Indonesia Menimbang Yuran Pengajian Percuma di Universiti Awam, Termasuk Yuran Kemasukan Bebas

Anggaran Rp93.74 Trilion Berdepan Janji yang Lebih Luas

Indonesia sedang merangka rancangan untuk menghapuskan yuran pengajian biasa dan yuran kemasukan di universiti awam, dengan pengiraan terdahulu menganggarkan kos menampung 2,833,169 pelajar sekitar Rp93.74 trilion. Menteri sedang menimbang sama ada bantuan itu perlu diberikan kepada semua dengan serta-merta atau dimulakan untuk kumpulan tertentu, termasuk pelajar baharu dan mereka daripada isi rumah berpendapatan rendah.

Dalam mesyuarat pada 14 Oktober 2026 di Jakarta, Menteri Penyelaras Pembangunan Manusia dan Hal Ehwal Kebudayaan Sugiono berkata pengecualian yang dicadangkan itu perlu meliputi universiti awam, yang dikenali sebagai PTN, dan universiti Islam awam, yang dikenali sebagai PTKIN, secara sama rata. Arahan beliau turut merangkumi yuran yang dibayar oleh pelajar yang diterima melalui pemilihan yang ditadbir universiti, lazimnya disebut laluan kemasukan bebas.

Cadangan itu akan menghapuskan dua bayaran utama: Uang Kuliah Tunggal, atau UKT, iaitu yuran pengajian yang dikenakan setiap semester, dan Iuran Pengembangan Institusi, atau IPI, iaitu sumbangan pembangunan institusi yang lazimnya dikutip apabila pelajar memasuki universiti melalui kemasukan bebas. Bagi keluarga, menghapuskan hanya satu daripada bayaran itu mungkin masih meninggalkan jumlah besar yang perlu dibayar sebelum permohonan yang berjaya dapat bertukar menjadi tempat di universiti.

Sugiono meminta kementerian menyediakan belanjawan ideal dan senario pembiayaan minimum untuk dibincangkan dalam tempoh seminggu, sebelum mengemukakan pilihan kepada Presiden Prabowo Subianto. Menteri Pendidikan Tinggi, Sains dan Teknologi Brian Yuliarto berkata pengiraan itu akan menentukan seberapa pantas liputan boleh diperluas.

Kerajaan belum mengumumkan syarat kelayakan muktamad, peruntukan dana yang diluluskan atau tarikh mula pelaksanaan. Pilihan utama yang perlu dibuat kini ialah sejauh mana janji itu akan ditunaikan pada peringkat pertama dan cara menggantikan pendapatan universiti sambil memastikan pengajaran dan penyelidikan terus dibiayai secukupnya.

Apakah yang Diliputi Yuran Pengajian Percuma?

Kenyataan mesyuarat Kementerian Hal Ehwal Agama pada Oktober memberikan gambaran paling jelas tentang bayaran yang mahu dihapuskan oleh para menteri. Kenyataan itu menyebut Sugiono menggesa agar UKT dan IPI ditanggung, termasuk yuran pendidikan berkaitan kemasukan bebas.

Sugiono menjelaskan skop yang dimaksudkan dalam kenyataan yang diterjemahkan daripada bahasa Indonesia:

Khusus untuk pendidikan tinggi awam, pendidikan percuma merangkumi UKT dan yuran kemasukan. Laluan kemasukan bebas yang mengenakan yuran pendidikan juga perlu diliputi supaya pendidikan percuma benar-benar menjadi kenyataan dan tidak membebankan ibu bapa.

Oleh itu, pelajar akan dipertimbangkan berdasarkan peraturan pembiayaan yang dicadangkan, dan tidak dikecualikan hanya kerana laluan kemasukan mereka. Penghapusan yuran bagi kemasukan bebas merupakan sebahagian daripada cadangan pembiayaan; para menteri turut meneliti cara sistem kemasukan yang lebih luas beroperasi.

Pengiraan terdahulu sebanyak Rp93.74 trilion meliputi pengajian diploma D3, sarjana muda gunaan D4 dan sarjana muda S1 di institusi awam, termasuk program vokasional dan akademik. Arahan pada Oktober menambah keperluan jelas supaya universiti Islam awam dilayan secara sama rata. Pengiraan terperinci perlu menunjukkan bagaimana setiap kumpulan institusi dan pelajar dimasukkan dalam belanjawan yang dipilih.

Daripada Ikrar September kepada Pengiraan Oktober

Prabowo secara terbuka menyeru pendidikan percuma di institusi kerajaan semasa sambutan ulang tahun Parti Amanat Nasional pada 18 September. Lima hari kemudian, cadangan itu dibawa ke mesyuarat kabinet terhad di Istana Merdeka.

Kenyataan kabinet Setiausaha Negara pada September menyatakan presiden mengarahkan penubuhan pasukan khas yang diketuai menteri penyelaras ketika itu, Pratikno, dengan penyertaan Setiausaha Negara serta kementerian yang bertanggungjawab terhadap hal ehwal agama, kewangan dan pendidikan tinggi. Pada mulanya, Brian menjangkakan pengiraan yang lebih muktamad dan peringkat pelaksanaan dalam tempoh kira-kira dua minggu hingga sebulan.

• 18 September 2026: Prabowo mengumumkan seruannya supaya pendidikan awam hingga ke peringkat universiti diberikan secara percuma.
• 23 September: Mesyuarat kabinet mengarahkan pengiraan kewangan yang lebih mendalam dan menubuhkan pasukan khas.
• 30 September: Menteri meneliti pelan kerja pasukan itu dan keutamaan bagi belanjawan 2027.
• 14 Oktober: Sugiono menggesa agar UKT dan yuran kemasukan ditanggung serta meminta pilihan belanjawan disediakan dalam tempoh seminggu.

Arahan Oktober menunjukkan satu lagi perbincangan akan diadakan sekitar 21 Oktober, sebelum cadangan dikemukakan kepada presiden. Kenyataan pada September menamakan Pratikno sebagai menteri penyelaras, manakala kenyataan Kementerian Hal Ehwal Agama pada Oktober mengenal pasti Sugiono sebagai penyandang jawatan itu.

Bagaimanakah Kerajaan Akan Membiayainya?

Pengiraan Brian meneliti hasil universiti daripada yuran pengajian, sumbangan pembangunan dan kegiatan lain. Beliau berkata sesetengah institusi menggunakan pendapatan daripada program pascasiswazah untuk membantu membiayai pengajaran prasiswazah. Oleh itu, penggantian yuran pelajar memerlukan penelitian lebih dekat tentang aliran wang di setiap kampus.

Kerajaan merancang menggunakan belanjawan negara, yang dikenali sebagai APBN, dan bukannya agensi pelaburan Danantara. Menteri Kewangan Suahasil Nazara berkata pembiayaan akan dirangka dalam peruntukan pendidikan sedia ada dan bukannya mewujudkan kategori belanjawan baharu yang berasingan.

Draf belanjawan negara 2027 memperuntukkan Rp820 trilion untuk pendidikan, berbanding Rp769 trilion yang disebut bagi 2026. Berbanding jumlah Rp820 trilion yang dicadangkan itu, anggaran Rp93.74 trilion untuk universiti awam mewakili kira-kira 11.4%. Perbelanjaan pendidikan turut perlu menyokong sekolah, guru, program bantuan dan komitmen lain.

Pelan kerja Kementerian Penyelaras pada September mengutamakan langkah awal untuk menggunakan dengan lebih baik dan mengagihkan semula pembiayaan sedia ada bagi 2027. Rancangan jangka panjang merangkumi kajian semula aturan pembiayaan dan reka bentuk semula pengurusan pendidikan. Keupayaan belanjawan pusat dan wilayah, pemadanan rekod penerima bantuan serta pemetaan keperluan guru turut menjadi sebahagian daripada usaha itu.

Pengiraan kos standard universiti telah dibangunkan sejak 2024 dengan mengambil kira bidang pengajian, wilayah dan jumlah pelajar. Kursus makmal dan kursus berasaskan bilik darjah mempunyai kos berbeza, maka formula pembiayaan nasional perlu mengambil kira lebih daripada bilangan pelajar yang mendaftar.

Siapakah yang Akan Menerima Bantuan Terlebih Dahulu?

Brian menyatakan beberapa pilihan: menanggung kos semua pelajar yang layak, memulakannya dengan pelajar baharu atau menyasarkan kumpulan isi rumah berdasarkan pendapatan tertentu. Pegawai merujuk kepada desil pendapatan, iaitu pembahagian isi rumah kepada sepuluh kumpulan mengikut kedudukan ekonomi.

Skim yang bermula dengan pelajar baharu akan mengubah kos secara langsung bagi pengambilan seterusnya, manakala pelajar sedia ada akan terus tertakluk pada apa-apa aturan peralihan yang ditetapkan kerajaan. Menyasarkan isi rumah berpendapatan rendah akan mengutamakan bantuan kepada mereka yang memerlukan dari segi kewangan. Liputan untuk semua akan membantu lebih ramai pelajar sejak awal, tetapi memerlukan komitmen segera yang lebih besar.

Pelan kerja September mengutamakan golongan berpendapatan rendah dan wilayah ketinggalan yang memerlukan peningkatan penyertaan dalam pendidikan. Keutamaan itu menghubungkan cadangan universiti dengan program kerajaan yang lebih luas, iaitu pendidikan wajib selama 13 tahun.

Bantuan sedia ada boleh menjadi asas. Brian berkata 28.2% pelajar baharu universiti awam pada 2025 menerima pembiayaan kerajaan melalui KIP Kuliah atau biasiswa. KIP Kuliah mempunyai belanjawan Rp14.9 trilion untuk 1.04 juta penerima pada 2025, dengan Rp15.3 trilion diperuntukkan bagi 2026. Penyelarasan pengecualian baharu dengan bantuan ini amat penting khususnya bagi pelajar yang turut memerlukan bantuan untuk perbelanjaan sara hidup.

Pelajar Sudah Berdepan Bil yang Sukar Dibayar

Abdullah Umar Al Faruk, pelajar kebajikan sosial di Universiti Sumatera Utara, pada mulanya dikenakan yuran pengajian Rp5.5 juta setiap semester. Selepas membuat rayuan, yurannya dikurangkan kepada Rp3.5 juta, menjadikan jumlah yuran tahunan Rp7 juta.

Keluarganya di Aceh Tamiang terjejas akibat banjir dan tanah runtuh yang melanda Sumatera pada penghujung 2025. Semasa belajar di Medan, Umar mencari biasiswa, tinggal di sebuah masjid dan cuba meminjam Rp3 juta daripada pemilik rumah tumpangan berhampiran untuk membayar yuran pengajian.

Naufal Purba, pelajar di Universiti Islam Negeri Sumatera Utara, masuk melalui kemasukan bebas dan membayar Rp4.4 juta setiap semester, atau Rp8.8 juta setahun. Sebagai anak sulung daripada tiga beradik, beliau bekerja di kedai runcit sambil belajar untuk mengurangkan beban ibu bapanya yang merupakan guru.

Kedua-dua pelajar itu meragui sama ada janji tersebut akan menjadi kenyataan. Keadaan mereka juga menunjukkan sebab universiti Islam awam dan kemasukan bebas perlu diliputi: dalam kategori ini terdapat pelajar yang sudah menggabungkan pengajian dengan pekerjaan, pinjaman atau usaha lain demi meneruskan pendidikan.

Mengapa Tempat yang Ditawarkan Masih Tidak Diisi

Kajian oleh jawatankuasa kerja pemilihan pelajar Suruhanjaya X Dewan Perwakilan Rakyat mendapati hampir 10% kapasiti universiti awam tidak diisi dan 60,131 pemohon yang berjaya tidak mendaftar semula pada 2025. Kerajaan turut menyebut 17,816 bakal pelajar yang tidak melengkapkan pendaftaran pada tahun itu; skop bagi kedua-dua jumlah tersebut belum diperjelas.

Anggota Suruhanjaya X Ferdiansyah mengenal pasti UKT yang tidak mampu dibayar, akses KIP Kuliah yang tidak konsisten, kos sara hidup dan kesukaran berpindah jauh dari rumah sebagai antara halangan. Pemohon lain memilih bidang pengajian, institusi atau laluan kemasukan yang berbeza, ataupun melanjutkan pengajian di luar negara.

Penghapusan yuran pengajian akan menangani satu perbelanjaan secara langsung. Pelajar yang berpindah ke wilayah lain masih memerlukan tempat tinggal, makanan dan pengangkutan. Bagi pelajar seperti Umar, yang sudah mencari tempat tinggal murah, kos itu sebahagian daripada pertimbangan praktikal sama ada pengajian universiti mampu ditanggung.

Tuti Budirahayu, profesor sosiologi pendidikan di Universiti Airlangga, menyokong lebih banyak biasiswa dan subsidi berasaskan keperluan kewangan, di samping penambahbaikan dari peringkat pendidikan asas hingga universiti. Beliau bimbang pelajar daripada keluarga berada mungkin menerima manfaat besar daripada penghapusan yuran secara menyeluruh, sedangkan pelajar miskin terus bergelut dengan kos lain untuk mengikuti pengajian.

Universiti Swasta Mahu Dimasukkan dalam Rancangan

Sistem pendidikan tinggi Indonesia merangkumi jauh lebih banyak daripada kampus awam. Angka portal Kementerian Pendidikan Tinggi yang disebut dalam perbahasan menyenaraikan 3,944 universiti swasta, iaitu 91.7% daripada institusi pendidikan tinggi di negara itu.

Said Abdullah, pengerusi Jawatankuasa Belanjawan Dewan Perwakilan Rakyat, menggesa penelitian lanjut tentang cara yuran pengajian percuma boleh diperluas kepada universiti swasta. Pelajar yang berkemampuan terhad tetapi gagal mendapat tempat di universiti awam mungkin bergantung pada institusi swasta, biasiswa dan pekerjaan bergaji.

Handi Risza, naib rektor Universiti Paramadina, menggesa agar peraturan menyokong institusi swasta di samping bantuan kepada universiti awam. Beliau berkata sesetengah universiti awam yang berstatus badan hukum menerima sehingga 50% pelajar melalui laluan bebas, yang boleh mengenakan sumbangan pembangunan sehingga ratusan juta rupiah. Beliau turut berhujah bahawa sistem yang dibiayai sepenuhnya oleh belanjawan negara mungkin memerlukan had yang jelas terhadap pengambilan pelajar universiti awam.

Rangkaian Pemantau Pendidikan Indonesia, yang dikenali sebagai JPPI, menganggarkan yuran pengajian percuma di institusi awam dan swasta memerlukan Rp204.44 trilion untuk 10.75 juta pelajar. Anggarannya bagi pendidikan percuma di semua peringkat ialah Rp569.73 trilion. Cadangan itu meliputi jumlah penduduk yang jauh lebih besar berbanding pengiraan kerajaan sebanyak Rp93.74 trilion untuk program universiti awam tertentu.

Memastikan Pengajaran dan Penyelidikan Terus Dibiayai

Timbalan Menteri Pendidikan Tinggi Stella Christie berkata merangka pendidikan universiti percuma lebih rumit daripada menghapuskan yuran di sekolah rendah dan menengah. Beliau menyatakan tiga matlamat yang perlu diseimbangkan: kualiti pendidikan, kemampuan membayar dan bilangan pelajar yang dapat mengikuti pengajian.

Stella menjelaskan cabaran pembiayaan itu dalam kenyataan yang diterjemahkan daripada bahasa Indonesia:

Kami mahu UKT murah atau malah percuma, tetapi gaji pensyarah mesti tinggi dan pembiayaan penyelidikan juga mesti besar.

Perbandingan beliau dengan Amerika Syarikat tertumpu pada kos mengekalkan kualiti sambil mendidik sebilangan besar pelajar. Bagi Indonesia, penggantian pendapatan daripada yuran pengajian perlu memastikan kampus mampu membayar kakitangan, menyelenggara kemudahan dan menjalankan penyelidikan ketika akses diperluas.

Profesor undang-undang perlembagaan Universiti Gadjah Mada, Herlambang Perdana Wiratman, menggesa supaya rangka kerja belanjawan dan perundangan yang jelas diwujudkan. Beliau merujuk Undang-undang No. 11 Tahun 2005, yang meratifikasi Kovenan Antarabangsa mengenai Hak Ekonomi, Sosial dan Kebudayaan, serta Perkara 28I(4) Perlembagaan Indonesia.

Herlambang menyifatkan pendekatan berkaitan sebagai realisasi progresif: negara meluaskan akses secara berperingkat dengan menggunakan sumbernya dan mengambil tindakan konkrit. Hujah beliau memberikan fokus perundangan kepada pelaksanaan berfasa yang dicadangkan, dengan keperluan langkah dan pembiayaan yang boleh diukur, bukan sekadar janji.

Rancangan Lebih Luas Merangkumi Sekolah Agama dan Kawasan Terpencil

Mesyuarat Oktober menyusun perancangan pendidikan percuma kepada tiga kelompok. Kelompok pertama merangkumi sekolah awam, madrasah awam dan universiti awam. Kelompok kedua meluaskan perancangan kepada sekolah swasta, madrasah swasta dan institusi pendidikan agama. Kelompok ketiga tertumpu pada kawasan ketinggalan, sempadan dan paling terpencil, yang lazimnya dirangkumkan dengan singkatan Indonesia 3T.

Sugiono mengaitkan usaha itu dengan arahan presiden dan keputusan Mahkamah Perlembagaan yang mewajibkan pendidikan asas wajib percuma di institusi kerajaan dan swasta. Cadangan universiti merupakan sebahagian daripada program dasar yang lebih luas, manakala mandat mahkamah yang dihuraikan oleh kementerian berkenaan pendidikan asas wajib.

Menteri Hal Ehwal Agama Nasaruddin Umar berkata 95% unit pendidikan di bawah kementeriannya ialah institusi swasta dan hanya 5% awam. Beliau turut mengenal pasti kos khusus sekolah berasrama Islam, termasuk penginapan, makanan, elektrik, dobi dan guru yang bertugas pada waktu malam, selain bantuan operasi sekolah biasa yang dikenali sebagai BOS.

Nasaruddin berkata kementeriannya akan menggabungkan data dalaman dan menyelaras dengan Agensi Perancangan Pembangunan Nasional, Bappenas, serta Kementerian Kewangan untuk mengira jumlah bantuan. Kenyataan beliau menunjukkan sebab takrif pendidikan percuma perlu disesuaikan dengan keperluan praktikal setiap institusi: menghapuskan yuran bilik darjah dan membiayai kehidupan pelajar di sekolah berasrama memerlukan belanjawan yang berbeza.

Program lebih luas itu turut merangkumi bayaran tahunan yang dirancang sebanyak Rp450,000 mulai 2027 melalui Program Indonesia Pintar untuk kanak-kanak tadika daripada keluarga berpendapatan rendah. Para menteri perlu memasukkan pendidikan awal, sekolah, institusi agama dan universiti dalam pelan pembiayaan yang mampu mengekalkan setiap komitmen.

Perkara Utama

• Indonesia sedang menimbang untuk menghapuskan yuran pengajian setiap semester dan sumbangan kemasukan di universiti awam serta universiti Islam awam.
• Anggaran terdahulu meletakkan pembiayaan bagi 2,833,169 pelajar diploma dan prasiswazah pada Rp93.74 trilion.
• Pilihan yang dipertimbangkan termasuk liputan menyeluruh atau pelaksanaan berperingkat yang bermula dengan pelajar baharu atau isi rumah berpendapatan rendah.
• Pada 14 Oktober, kementerian diminta menyediakan senario pembiayaan ideal dan minimum dalam tempoh seminggu.
• Pembiayaan sedang diteliti dalam rangka belanjawan pendidikan negara, tanpa tarikh pelaksanaan atau syarat kelayakan muktamad diumumkan.
• Kos sara hidup, bantuan kepada pelajar universiti swasta dan pembiayaan berterusan untuk pengajaran serta penyelidikan kekal sebagai pilihan dasar utama.