanah tinggi. Pakar geoteknik memberi amaran bahawa gegaran boleh mencetuskan tanah gelongsor dan runtuhan batu, manakala hujan lebat sejurus selepas gempa boleh meningkatkan risiko. Pihak berkuasa tempatan, pengendali empangan dan pihak berkuasa jalan raya perlu mempergiat pemeriksaan bagi mengesan rekahan, dinding yang menggelembung, mendapan tanah dan longkang tersumbat. Pengukuhan cerun, sistem saliran yang kukuh dan struktur penahan dapat mengurangkan risiko kegagalan. Pemeriksaan visual yang kerap serta penggunaan alat pemantauan di takungan penting dan sekolah di lereng bukit membantu mengesan pergerakan lebih awal.

Sudut pandang serantau, dengan Singapura memantau

Kesan limpahan serantau daripada gegaran Johor tidak sampai menimbulkan masalah di Singapura. Pihak Berkuasa Bangunan dan Pembinaan melaporkan bahawa tiada sensor gegaran yang dipasang pada bangunan di Singapura diaktifkan, dan bangunannya mematuhi kod antarabangsa yang disesuaikan dengan keadaan tempatan. Agensi di kedua-dua belah Selat terus menjejaki perkembangan seismik dan meneliti rangka kerja keselamatan. Peristiwa ini menegaskan pentingnya perkongsian data rentas sempadan dan amalan reka bentuk yang serasi di rantau yang saling berhubung rapat.

Langkah yang boleh diambil penduduk dan pemilik bangunan sekarang

Persediaan melengkapkan usaha keselamatan. Aktivis masyarakat berkata kesedaran awam masih rendah walaupun pemantauan dan piawaian profesional telah maju. Langkah mudah dapat mengurangkan risiko di rumah, tempat kerja dan sekolah. Pengurus bangunan patut menyemak pelan keselamatan dan memastikan peralatan penting ditambat dengan kukuh. Pemilik hartanah lama di koridor berisiko tinggi boleh mendapatkan nasihat jurutera bertauliah tentang pilihan saringan dan pengukuhan semula.

• Berlatih prosedur Tunduk, Berlindung dan Bertahan semasa latihan kecemasan serta ajarkannya kepada kanak-kanak dan kakitangan.
• Kukuhkan perabot tinggi, pemanas air dan peralatan berat pada dinding atau lantai.
• Sediakan kit kecemasan yang mengandungi air, makanan, lampu suluh, bateri, ubat-ubatan dan bekalan pertolongan cemas.
• Kenal pasti laluan keluar, jangan gunakan lif semasa gegaran dan tentukan tempat berkumpul di luar bangunan.
• Periksa sama ada terdapat rekahan baharu pada dinding, tiang dan tangga selepas sebarang gegaran yang dirasai, serta hubungi pakar jika ragu-ragu.
• Semak dokumentasi bangunan untuk mengesahkan peruntukan seismik bagi projek selepas 2016.
• Bagi bangunan lama berhampiran sesar yang dipetakan, pertimbangkan penilaian visual pantas oleh jurutera struktur.
• Sekolah dan tempat kerja patut mengadakan latihan pemindahan serta berkongsi maklumat keselamatan secara berkala.
• Pihak berkuasa tempatan boleh mengutamakan pemeriksaan hospital, sekolah, jambatan dan empangan.

Perkara Utama

• Tujuh gegaran melanda Johor antara 24 hingga 31 Ogos, termasuk gempa bermagnitud 4.1 berhampiran Segamat, dengan kerosakan kecil dilaporkan.
• Pakar berkata Semenanjung tidak boleh dianggap sebagai kawasan tanpa risiko dan menggesa naik taraf bersasar di kawasan yang lebih berbahaya.
• Ahli geologi mengaitkan siri gempa Segamat dengan pengaktifan semula sesar Mersing dan menggesa peta bahaya dikemas kini serta mikrozonasi dilaksanakan.
• Kod seismik Malaysia ialah Lampiran Kebangsaan kepada Eurocode 8 (MS EN 1998-1), yang diperkenalkan pada 2017 dan dimasukkan dalam Undang-Undang Kecil Bangunan Seragam.
• Penerapannya berbeza mengikut negeri dan penguatkuasaan tidak sekata. Jurutera menganggarkan langkah seismik menambah kira-kira 5 hingga 15 peratus kepada kos bangunan baharu.
• Komuniti kejuruteraan mahu penyelarasan dengan Eurocode 8 Generasi Kedua dan mengesyorkan penilaian bahaya segera di seluruh bandar selepas kejadian yang dirasai.
• Infrastruktur penting perlu diberi keutamaan, dengan pilihan seperti pengasing, peredam, pengaku dan sarung tiang untuk meningkatkan daya tahan.
• Pemantauan telah diperluas dengan sensor seismik di seluruh negara, siren tsunami dan peta bahaya 2019 yang menurut pakar perlu dikemas kini dengan data 2025.
• Gegaran boleh meningkatkan risiko tanah runtuh di cerun dan sekitar empangan, sekali gus mendorong gesaan untuk pemeriksaan geoteknik yang lebih ketat dan naik taraf saliran.
• Singapura melaporkan tiada kesan daripada gempa Johor tetapi terus memantau. Langkah persediaan awam seperti Tunduk, Berlindung dan Bertahan serta pemeriksaan keselamatan di rumah digalakkan.