Jerebu di Malaysia Bawa Dua Risiko Kesihatan Ketika 34 Kawasan Catat Kualiti Udara Tidak Sihat

Udara tidak sihat merebak seiring peningkatan kes pernafasan

34 kawasan di seluruh Malaysia mencatatkan kualiti udara tidak sihat pada 9 pagi, 15 Oktober 2026, dengan Johan Setia di Selangor merekodkan bacaan Indeks Pencemaran Udara sebanyak 192, hanya sembilan mata di bawah kategori sangat tidak sihat. Di samping jerebu yang kelihatan, pakar kesihatan memberi amaran tentang satu lagi bahaya: ozon di aras bumi, sejenis gas yang boleh merengsakan paru-paru dan memburukkan kesan menyedut udara tercemar.

Sistem Pengurusan Indeks Pencemaran Udara Jabatan Alam Sekitar, yang dikenali sebagai APIMS, merekodkan 34 lagi kawasan dengan kualiti udara sederhana. Kementerian Kesihatan Malaysia turut merekodkan peningkatan jangkitan pernafasan dan keradangan mata di 78 fasiliti kesihatan terpilih di seluruh negara.

Kes jangkitan saluran pernafasan atas meningkat daripada 3,509 pada Minggu Epidemiologi 39 kepada 3,875 pada Minggu 40, iaitu peningkatan sebanyak 366 kes atau 10.43%. Kes konjunktivitis meningkat sebanyak 26.47%. Konjunktivitis ialah keradangan pada tisu nipis yang melapisi bahagian putih mata dan bahagian dalam kelopak mata, yang sering menyebabkan kemerahan dan rasa tidak selesa.

Prof Dr Mohd Hasni Jaafar, pakar kesihatan persekitaran dan toksikologi di Universiti Kebangsaan Malaysia, berkata pendedahan kepada zarah halus dan ozon secara serentak boleh membebankan sistem pernafasan dan kesihatan kardiovaskular secara akut, termasuk dalam kalangan orang dewasa yang sihat.

Bagi keluarga yang mempertimbangkan sama ada anak-anak patut bermain di luar, serta pekerja yang menghabiskan masa berjam-jam di luar, perkara praktikalnya ialah perlindungan daripada zarah asap dan perlindungan daripada ozon memerlukan langkah berbeza. Alat pernafasan N95 yang dipakai dengan betul boleh mengurangkan pendedahan kepada zarah halus. Ia tidak menapis gas ozon. Menjauhi udara luar yang tercemar kekal sebagai langkah utama untuk mengurangkan pendedahan kepada kedua-duanya.

Kawasan dengan kualiti udara paling buruk di Malaysia

Johan Setia mencatatkan bacaan tertinggi pada 9 pagi, diikuti rapat oleh Klang pada 191. Shah Alam merekodkan 179, Banting 170, Petaling Jaya 168 dan Kuala Selangor 161. Putrajaya mencatatkan 175, manakala Cheras dan Batu Muda di Kuala Lumpur masing-masing merekodkan 172 dan 162.

Johor mempunyai lapan kawasan dengan bacaan tidak sihat: Larkin pada 187, Batu Pahat pada 182, Pasir Gudang pada 181, Tangkak pada 177, Pengerang pada 170, Kluang pada 165, Kota Tinggi pada 162 dan Segamat pada 161. Di Negeri Sembilan, Nilai mencatatkan 187, Seremban 182 dan Port Dickson 176.

Bukit Rambai di Melaka merekodkan 184, diikuti Bandar Melaka pada 178 dan Alor Gajah pada 176. Bacaan tidak sihat turut meliputi Perak, Pulau Pinang, Pahang dan Sarawak. Seberang Perai mencatatkan 142, Temerloh 156, Samarahan 152 dan Serian 120.

Malaysia mengelaskan bacaan API dari sifar hingga 50 sebagai baik, 51 hingga 100 sebagai sederhana, 101 hingga 200 sebagai tidak sihat, 201 hingga 300 sebagai sangat tidak sihat, dan melebihi 300 sebagai berbahaya. Angka API menggambarkan kualiti udara pada skala indeks; kepekatan zarah pula mengukur jumlah pencemaran dalam sesuatu isipadu udara.

Mengapa zarah dan ozon membawa ancaman berbeza

PM2.5 bermaksud jirim zarahan berdiameter 2.5 mikrometer atau kurang, mengikut takrif Pertubuhan Kesihatan Sedunia. Zarah ini cukup kecil untuk menembusi jauh ke dalam paru-paru. Asap ialah salah satu sumbernya, dan zarahnya boleh membawa campuran bahan kimia.

Ozon di aras bumi terbentuk apabila nitrogen oksida dan sebatian organik meruap bertindak balas dalam cahaya matahari. Suhu tinggi boleh mempercepat tindak balas tersebut. Sesetengah tumbuh-tumbuhan turut membebaskan sebatian yang menyumbang kepada pembentukan ozon, dan pelepasannya berpotensi meningkat dalam keadaan lebih panas.

Mohd Hasni menjelaskan bahawa kedua-dua bahan pencemar boleh menyebabkan tekanan oksidatif dan keradangan. Tekanan oksidatif berlaku apabila bahan kimia reaktif mengatasi sistem perlindungan badan lalu merosakkan sel. Keradangan ialah tindak balas badan terhadap kecederaan atau kerengsaan; apabila ia menjejaskan saluran pernafasan, pernafasan boleh menjadi lebih sukar.

PM2.5 boleh mencetuskan keradangan jauh di dalam paru-paru dan menyumbang kepada gangguan yang menjejaskan jantung serta salur darah. Ozon merengsakan saluran pernafasan secara langsung, menyebabkan batuk, kerengsaan tekak, dada terasa ketat, sakit ketika menarik nafas dalam-dalam dan fungsi paru-paru merosot. Aktiviti fizikal dalam udara dengan kepekatan ozon tinggi boleh menambahkan beban pada paru-paru.

Gambaran daripada angka kesihatan

Peningkatan kes jangkitan saluran pernafasan atas di Malaysia daripada 3,509 kepada 3,875 bersamaan kira-kira satu kes tambahan yang direkodkan bagi setiap 10 kes pada minggu sebelumnya. Angka Kementerian Kesihatan meliputi 78 fasiliti terpilih, memberikan gambaran penyakit dalam kalangan pesakit yang mendapatkan rawatan di lokasi tersebut.

Peningkatan konjunktivitis sebanyak 26.47% lebih besar dari segi peratusan berbanding kenaikan jangkitan pernafasan. Angka kementerian yang dinyatakan di sini tidak menyertakan jumlah asas kes konjunktivitis.

Datuk Dr Zainal Ariffin Omar, pakar perubatan kesihatan awam, berkata pendedahan serentak kepada PM2.5 dan ozon di aras bumi membimbangkan kerana kedua-duanya boleh mencetuskan keradangan pernafasan dan tekanan oksidatif. Beliau merujuk kajian yang mendapati fungsi paru-paru merosot dengan lebih ketara dan risiko kemasukan ke hospital akibat penyakit pernafasan meningkat selepas terdedah kepada kedua-dua bahan pencemar itu.

Perkhidmatan Pemantauan Atmosfera Copernicus Kesatuan Eropah turut menggambarkan masalah ozon yang lebih meluas. Penilaiannya menyatakan gelombang haba, kebakaran hutan dan pelepasan akibat kegiatan manusia bergabung sehingga mendedahkan 40% penduduk dunia kepada pencemaran ozon yang amat tinggi sepanjang tahun berkenaan, dengan Asia sebagai rantau paling terjejas.

Golongan yang paling berisiko

Kanak-kanak, warga emas, wanita hamil dan mereka yang menghidap penyakit pernafasan atau kardiovaskular sedia ada antara golongan paling terdedah kepada udara tercemar. Pekerja luar menghadapi cabaran tambahan kerana perlu menghabiskan masa yang lama dalam keadaan yang mungkin dapat dielakkan oleh orang lain.

Kanak-kanak dan penghidap asma khususnya mudah terjejas akibat kerengsaan ozon dan kemerosotan fungsi paru-paru. Seseorang yang saluran pernafasannya sudah sempit atau meradang mungkin mengalami kesukaran yang lebih besar apabila pencemaran menambah kerengsaan.

Penghidap penyakit buah pinggang kronik juga perlu diberi perhatian. Mohd Hasni menjelaskan bahawa sebahagian kecil zarah yang disedut atau kandungan terlarutnya mungkin memasuki aliran darah. Pendedahan juga boleh mencetuskan keradangan dan perubahan fungsi salur darah yang mungkin menjejaskan buah pinggang.

Buah pinggang menerima kira-kira 20% hingga 25% darah yang dipam oleh jantung ketika berehat. Bekalan darah yang banyak membantu organ itu menapis bahan buangan dan mengawal cecair, tetapi turut mendedahkannya kepada bahan yang beredar dalam darah. Mereka yang fungsi buah pinggangnya sudah terjejas mungkin amat terdedah kepada tekanan tambahan.

Kebakaran di Indonesia mengganggu kehidupan harian

Palangkaraya di Kalimantan Tengah mencatatkan indeks kualiti udara sebanyak 2,052, menurut Agensi Pengurusan Bencana Daerah bandar itu, ketika kebakaran hutan dan tanah merebak. Menjelang 14 Oktober, kawasan yang terbakar mencecah 1,444 hektar. Agensi itu merekodkan 887 kebakaran antara Jun hingga 13 Oktober.

Pihak berkuasa turut merekodkan 548 titik panas di Palangkaraya dan 11,166 di seluruh Kalimantan Tengah. Titik panas ialah isyarat haba yang dikesan melalui pemantauan, lazimnya menggunakan satelit. Satu kebakaran yang berterusan boleh menghasilkan beberapa pengesanan apabila pemerhatian dibuat berulang kali.

Penduduk Palangkaraya, Nono, menceritakan kesukaran bernafas yang dialami keluarganya, termasuk anak-anak kecil dan ibu bapanya yang lanjut usia. Asap merebak ke luar Indonesia hingga ke negara jiran, termasuk Malaysia. Timor-Leste mengumumkan penutupan sekolah di seluruh negara selama tiga hari bermula Khamis.

Jabatan Kesihatan wilayah Jambi merekodkan 26,957 pesakit dengan jangkitan pernafasan akut sepanjang September 2026. Kota Jambi merekodkan 9,281 kes dari Ogos hingga 24 September. Angka itu meliputi tempoh berbeza, maka jumlah bandar dan jumlah wilayah menggambarkan jangka masa penyakit yang berasingan.

Pada 9 Oktober, pemantauan kementerian alam sekitar merekodkan PM2.5 pada paras 484 mikrogram per meter padu di Kota Jambi dan 740 di Tebo. Kepekatan PM10 di Tebo mencecah 1,922 mikrogram per meter padu. PM10 merangkumi zarah sehingga 10 mikrometer, iaitu julat saiz yang lebih luas berbanding PM2.5.

Zakaria, ketua pencegahan dan kawalan penyakit jabatan kesihatan wilayah Jambi, memberi amaran bahawa pendedahan kepada asap boleh meningkatkan risiko serangan asma, penyakit paru-paru dan serangan jantung. Datuk Bandar Jambi, Maulana, telah mengeluarkan lebih lapan pekeliling sejak 26 Ogos, mengarahkan murid dari prasekolah hingga sekolah menengah rendah mengikuti pembelajaran jarak jauh.

Mengapa kebakaran tanah gambut terus menghasilkan asap

Gambut ialah tanah yang terbentuk daripada bahan tumbuhan yang terkumpul. Apabila kering, ia boleh terbakar di bawah permukaan, menyebabkan haba dan api terus bertahan selepas nyalaan yang kelihatan padam. Asap boleh terus terhasil ketika pasukan berdepan kesukaran untuk mencapai lapisan yang terbakar.

Asap daripada kebakaran gambut di Indonesia mengandungi PM2.5 serta bahan kimia berbahaya termasuk formaldehid, hidrogen sianida dan ammonia. Keadaan kering dan bekalan air yang terhad menyukarkan usaha pemadaman, manakala asap tebal mengurangkan jarak penglihatan bagi helikopter yang menggugurkan air.

Analisis satelit Walhi Jambi menganggarkan 43,451 hektar telah terbakar di Jambi setakat 8 Oktober, termasuk 11,339 hektar di Taman Negara Berbak dan Sembilang. Berdasarkan kedua-dua angka itu, taman negara berkenaan merangkumi kira-kira 26% kawasan terbakar yang dianggarkan. Lebih 2,134 hektar hutan terbakar terletak dalam zon terasnya.

Yunaidi, ketua pihak berkuasa taman negara itu, menggambarkan kebakaran yang merebak pantas di kawasan tanpa laluan akses dan dengan bekalan air yang semakin berkurangan. Pasukan di beberapa lokasi terpaksa menyuntik air terus ke dalam gambut. Gambut yang dalam juga menyukarkan jentera pengorek bergerak ketika membuat sekatan api.

KKI Warsi merekodkan kebakaran di sekurang-kurangnya 36 ladang kelapa sawit dan 15 konsesi perhutanan. Iola Abas dari Pantau Gambut berkata El Niño meningkatkan risiko kebakaran, manakala saliran dan pengurusan tanah menjadikan gambut lebih mudah terbakar. Sampel Pantau Gambut mendapati kira-kira 70% daripada 77 sekatan kanal rosak dan kira-kira 52% mempunyai paras air bawah tanah lebih 40 sentimeter di bawah permukaan. Sekatan kanal membantu mengekalkan air di tanah gambut; struktur yang rosak boleh menyukarkan tanah kekal lembap.

Rentetan peristiwa dan tindak balas

Usaha pemadaman kebakaran di Indonesia berterusan seiring meningkatnya kebimbangan kesihatan dan gangguan persekolahan. Beberapa tarikh menunjukkan perkembangan kecemasan itu:

• 9 Ogos: Kebakaran muncul berhampiran kawasan Taman Negara Berbak dan Sembilang di Parit 4, Rantau Rasau, menurut ketua taman negara Yunaidi.
• Mulai 26 Ogos: Datuk bandar Jambi berulang kali mengeluarkan arahan pembelajaran jarak jauh apabila asap menjejaskan bandar itu.
• 29 September: Misi bantuan Jepun berakhir selepas menyediakan tiga helikopter CH-47 Chinook, anggota dan peralatan sokongan.
• 8 Oktober: Analisis satelit Walhi Jambi menganggarkan 43,451 hektar terbakar di seluruh Jambi.
• 9 Oktober: Pemantauan merekodkan kepekatan PM2.5 sebanyak 484 mikrogram per meter padu di Kota Jambi dan 740 di Tebo.
• 15 Oktober: Malaysia merekodkan 34 kawasan dengan kualiti udara tidak sihat pada 9 pagi.

Menteri Alam Sekitar Indonesia, Jumhur Hidayat, berkata kebakaran boleh dikawal sepenuhnya dalam tempoh sebulan, berdasarkan perbincangan dengan Badan Nasional Penanggulangan Bencana. Beliau turut mengakui jarak penglihatan yang rendah mengganggu operasi helikopter.

Jumhur berkata kerajaan sedang menilai tawaran bantuan asing sebelum memutuskan sama ada mahu menerimanya:

"Kita perlu terlebih dahulu meneliti jenis bantuan yang ditawarkan dan sama ada bantuan itu benar-benar bermanfaat serta sesuai," katanya.

Indonesia sebelum ini menerima serbuk pemadam kebakaran dari Brazil serta pesawat dan anggota dari Jepun. Anggaran Jumhur memberikan jangka masa umum, bukannya tarikh tetap untuk mengawal kebakaran.

Cara mengurangkan pendedahan kepada kedua-dua bahan pencemar

Zainal Ariffin menasihatkan orang ramai supaya mengehadkan aktiviti luar yang lasak, khususnya pada petang yang panas dan cerah apabila paras ozon boleh meningkat. Bersenam meningkatkan jumlah udara yang disedut seseorang, sekali gus boleh menambah jumlah pencemaran yang memasuki paru-paru.

Alat pernafasan N95 yang dipakai dengan betul boleh mengurangkan penyedutan PM2.5 apabila seseorang perlu keluar. Kedapannya penting kerana udara yang bocor di sekeliling tepi alat akan memintas penapis. Ozon ialah gas dan menembusi penapis zarah N95 biasa, maka mengurangkan masa di luar tetap perlu walaupun alat itu dipakai.

Perlindungan di dalam bangunan juga bergantung pada jenis bahan pencemar. Penulen udara yang dilengkapi penapis udara zarah berkecekapan tinggi, dikenali sebagai penapis HEPA, boleh mengurangkan kepekatan zarah di dalam bangunan. Penapis HEPA standard tidak berkesan menyingkirkan gas ozon.

Zainal Ariffin mengesyorkan orang ramai berada di ruang tertutup berhawa dingin dengan tingkap ditutup ketika udara tercemar. Bagi keluarga, sekolah dan majikan, langkah segera yang boleh diambil adalah praktikal: pindahkan aktiviti lasak ke dalam bangunan, pendekkan tempoh pendedahan di luar yang perlu dan berikan perhatian khusus kepada penghidap asma, penyakit jantung atau penyakit buah pinggang. Pekerja luar memerlukan aturan yang mengurangkan masa mereka menyedut udara tercemar.

Perkara Utama

• Malaysia merekodkan kualiti udara tidak sihat di 34 kawasan pada 9 pagi, 15 Oktober, dengan Johan Setia mencatatkan bacaan API tertinggi, iaitu 192.
• Kes jangkitan saluran pernafasan atas di 78 fasiliti terpilih meningkat daripada 3,509 kepada 3,875 antara Minggu 39 dan 40.
• Zarah halus dan ozon di aras bumi kedua-duanya boleh meradangkan saluran pernafasan dan menambah beban kesihatan.
• Kanak-kanak, warga emas, wanita hamil dan mereka yang mempunyai penyakit sedia ada menghadapi risiko lebih tinggi.
• Kebakaran gambut yang berterusan di Indonesia menghasilkan asap serta mengganggu persekolahan dan operasi pemadaman.
• Alat pernafasan N95 dan penapis HEPA mengurangkan pendedahan kepada zarah, tetapi versi biasa tidak menyingkirkan gas ozon.