Protes Air di Batam Cetus Persoalan Terhadap Ledakan Pusat Data Bernilai $6.7 Bilion

Paip kering berdepan industri digital yang berkembang pesat

Pelaburan pusat data di Batam melebihi $6.7 bilion menjelang pertengahan 2026, namun penduduk berhampiran taman digital utamanya berkata mereka menghabiskan masa tiga bulan tanpa bekalan air paip yang boleh diharap. Pada 5 Oktober, penunjuk perasaan yang membawa botol kosong, tong air dan perkakas rumah menyekat laluan masuk ke Nongsa Digital Park, menuntut pihak berkuasa memulihkan bekalan sebelum meluluskan lebih banyak pengembangan industri.

Pertikaian itu mendedahkan jurang antara cita-cita pelaburan dengan infrastruktur awam di sebuah pulau di Indonesia yang mempunyai kira-kira 1.3 juta penduduk dan bergantung pada air hujan yang disimpan di takungan. BP Batam, agensi kerajaan yang menyelia pembangunan pulau itu, menafikan air isi rumah disalurkan kepada pusat data. Penduduk mengesyaki kemudahan itu kerana kekurangan bekalan semakin teruk ketika pembinaan berkembang.

Sama ada dakwaan atau penafian, kedua-duanya tidak menjelaskan sejauh mana kemudahan yang beroperasi menyumbang kepada tekanan terhadap sistem air Batam. Penggunaan air sebenar mereka masih tidak jelas. Sementara itu, unjuran yang dikaitkan dengan BP Batam meletakkan permintaan masa depan daripada sembilan kemudahan Nongsa pada kira-kira 29 juta liter sehari menjelang 2032.

Dewi Susanti, penduduk Kampung Bakau Serip yang menyertai protes, menceritakan kehilangan bekalan air isi rumah:

Tiada setitik pun air keluar dari paip kami sejak tiga bulan lalu. Bekalan air kami boleh diharap sehinggalah pusat data mula dibina.

Laporan berbeza tentang saiz dan lokasi demonstrasi itu. Beberapa laporan menyebut kira-kira 300 peserta memasuki atau berhimpun di kawasan kompleks itu, manakala laporan lain menyebut puluhan orang menyekat pintu pagarnya. Semuanya bersetuju bahawa penduduk menyasarkan Nongsa Digital Park pada 5 Oktober selepas perkhidmatan air terganggu selama berbulan-bulan.

Membeli air bermakna mengurangkan perbelanjaan lain

Kekurangan itu bukan sekadar menyusahkan. Penduduk menceritakan terpaksa menunggu semalaman untuk penghantaran lori tangki, pertikaian tentang bekalan yang terhad dan wang yang sepatutnya digunakan untuk makanan dibelanjakan untuk air. Pegawai daerah Nongsa menganggarkan 700 hingga 800 orang terjejas di beberapa kawasan kejiranan Sambau. Pengendali air PT Air Batam Hilir menganggarkan kira-kira 160 rumah pelanggan terjejas.

Susanti berkata dua tong berharga Rp125,000 dan hanya bertahan sehari. Seorang lagi penduduk, Juniardi Adinda, menyebut harga Rp125,000 hingga Rp130,000 bagi 1,000 liter, jumlah yang mencukupi untuk satu atau dua hari. Keterangan itu merujuk kepada kuantiti berbeza dan tidak sepatutnya dianggap sebagai satu harga seliter yang sama.

Penduduk turut melaporkan bil bulanan sebanyak Rp150,000 hingga Rp200,000 walaupun perkhidmatan terganggu. Pengurus perkhidmatan Air Batam Hilir berkata caj langganan tetap sepatutnya tidak melebihi Rp33,000 dan meminta pelanggan melaporkan caj yang lebih tinggi. Perbezaan antara bil penduduk dengan caj tetap yang dinyatakan pengendali itu masih belum dijelaskan.

Pengendali berkata lapan lori tangki air telah dihantar. Menjawab aduan tentang air kotor, pengurus perkhidmatannya mengaitkan masalah itu dengan tangki berkarat dan berkata kenderaan tersebut tidak akan kembali. Keterangan penduduk tentang air yang keruh atau berbau lumpur menunjukkan pengagihan kecemasan perlu membekalkan air yang boleh digunakan, bukan sekadar menghitung jumlah penghantaran.

Susanti menjelaskan kesan pengambilan air terhadap keluarganya:

Suami saya terpaksa berjaga sepanjang malam untuk mendapatkan air, kemudian terus pergi bekerja keesokan paginya.

Sistem takungan yang sudah tertekan

Batam tidak mempunyai sungai utama atau sumber air tawar semula jadi yang boleh diharap sebagai sandaran. Kebanyakan laporan menyebut enam takungan utama: Sei Harapan, Nongsa, Sei Ladi, Duriangkang, Tembesi dan Muka Kuning. Laporan lain menyebut tujuh. Perbezaan cara takungan dihitung tidak dijelaskan, tetapi semuanya menggambarkan sistem yang sangat bergantung pada hujan.

Akar Bhumi Indonesia menganggarkan paras air takungan Nongsa menurun kira-kira empat sentimeter sehari, dengan jumlah penurunan 4.5 meter menjelang awal Oktober. Simulasinya menunjukkan bekalan hanya mencukupi kira-kira 34 hari tanpa hujan. Laporan Air Batam Hilir pula menyebut paras air turun kira-kira dua sentimeter sehari sejak Jun. Kadar yang dilaporkan ini berbeza dan bukan satu trend tunggal yang telah disahkan.

Angka pengeluaran juga berbeza. Pengendali menyatakan pengeluaran turun daripada kira-kira 80 kepada 30 liter sesaat. Timbalan BP Batam Denny Tondano memberikan angka kira-kira 90 turun kepada 25 liter sesaat. Kedua-dua laporan menunjukkan pengurangan teruk, tetapi tidak menetapkan garis dasar atau tempoh pengukuran yang sama.

Rekod hujan kerajaan tempatan menunjukkan jumlah hujan di Nongsa dari Januari hingga Julai 2026 ialah 925.50 milimeter, berbanding julat tahunan biasa 1,800 hingga 2,500 milimeter. Memandangkan tujuh bulan dibandingkan dengan setahun penuh, angka ini sahaja tidak dapat membuktikan defisit hujan tahunan.

Pihak berkuasa mengaitkan krisis itu dengan kemarau berpanjangan dan El Niño. Laporan terdahulu turut mengenal pasti kemerosotan fungsi kawasan tadahan, peningkatan permintaan dan kelemahan pengagihan. BP Batam telah mengenal pasti 18 kawasan yang mengalami tekanan air, dengan beberapa kawasan tinggi menerima air hanya dua jam sehari, menunjukkan kerentanan itu sudah wujud sebelum protes terbaharu.

Penjelasan pihak berkuasa tentang bekalan air industri

Denny Tondano, timbalan BP Batam yang bertanggungjawab terhadap operasi perniagaan, berkata air penyejuk untuk pusat data Nongsa diperoleh dari Kawasan Perindustrian Kabil, yang mempunyai infrastruktur rawatan dan simpanan air hujannya sendiri. Beliau menafikan kemudahan itu menggunakan air daripada takungan Nongsa atau Duriangkang, termasuk dakwaan bahawa 160 liter sesaat dari Duriangkang telah diperuntukkan kepada mereka.

Beliau turut berkata kemudahan itu belum semuanya beroperasi dan Equator masih dalam pembinaan. Laporan lain menyebut dua pusat data sedang beroperasi, manakala angka BP Batam yang dipetik bagi September 2026 menyebut satu. Tarikh dan takrifnya berbeza, maka tidak wajar menganggap setiap kemudahan yang diumumkan sudah menggunakan peruntukan air unjuran sepenuhnya.

Pada 13 Oktober, pengarah rangkaian Telkom Indonesia Budi Satria Dharma Purba berkata NeutraDC Nxera Batam hampir siap dan keperluan air serta elektriknya telah dijangka. Laporan terdahulu menjangkakan bangunan pertamanya dibuka pada awal 2026. Kenyataan yang lebih terkini itu tidak mengesahkan sama ada sasaran pembukaan terdahulu tercapai.

Agus Hasan, profesor di Universiti Sains dan Teknologi Norway, menjelaskan jurang maklumat yang mencetuskan pertikaian itu:

Data yang boleh dipercayai tentang penggunaan air pusat data di Indonesia masih terhad, sebahagiannya kerana syarikat menganggapnya maklumat proprietari.

Bekalan bebas boleh mengurangkan persaingan langsung dengan rangkaian pengagihan air isi rumah. Namun, kewujudan bekalan sedemikian dengan sendirinya tidak mengukur penggunaan industri atau menunjukkan sama ada kawasan tadahan air yang lebih luas mampu menampung semua permintaan yang dirancang.

Sejauh manakah permintaan air masa depan boleh meningkat?

Unjuran BP Batam yang paling kerap dipetik ialah 29 juta liter sehari bagi sembilan pusat data Nongsa yang beroperasi pada 2032. Beberapa laporan menyatakan jumlah itu bersamaan 8.4% daripada keseluruhan bekalan Batam. Laporan terdahulu menggunakan peratusan yang sama bagi permintaan Nongsa yang digabungkan dengan projek Kabil berasingan, yang dijangka menggunakan sehingga 3 juta liter sehari.

Laporan terdahulu itu menyatakan bekalan harian daripada takungan Batam berjumlah kira-kira 382 juta liter. Berdasarkan angka tersebut, 29 juta dibahagikan dengan 382 juta ialah kira-kira 7.6%. Jika 3 juta liter Kabil ditambah, jumlahnya menjadi 32 juta liter, atau kira-kira 8.4%. Perbezaan ini penting: peratusannya bergantung pada projek yang dimasukkan dan garis dasar bekalan yang digunakan.

Projek NeutraDC Nxera bernilai $600 juta di Kabil mempunyai kapasiti terancang 56 megawatt. Unjuran permintaan airnya, sehingga 3 juta liter sehari, bersamaan kira-kira 41% daripada bekalan semasa kawasan perindustrian itu yang dinyatakan sebanyak 7.4 juta liter sehari. Ini ialah unjuran, bukannya ukuran penggunaan semasa.

Satu lagi kemudahan Nongsa yang dirancang, Golden Digital Gateway, mempunyai kapasiti yang dinyatakan sebanyak 5.2 megawatt dan unjuran permintaan air kira-kira 881,000 liter sehari menjelang 2032. Angka projek ini menunjukkan sebab permintaan perlu dinilai bagi setiap kemudahan, bukan disimpulkan berdasarkan kapasiti elektrik semata-mata.

Donal Pangihutan daripada Majlis Ekosistem Pusat Data Indonesia memberikan anggaran berasingan bagi keperluan semasa pusat data, iaitu 600 hingga 700 liter sesaat. Jika ditukar kepada jumlah sehari, angkanya kira-kira 51.8 juta hingga 60.5 juta liter. Skop anggaran itu tidak jelas, dan ia tidak boleh diselaraskan secara langsung dengan unjuran Nongsa atau dianggap sebagai penggunaan semasa yang telah disahkan.

Pelan penyahgaraman mempunyai kapasiti dan tarikh akhir berbeza

Selepas protes pada Ogos dan September, pihak berkuasa mengarahkan pemaju pusat data membina kemudahan penyahgaraman dan tidak bergantung pada takungan air tawar. Osmosis songsang air laut, atau SWRO, menggunakan tekanan untuk menolak air laut melalui membran yang menyingkirkan garam, lalu menghasilkan air yang sesuai untuk rawatan lanjut dan kegunaan.

Denny menyifatkan sistem berkapasiti 1,200 liter sesaat yang dijangka siap dalam kira-kira setahun. Satu lagi laporan tentang kenyataannya menyebut 1,200 liter sesaat sebagai keperluan air fasa pertama, yang akan dibekalkan secara bebas dalam tempoh lapan hingga 12 bulan. Perbezaan antara kapasiti loji dengan permintaan pelanggan masih belum dijelaskan.

Satu laporan berasingan yang memetik BP Batam menyebut kemudahan SWRO yang dirancang di Nongsa dan Kabil akan menambah 750 liter sesaat pada peringkat awal dalam tempoh dua hingga tiga tahun berikutnya, sebelum meningkat kepada kira-kira 1,000 liter sesaat. Menteri Transmigrasi Muhammad Iftitah Sulaiman Suryanagara menyokong pendekatan itu bagi melindungi bekalan takungan untuk isi rumah.

Huraian ini mungkin merujuk kepada kemudahan atau fasa yang berbeza, tetapi tidak menetapkan satu jadual penghantaran yang dipersetujui. Pada pengeluaran berterusan, 750 liter sesaat akan menghasilkan 64.8 juta liter sehari, manakala 1,200 liter sesaat akan menghasilkan 103.7 juta liter. Kedua-dua pengiraan itu tidak bermakna kapasiti tersebut sudah tersedia atau diperuntukkan sepenuhnya kepada Nongsa.

BP Batam turut menyatakan rancangan membina kemudahan rawatan air yang membekalkan 30 juta liter sehari kepada zon ekonomi khas Nongsa. Rawatan air tawar dan penyahgaraman air laut ialah proses yang berbeza, maka kapasiti yang diumumkan tidak sepatutnya dijumlahkan secara automatik sebagai bekalan baharu yang berasingan.

Perancangan elektrik berdepan peningkatan mendadak

Air hanya satu bahagian daripada cabaran infrastruktur. Dalam kenyataan tenaga September, BP Batam memetakan kemudahan sedia ada, komitmen pelaburan dan projek yang dirancang dengan kapasiti teknologi maklumat sebanyak 1.47 gigawatt. Angka itu merangkumi keseluruhan saluran pembangunan, bukannya elektrik yang sedang digunakan.

Timbalan pelaburan Fary Djemy Francis membentangkan angka itu pada taklimat 25 September 2026 mengenai Keputusan Menteri Tenaga dan Sumber Mineral No. 354.K/TL.04/MEM.L/2026 berkenaan tarif elektrik PLN Batam. BP Batam berkata kesiapsiagaan utiliti perlu mendahului pelaburan dan mengenal pasti lima keutamaan: tarif yang kompetitif, tenaga yang boleh diharap, pembinaan infrastruktur, daya tahan bekalan air serta penyelarasan antara pelaburan dengan kapasiti utiliti.

Kenyataan itu mengunjurkan pusat data boleh menyumbang lebih separuh daripada beban elektrik puncak Batam pada 2029. PLN Batam meramalkan permintaan puncak meningkat daripada 841 megawatt pada 2026 kepada 2,540 megawatt pada 2035, kira-kira tiga kali ganda angka permulaan, dengan kapasiti bekalan terancang sebanyak 3,691 megawatt.

Anggaran rasmi lain yang dipetik dalam laporan meletakkan permintaan pusat data melebihi 1,100 megawatt menjelang 2030. Angka ini tidak boleh disamakan secara langsung dengan saluran pembangunan 1.47 gigawatt: kapasiti teknologi maklumat merujuk kepada peralatan pengkomputeran, manakala permintaan elektrik kemudahan turut merangkumi sistem penyejukan dan sokongan.

Di peringkat global, Agensi Tenaga Antarabangsa menganggarkan pusat data menggunakan 415 terawatt jam pada 2024, kira-kira 1.5% daripada penggunaan elektrik dunia, dan mengunjurkan 945 terawatt jam pada 2030. Angka itu menjelaskan tekanan untuk menambah bekalan, tetapi tidak menentukan jumlah yang mampu ditampung oleh grid atau takungan Batam.

Kekangan Singapura membantu mengalihkan pelaburan

Batam menarik pelabur melalui kos operasi yang lebih rendah, kedekatan dengan Singapura dan akses kepada laluan utama kabel dasar laut. Singapura menggantung pembinaan pusat data baharu pada 2019 kerana kekangan tanah dan tenaga, kemudian membuka semula pembangunan pada 2022 dengan syarat kecekapan yang lebih ketat. Peruntukan awal bagi pusat baharu ialah 60 megawatt.

Projek yang diumumkan di Batam jauh lebih besar. DayOne menandatangani perjanjian dengan sebuah syarikat utiliti milik negara Indonesia pada April bagi pembangunan berkapasiti kira-kira 450 megawatt. Pada Jun, DayOne, Nvidia dan Firmus Technologies mengumumkan kemudahan AI berkapasiti 360 megawatt. Kapasiti yang diumumkan ini tidak sepatutnya dijumlahkan tanpa bukti bahawa ia merujuk kepada pembangunan berasingan yang tidak bertindih.

Projek lain termasuk kemudahan seluas 13,000 meter persegi di Nongsa yang disokong Gaw Capital dan Sinar Primera. BP Batam turut menyokong pembangunan AI terancang bernilai $5 bilion yang meliputi 30 hektar pada Mei 2026.

Jumlah projek berbeza mengikut laporan: satu laporan menyenaraikan 10 kemudahan Batam yang diluluskan, enam daripadanya di Nongsa, manakala laporan lain menyebut kira-kira 18 projek dalam saluran pembangunan. Nongsa sahaja dilaporkan mempunyai sembilan kemudahan terancang, sekurang-kurangnya 10, atau sembilan dengan empat lagi dijangka. Projek yang diluluskan, sedang beroperasi dan dicadangkan ialah kategori berbeza, dan tiada satu angka keseluruhan yang diselaraskan menjelaskannya.

Johor yang berdekatan turut menarik pelaburan besar, sambil berdepan aduan tentang tekanan akibat pembinaan dan penggunaan sumber. Proses kelulusannya merangkumi penilaian teknikal keperluan air, elektrik dan penyejukan sebelum syor jawatankuasa penyelaras dibuat. Garis panduan kemampanan yang dicadangkan Malaysia akan mengecualikan kemudahan baharu daripada kawasan dengan Indeks Tekanan Air sekurang-kurangnya 0.8, iaitu ukuran tekanan serius terhadap ketersediaan air.

Pilihan penyejukan dan peraturan menentukan beban

Pelayan menghasilkan haba dan reka bentuk penyejukan menentukan jumlah air yang diperlukan oleh sesebuah kemudahan. Sistem penyejatan kehilangan air semasa menyingkirkan haba. Sistem yang mengitar semula air berulang kali boleh mengurangkan penggunaan, walaupun keperluan tenaga, iklim dan keadaan operasi tetap penting. Penyejukan langsung menggunakan air laut, seperti yang dilakukan di kemudahan Google di Hamina, Finland, berbeza daripada menyahgaramkan air laut terlebih dahulu.

Pengambilan air merujuk kepada air yang diambil daripada sesuatu sumber; penggunaan pula merujuk kepada bahagian yang tidak dikembalikan, termasuk air yang tersejat. Pendedahan data perlu membezakan kedua-duanya. Angka dari negara lain, termasuk anggaran Amerika Syarikat bahawa pusat data menggunakan secara langsung 66 bilion liter air pada 2023, ialah konteks dan bukannya bukti penggunaan di Batam.

Undang-Undang Sumber Air Indonesia No. 17 Tahun 2019 mengutamakan keperluan asas masyarakat. Pelesenan perniagaan di bawah Peraturan Kerajaan No. 28/2025 dan Peraturan Kementerian Komunikasi dan Digital No. 15/2025 dilaksanakan bersama peraturan pengurusan air berasingan di bawah Peraturan Kerajaan No. 30/2024 serta peraturan kelulusan alam sekitar di bawah Peraturan Kerajaan No. 22/2021.

Pengerusi IDPRO Hendra Suryakusuma menggesa pelan nasional yang merangkumi lokasi sesuai, bekalan tenaga tambahan, keperluan isi rumah, kecekapan yang boleh diukur, ketelusan dan manfaat ekonomi. Aktivis Walhi Wahyu Eka Setyawan menggesa supaya pembangunan dihentikan sementara dan perlindungan khusus diwujudkan. Cadangan kecekapan termasuk pendedahan sumber air dan kitar semula, serta keberkesanan penggunaan kuasa di bawah 1.3. Nisbah itu membandingkan jumlah elektrik sesebuah kemudahan dengan elektrik yang digunakan oleh peralatan pengkomputeran.

Di Purwakarta, Gabenor Jawa Barat Dedi Mulyadi menghentikan sementara projek BDx berkapasiti terancang 640 megawatt kerana kelulusan alam sekitar dan bangunannya belum diperoleh. Laporan memberikan unjuran air yang berbeza: kira-kira 6 juta liter sehari pada peringkat awal, atau 384 liter sesaat, bersamaan kira-kira 33.2 juta liter sehari. Angka itu mungkin merujuk kepada fasa berbeza, tetapi perbezaannya belum dipastikan.

Kerja pemulihan diteruskan tanpa tarikh pemulihan yang pasti

BP Batam sedang menyambungkan sistem air minuman Duriangkang kepada rangkaian pengagihan Nongsa dan menghubungkan takungan Nongsa Botanical Garden dengan takungan Nongsa. Lori tangki masih digunakan sebagai sebahagian daripada tindak balas sementara kerja ini diteruskan. Cadangan terdahulu termasuk pembenihan awan jika kekurangan bekalan berterusan.

Datuk Bandar merangkap Ketua BP Batam Amsakar Achmad menggariskan program yang lebih luas: menggantikan paip yang dikatakan berusia 30 hingga 50 tahun, menilai sumber air mentah tambahan termasuk saluran paip bawah air dari Kabupaten Lingga, serta memasang sistem pemantauan SCADA. SCADA membolehkan pengendali memantau keadaan rangkaian dari jauh dan mengesan gangguan dengan lebih pantas. Anggaran kos pembaikan terdahulu mencecah Rp1.4 trilion, kira-kira $85 juta.

Rangkaian peristiwa ini menunjukkan tindakan segera dan komitmen yang masih belum ditunaikan:

• Disember 2024: Penduduk Teluk Mata Ikan membantah perkhidmatan air yang tidak menentu; bekalan dilaporkan bertambah baik dalam beberapa hari.
• Ogos dan September 2026: Protes susulan mendahului arahan supaya pemaju menyediakan kemudahan penyahgaraman.
• 5 Oktober: Penduduk Sambau menyekat Nongsa Digital Park.
• 9 Oktober: Kira-kira 500 penduduk menghadiri doa memohon hujan di takungan Nongsa.
• 10 dan 11 Oktober: Hujan kembali di beberapa bahagian Batam, namun tiada pengesahan bahawa bekalan takungan telah pulih.
• 13 Oktober: Menteri Meutya Hafid berkata penyelarasan antara kementerian dan agensi masih diteruskan.

Tiada tarikh pasti bagi pemulihan sepenuhnya bekalan isi rumah, dapatan akhir kerajaan atau dasar pusat data nasional yang lengkap diumumkan dalam laporan ini. Hujan dan penghantaran sementara tidak menyelesaikan persoalan utama: sama ada isi rumah boleh menerima bekalan air yang boleh diharap ketika permintaan industri meningkat.

Perkara Utama

• Penduduk berprotes di Nongsa Digital Park pada 5 Oktober selepas gangguan air berpanjangan.
• BP Batam menyalahkan kemarau dan menafikan penyaluran air takungan untuk isi rumah kepada pusat data.
• Penggunaan sebenar oleh kemudahan yang beroperasi masih tidak jelas.
• Sembilan pusat Nongsa yang dirancang mungkin memerlukan 29 juta liter sehari menjelang 2032.
• Cadangan penyahgaraman mempunyai kapasiti dan jadual penghantaran yang berbeza.
• Saluran pembangunan 1.47 gigawatt BP Batam merangkumi kapasiti yang beroperasi, komitmen dan projek terancang.
• Sambungan paip, penghantaran lori tangki dan perancangan rangkaian yang lebih luas sedang dijalankan, tanpa tarikh pemulihan yang pasti.