Lombong Tembaga Tampakan Menguji Aspirasi EV Filipina Berdepan Hak Tanah dan Risiko Air

Deposit tembaga yang luas di gunung yang berpecah pendapat

Lombong Tampakan bernilai AS$5.9 bilion yang dicadangkan itu boleh menghasilkan purata 375,000 tan tembaga dan 360,000 auns emas setahun selama 17 tahun. Namun, lebih tiga dekad selepas depositnya dikenal pasti, projek di selatan Mindanao itu masih tersepit antara cita-cita perlombongan negara, larangan peringkat wilayah serta pertikaian mengenai tanah dan air Orang Asal.

Bagi Filipina, Tampakan membuka kemungkinan untuk bertapak dalam rantaian bekalan yang memenuhi keperluan kenderaan elektrik, rangkaian elektrik dan tenaga boleh baharu. Bagi masyarakat Blaan yang terjejas, projek ini membawa keputusan mengenai wilayah nenek moyang, pemindahan penduduk dan sama ada bayaran serta pekerjaan yang dijanjikan mampu menggantikan kehilangan akses kepada tanah.

Institut Kajian Pembangunan Filipina, dalam kertas dasar perlombongannya pada 2022, menyifatkan larangan wilayah itu sebagai halangan walaupun pihak yang mencadangkan projek telah memenuhi keperluan undang-undang untuk memulakan operasi. Penilaian itu tidak menamatkan pertikaian tempatan. Pegawai Tampakan terus menuntut syarat yang lebih jelas, manakala pihak yang menentang mempersoalkan langkah perlindungan alam sekitar dan proses mendapatkan persetujuan masyarakat.

Skala projek itu juga perlu diteliti dengan cermat. Kira-kira tiga bilion tan bijih bukan bermakna tiga bilion tan tembaga. Bijih ialah batuan yang mengandungi mineral, dan sebahagian besarnya akan menjadi sisa selepas diproses. Oleh itu, nilai logam di bawah tanah tidak sama dengan hasil, keuntungan atau manfaat awam yang boleh dijana oleh lombong yang beroperasi.

Perbezaan ini penting kerana unjuran ekonomi projek itu besar, begitu juga perubahan fizikal yang dicadangkan. Pelan terdahulu menggambarkan penggalian sedalam ratusan meter, penyimpanan sisa secara besar-besaran dan pemindahan ribuan penduduk. Permintaan tembaga yang meningkat mahupun kelulusan negara tidak menjawab persoalan tentang pihak yang akan menanggung kos tersebut.

Faktor yang menjadikan tembaga Tampakan bernilai

Tembaga mengalirkan elektrik dengan cekap, menjadikannya berguna dalam lilitan motor, sambungan bateri, kabel dan peralatan pengecasan. Charles Cooper, ketua penyelidikan tembaga di Wood Mackenzie, berkata kenderaan elektrik boleh menggunakan sehingga empat kali lebih banyak tembaga berbanding kereta konvensional. Bas atau trak elektrik pula boleh mengandungi sehingga empat kali lebih banyak tembaga berbanding kereta elektrik.

Cooper menjangkakan permintaan berkaitan peralihan tenaga akan meningkat dua kali ganda menjelang 2040. Beliau menganggarkan bahagian penggunaan tembaga keseluruhan yang dikaitkan dengan kenderaan elektrik sekitar 6 peratus pada tahun sebelum kenyataannya dibuat, dan meningkat kepada 12 peratus menjelang 2040. Ini bermakna bahagiannya meningkat dua kali ganda, bukannya sekadar unjuran bahawa bilangan kenderaan akan berganda.

Analisis Wood Mackenzie menunjukkan kira-kira 900,000 tan kapasiti tembaga baharu perlu ditambah setiap tahun hanya untuk memperlahankan peningkatan kekurangan bekalan. Unjuran pengeluaran tahunan Tampakan sebanyak 375,000 tan bersamaan kira-kira 42 peratus daripada angka itu. Perbandingan ini menggambarkan skalanya, bukan bermakna sebuah lombong yang dicadangkan mampu mengatasi kekurangan bekalan global.

Permintaan juga meliputi rangkaian elektrik, penjanaan tenaga boleh baharu, pusat data dan infrastruktur digital, selain sektor pengangkutan. Tembaga dari Tampakan tidak semestinya digunakan dalam kenderaan elektrik Filipina atau secara eksklusif dalam produk yang dikaitkan dengan pengurangan pelepasan. Pelanggan dan destinasi pemprosesan akhirnya belum diumumkan secara terbuka.

Dasar negara berubah, tetapi halangan wilayah kekal

Jabatan Alam Sekitar dan Sumber Asli mengenakan larangan di peringkat negara terhadap projek perlombongan lubang terbuka yang dirancang bagi bijih tembaga, emas, perak dan kompleks pada 27 April 2017. Larangan itu ditarik balik melalui Perintah Pentadbiran 2021-40 pada 23 Disember 2021. Tempoh antara kedua-dua tarikh itu kira-kira empat tahun lapan bulan, bukannya sembilan tahun.

Kertas PIDS menjelaskan bahawa perintah asal menyebut air berasid, logam berat, hakisan daripada timbunan sisa lombong dan kerentanan empangan tailing terhadap bahaya geologi. Pembatalan larangan itu merujuk kepada pemulihan ekonomi selepas pandemik serta menetapkan amalan teknikal, sosial dan alam sekitar yang lebih kukuh sebagai syarat penggunaan kaedah tersebut.

Larangan berasingan di Cotabato Selatan kekal sebagai isu utama. Laporan menyebut ia bermula pada 2010, manakala penilaian alam sekitar terdahulu menyatakan kod wilayah itu digubal pada Julai 2011. Tarikh yang dinyatakan berbeza, tetapi kedua-dua sumber bersetuju bahawa sekatan tempatan itu mendahului larangan negara dan terus menghalang Tampakan selepas Manila mengubah dasar.

Pertikaian itu melalui beberapa keputusan yang berbeza:

• 1994: Simpanan mineral disahkan, diikuti pemberian hak perlombongan pada 1995.
• 9 Januari 2012: DENR menolak permohonan pelepasan alam sekitar sementara menunggu penyelesaian pertikaian wilayah.
• 6 Mei 2019: Keputusan untuk mengembalikan pelepasan alam sekitar projek berkuat kuasa, menurut maklumat yang didedahkan pada 2020.
• 10 Ogos 2020: Majlis Tampakan memutuskan untuk membatalkan perjanjiannya dengan SMI.
• Oktober 2020: Suruhanjaya Kebangsaan Orang Asli mengeluarkan sijil prasyarat bagi projek itu.
• 23 Disember 2021: DENR menarik balik larangan perlombongan lubang terbuka di peringkat negara.
• 16 Mei dan 3 Jun 2022: Lembaga wilayah Cotabato Selatan mengundi untuk menarik balik larangan itu, kemudian gabenor memveto perubahan tersebut.

Laporan pada Ogos 2020 menyatakan cabaran mahkamah terhadap larangan wilayah itu masih belum diputuskan. Satu lagi laporan menyebut mahkamah di Koronadal mengekalkan larangan itu kemudian pada 2020. Oleh itu, keterangan terdahulu itu tidak sepatutnya dianggap sebagai gambaran kedudukan undang-undang semasa.

Pegawai tempatan mahukan perjanjian berbeza

Kebenaran di peringkat negara dan penerimaan pihak perbandaran ialah dua perkara berasingan. Majlis Tampakan membatalkan perjanjian utama perbandarannya dengan Sagittarius Mines, Inc. (SMI) melalui satu resolusi yang diumumkan pada 14 Ogos 2020, namun masih membuka ruang untuk merundingkan perjanjian baharu.

Ahli majlis berkata perjanjian 2009 itu tidak melalui semakan yang diwajibkan setiap empat tahun dan wakil perbandaran tidak dilibatkan dalam perbincangan semakan. Mereka menganggap peruntukannya kabur dan merugikan penduduk. Audit kerajaan pada 2013 merekodkan bayaran sekurang-kurangnya 40 juta peso kepada perbandaran itu sejak 1997.

Datuk Bandar Leonard Escobillo berkata beliau sebelum ini menyokong projek itu, tetapi kini mahu manfaat, butiran operasi dan pelan luar jangka diterangkan sebelum permit tempatan dikeluarkan. Beliau turut berkata belum pernah berpeluang berbincang dengan SMI.

Escobillo menyifatkan pendiriannya sebagai tanggungjawab untuk mengimbangi kepentingan sebuah perbandaran kecil, bukannya menolak perlombongan itu sendiri:

Kami perlu melindungi diri, termasuk daripada diri kami sendiri.

Menurut maklumat yang didedahkan pada 2020, perjanjian bantuan kewangan atau teknikal dilanjutkan bagi membolehkan operasi diteruskan hingga 2032, dengan kemungkinan pembaharuan hingga 2057. Tarikh tersebut merujuk kepada tempoh kontrak, bukannya tarikh pembinaan atau pengeluaran yang telah disahkan.

Persetujuan Blaan tidak bermakna semua sependapat

Lombong itu akan menjejaskan wilayah nenek moyang yang dikaitkan dengan lima majlis suku. Akta Hak Orang Asli 1997 mewajibkan persetujuan bebas, awal dan termaklum bagi projek yang menjejaskan wilayah Orang Asal. Dari segi amalan, persetujuan mesti diperoleh sebelum projek diteruskan, tanpa paksaan dan dengan maklumat yang mencukupi untuk memahami akibatnya.

Sijil prasyarat yang dikeluarkan Suruhanjaya Kebangsaan Orang Asli pada Oktober 2020 merupakan langkah rasmi yang penting, tetapi pihak yang menentang mempertikaikan kecukupan rundingan. Pensijilan rasmi dan persetujuan setiap keluarga yang terjejas bukan perkara yang sama.

Laporan mengenai pemimpin Blaan, Nora Puli Sukal, juga bercanggah. Satu laporan menyebut beliau enggan menyewakan tanahnya dan menentang lombong itu. Satu lagi, yang menceritakan lawatan pada Februari dalam konteks peristiwa pada 2022, merekodkan beliau secara terbuka menyokong SMI selepas melihat saudara-maranya menerima bantuan syarikat dan bayaran sewa.

Dalam laporan yang merekodkan sokongannya, Sukal berkata saudara-maranya mendapat manfaat daripada bantuan kewangan dan biasiswa:

Saya kini mengisytiharkan bahawa saya menyokong perlombongan. Saya akan menyokong operasi SMI.

Beliau turut menyuarakan kebimbangan bahawa jika terus menentang, bayaran yang masih terhutang kepada saudara-maranya mungkin terjejas. Itulah kebimbangan yang dinyatakannya, bukannya bukti bahawa SMI mengancam untuk menahan wang tersebut. Laporan yang bercanggah itu tidak menetapkan bila, atau sama ada, pendiriannya berubah lagi.

Sukal menganggarkan kira-kira 90 peratus tanah nenek moyang masyarakatnya telah disewakan. Sebaliknya, pemimpin Blaan Daguil Capion menganggarkan 10 peratus tanah di Bong Mal telah disewakan, dengan sekurang-kurangnya 200 hektar masih dalam rundingan. Angka-angka ini merujuk kepada masyarakat yang berbeza dan tidak boleh digabungkan menjadi satu anggaran bagi keseluruhan projek.

Nilai sebenar manfaat yang dijanjikan

Kadar sewa yang dilaporkan sebanyak 160,000 peso sehektar bagi tempoh 25 tahun bersamaan 6,400 peso setahun atau kira-kira 533 peso sebulan. Bayaran awal yang besar mungkin menarik bagi masyarakat miskin, tetapi pengiraan ini menunjukkan betapa kecil nilainya apabila diagihkan sepanjang suku abad.

Sokongan syarikat turut merangkumi biasiswa, perkhidmatan kesihatan dan program mata pencarian. SMI dilaporkan menyediakan 3 juta peso setahun kepada setiap satu daripada lima majlis suku untuk inisiatif masyarakat. Penyokong projek, termasuk Wakil Mandatori Orang Asli tempatan Domingo Collado, melihatnya sebagai sumber peluang dan mahu operasi dimulakan.

Wakil SMI Roy Antonio berkata pada Disember 2021 bahawa syarikat itu telah melabur 32 bilion peso dan membayar cukai sebanyak 2.6 bilion peso. Beliau mengunjurkan royalti Orang Asli sebanyak 6.6 bilion peso dalam dekad pertama operasi. Angka-angka itu ialah kenyataan dan unjuran syarikat, bukannya penerimaan masa depan yang disahkan secara bebas.

Kertas PIDS memberikan unjuran royalti berbeza, iaitu 4.8 bilion peso dalam tempoh sepuluh tahun, berserta 68 bilion peso cukai negara, 4 bilion peso cukai tempatan dan 2.6 bilion peso untuk Program Pembangunan dan Pengurusan Sosial. Kedua-dua anggaran royalti itu berbeza sebanyak 1.8 bilion peso. Tiada penjelasan yang menentukan sama ada perbezaan itu berpunca daripada andaian atau versi projek yang berlainan.

PIDS turut mengenal pasti kelemahan dalam menjejaki penyaluran royalti Orang Asli kepada penerima. Jumlah bayaran keseluruhan tidak menunjukkan sama ada manfaat diagihkan secara adil antara isi rumah. Bagi Tampakan, perbezaan antara hasil masyarakat yang dijanjikan dengan manfaat individu yang boleh disahkan penting untuk menilai tawaran yang dicadangkan.

Risiko terhadap kawasan tadahan air melangkaui lubang lombong

Environmental Science for Social Change, dalam penilaiannya pada 2012 yang bertajuk Menyingkap Tampakan, meletakkan deposit itu di rabung antara Sungai Pula Bato dengan sungai Tukay Mal dan Bong Mal. Penilaian itu mengenal pasti kerentanan air bawah tanah yang tinggi dan risiko seismik, menjadikan lokasi itu sendiri sebahagian daripada hujah menentang projek tersebut.

Penilaian itu menggambarkan lubang lombong yang dicadangkan seluas 500 hektar dan sedalam 800 meter, kemudahan yang menampung 1.35 bilion tan batuan sisa serta empangan yang mengandungi 1.1 bilion tan tailing. Tailing ialah bahan yang tertinggal selepas mineral berharga diasingkan daripada bijih. Angka-angka ini menggambarkan pelan terdahulu, bukannya reka bentuk pembinaan semasa yang telah disahkan.

Salah satu kebimbangan ialah saliran lombong berasid. Apabila batuan tertentu yang mengandungi sulfida terdedah kepada udara dan air, ia boleh menghasilkan air berasid yang membawa logam ke sungai atau air bawah tanah. Rawatan mungkin diperlukan lama selepas pengeluaran dihentikan.

Cirilo Casicas, uskup Keuskupan Marbel, berpendapat kemudahan sisa yang dicadangkan boleh meninggalkan beban berpanjangan:

Saliran lombong berasid akan terus menjadi masalah di sana, di lubang lombong terbuka, kemudahan batuan sisa dan kolam tailing. Kesannya berkekalan. Jejaknya kekal selama-lamanya.

ESSC memberi amaran bahawa pengambilan dan pencemaran air boleh menjejaskan mata pencarian lebih 100,000 petani. Ia turut menggambarkan senario terburuk yang melibatkan pelepasan 2.5 bilion tan atau lebih bahan jika kemudahan penyimpanan utama gagal. Ini ialah penilaian tentang potensi kemudaratan, bukannya kejadian yang telah berlaku di lombong Tampakan yang beroperasi.

SMI sebelum ini berkata kejuruteraan moden dan langkah perlindungan boleh mengawal risiko alam sekitar. Selepas permohonan pelepasan ditolak pada 2012, Presiden SMI ketika itu, Peter Forrestal, berhujah keputusan itu tidak dibuat berdasarkan merit penyata kesan alam sekitar projek. SMI menolak permintaan temu bual untuk laporan terkini mengenai pertikaian tersebut.

Keluasan projek yang bercanggah dan sejarah keganasan

Penerangan projek yang berbeza memberikan angka keluasan dan pemindahan penduduk yang berbeza. ESSC menyatakan kawasan konsesi kira-kira 23,600 hektar merentasi Cotabato Selatan, Sarangani, Sultan Kudarat dan Davao del Sur. Laporan kemudian menyebut kawasan akhir lombong yang dicadangkan seluas kira-kira 10,000 hektar. Sempadan konsesi dan kawasan akhir lombong mengukur perkara berbeza, maka kedua-duanya tidak boleh secara automatik dianggap sebagai kawasan yang akan digali.

Angka keluasan hutan lebih sukar diselaraskan. ESSC memetik rancangan untuk membersihkan 3,935 hektar hutan dan memindahkan 4,000 orang Blaan. Laporan lain menyatakan kira-kira 4,000 hektar akan terganggu, termasuk sekitar 1,300 hektar hutan, dan kira-kira 5,000 orang perlu dipindahkan. Tanpa pelan terkini yang menggunakan takrif seragam, angka-angka ini kekal sebagai anggaran berlainan yang dilaporkan.

ESSC turut menyebut 2.4 bilion tan bijih yang mengandungi 13.5 juta tan tembaga dan 15.8 juta auns emas, berbanding kira-kira tiga bilion tan bijih dalam laporan kemudian. Perbezaan itu tidak sepatutnya dianggap sebagai peningkatan sumber yang telah disahkan tanpa penilaian teknikal bertarikh.

Konflik telah pun mengorbankan nyawa. Laporan sejarah merekodkan sekurang-kurangnya dua dozen kematian dalam kawasan pajakan perlombongan, termasuk anggota keselamatan dan penduduk Orang Asal. Pemimpin suku Gurilmin Malid dan seorang teman muda terbunuh pada Julai 2002. Isteri dan dua anak lelaki Daguil Capion pula terkorban dalam operasi ketenteraan pada 2012.

Penempatan tentera, penentangan bersenjata Orang Asal, pasukan keselamatan syarikat dan pemberontak komunis semuanya merupakan sebahagian daripada sejarah ini. Kematian berlaku dalam suasana konflik yang rumit dan tidak boleh semuanya dikaitkan dengan satu pihak atau punca sahaja.

Strategi mineral tetap memerlukan pembeli dan akauntabiliti

Kerajaan Filipina mahu perlombongan menyokong peralihan kepada tenaga yang lebih bersih dan menarik pelaburan dalam pemprosesan domestik. Indonesia menawarkan perbandingan serantau: negara itu menyumbang kira-kira 4.5 peratus pengeluaran tembaga lombong global pada 2024 dan menarik pelaburan besar dalam peleburan. Filipina pula kekal sebagai negara yang kebanyakannya mengekstrak dan mengeksport, bukannya mengeluarkan produk siap.

Duo Fu, naib presiden penyelidikan pasaran bateri di Rystad Energy, berkata 92 peratus rizab tembaga Filipina belum mempunyai permit perlombongan. Beliau menyatakan pembangunan lombong mengambil masa lapan hingga 15 tahun, tempoh yang membolehkan pembiayaan, inflasi, perubahan dasar dan harga komoditi menjejaskan projek.

Sejarah pemilikan Tampakan menambah satu lagi isu yang belum terungkai. Glencore berundur pada 2015. Laporan menyebut kawalan seterusnya dipegang kepentingan Filipina, termasuk Alsons dan Indophil Resources Philippines yang dikaitkan dengan keluarga Sy; Biro Penambangan dan Geosains menyifatkan SMI dimiliki sepenuhnya oleh rakyat Filipina menjelang Disember 2017. Laporan pada 2024 menyatakan Chinalco dari China sedang mempertimbangkan pelaburan dalam struktur pegangan yang dilaporkan bernilai kira-kira AS$2 bilion. Tiada urus niaga disahkan secara terbuka.

China sudah menjadi destinasi utama bagi mineral Filipina. Data perdagangan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu dari 2020 hingga akhir 2024 menunjukkan kira-kira 90 peratus eksport bijih nikel Filipina dihantar ke pelabuhan China. Ini tidak menentukan destinasi tembaga Tampakan, walaupun kilang peleburan serantau, termasuk di China, berkemungkinan menjadi pembeli berpotensi.

Ellen Moore, pengarah program perlombongan di Earthworks, berpendapat bahawa kitar semula, guna semula dan kecekapan penggunaan bahan yang lebih baik boleh mengurangkan permintaan untuk pengekstrakan baharu. Penilaian gabungan Lead the Charge terhadap pengeluar kereta turut mendapati kemajuan yang tidak sekata dalam perlindungan alam sekitar, hak pekerja dan Orang Asal, dengan pelaksanaan ketinggalan berbanding beberapa komitmen korporat.

Emily Iona Stewart, ketua dasar dan advokasi di Global Witness, memberi amaran bahawa permintaan mineral semakin memenuhi keperluan AI dan pertahanan, selain tenaga lebih bersih. Mekanisme Pelarasan Sempadan Karbon Eropah menambah tekanan berkaitan pelepasan daripada pengeluaran, walaupun sektor awal yang terlibat merangkumi keluli, aluminium dan simen, bukannya tembaga. Mekanisme itu tidak menyelesaikan pertikaian tanah atau air Tampakan.

Tiada tarikh pengeluaran yang pasti, tarikh pendengaran baharu atau tarikh akhir bagi perjanjian perbandaran pengganti ditetapkan. Keputusan yang masih diperlukan melibatkan syarat tempatan yang boleh dikuatkuasakan, larangan wilayah, persetujuan, pelan kejuruteraan semasa dan tanggungjawab mengurus sisa selepas lombong ditutup.

Perkara Utama

• Unjuran pengeluaran tahunan Tampakan ialah 375,000 tan tembaga dan 360,000 auns emas selama 17 tahun.
• Larangan perlombongan lubang terbuka di peringkat negara berakhir pada Disember 2021, tetapi sekatan berasingan Cotabato Selatan kekal sebagai halangan.
• Tampakan membatalkan perjanjian perbandarannya dengan SMI pada Ogos 2020, namun masih membuka ruang untuk perjanjian baharu.
• Masyarakat Blaan berpecah pendapat, dan laporan bercanggah mengenai pendirian Nora Sukal terhadap lombong itu.
• Anggaran pembersihan hutan, pemindahan penduduk dan royalti yang dilaporkan berbeza-beza dan perlu diselaraskan.
• Perlindungan air, penyimpanan sisa dan akauntabiliti selepas penutupan merupakan isu utama yang belum diselesaikan.
• Tiada pelaburan Chinalco atau tarikh mula pengeluaran yang pasti disahkan secara terbuka.