Wartawan Warga Kemboja Bantu Selesaikan Masalah Setempat, Namun Berdepan Ancaman dan Kerja Tanpa Gaji

Laporan tempatan membuahkan hasil, tetapi memerlukan pengorbanan peribadi

Hampir separuh daripada 93 wartawan warga yang ditinjau di Kemboja berkata masalah masyarakat telah diselesaikan selepas mereka melaporkannya. Namun, 61 peratus pernah berdepan sekatan atau tindakan balas, manakala 94 peratus mengelak sekurang-kurangnya satu topik kerana bimbang akan keselamatan mereka, menurut laporan Pusat Media Bebas Kemboja 2026.

Dapatan dalam Active Witnesses: The Risks and Impacts of Citizen Journalism in Cambodia (Saksi Aktif: Risiko dan Kesan Kewartawanan Warga di Kemboja) menunjukkan tekanan yang dihadapi penduduk yang mendokumentasikan jalan rosak, pertikaian tanah, kerosakan alam sekitar dan kegagalan perkhidmatan awam. Kerja mereka boleh menarik perhatian pegawai kepada masalah, terutama di kawasan yang jarang dikunjungi bilik berita profesional. Namun, laporan yang sama juga boleh mendedahkan mereka kepada ancaman, tekanan supaya video dipadam dan kesukaran mendapatkan maklumat.

Kira-kira 49 peratus responden berkata mereka menyaksikan sesuatu masalah diselesaikan susulan laporan mereka. Sekitar 68 peratus menghadapi kesukaran mendapatkan temu bual atau maklumat daripada pihak berkuasa, kadangkala kerana tidak mempunyai kad akhbar rasmi. Bagi seseorang yang cuba menjelaskan mengapa jalan masih rosak atau sesebuah masyarakat tidak mendapat perkhidmatan, akses kepada maklum balas rasmi ialah perkara asas untuk memastikan laporan tepat.

Masalah kewangan menambah kekangan. Tiga puluh peratus melaporkan kesulitan kewangan atau pendapatan tidak mencukupi, manakala 45 peratus menyatakan mereka memerlukan peralatan dan 39 peratus mahukan sokongan editorial atau bimbingan.

Dapatan itu menghimpunkan tiga keperluan praktikal: kebenaran untuk mengumpul maklumat tanpa intimidasi, perlindungan apabila pelaporan mendatangkan bahaya, serta dana dan bimbingan yang mencukupi untuk meneruskan kerja. Telefon bimbit membolehkan penduduk menerbitkan laporan. Namun, kerja itu memerlukan sokongan sebelum, semasa dan selepas tugasan yang sukar.

Laporan penduduk di luar ibu negara

Hun Dimo, wartawan warga di wilayah Siem Reap, melaporkan pertikaian tanah, pencerobohan tanah dan isu masyarakat yang lain. Beliau turut melaporkan konflik sempadan Kemboja-Thailand di wilayah Banteay Meanchey, Oddar Meanchey dan Preah Vihear.

Dimo berkata wartawan warga membantu penduduk di kawasan terpencil menyampaikan kebimbangan mereka kepada pihak berkuasa ketika liputan media arus perdana terhad. Beliau menceritakan sekatan terhadap akses maklumat, khususnya ketika tidak memiliki kad akhbar Kementerian Penerangan atau sedang melaporkan isu sensitif. Beliau menggesa kerajaan mengiktiraf wartawan warga dan mengurangkan sekatan yang tidak perlu.

Di wilayah Stung Treng, Chhen Leakhna telah membuat liputan menggunakan telefon bimbit selama lebih tiga tahun. Laporannya merangkumi keadaan jalan raya, kesusahan ekonomi, perkhidmatan awam, pertikaian tanah dan isu alam sekitar. Beliau berkata penduduk semakin mempercayainya dan berkongsi maklumat agar masalah setempat dapat disampaikan kepada pegawai.

Nop Vy, pengarah eksekutif Persatuan Perikatan Wartawan Kemboja, yang dikenali sebagai CamboJA, menyifatkan pelaporan ini sebagai satu bentuk penyertaan awam. Telefon pintar dan akses internet membolehkan mereka yang berdepan masalah mendokumentasikannya sendiri tanpa perlu menunggu bilik berita tiba.

"Rakyat sendiri, yang berdepan dengan masalah itu, boleh membawa dan menyuarakan masalah tersebut kepada pihak berkuasa serta orang awam," kata Vy.

Hubungan setempat itu membolehkan wartawan warga mengakses isu yang mungkin tidak diketahui umum. Namun, mereka yang menerbitkan sesuatu laporan mungkin terus tinggal berhampiran pihak yang berasa marah dengannya, menjadikan keselamatan satu kebimbangan berterusan selepas video atau artikel disiarkan.

Kebimbangan keselamatan menentukan laporan yang sampai kepada orang ramai

Isu sempadan, rasuah dan politik merupakan topik yang paling kerap dielakkan oleh wartawan warga yang ditinjau CCIM. Pengarah eksekutifnya, Chhan Sokunthea, menyifatkan keselamatan sebagai masalah paling serius, khususnya bagi wanita yang bekerja jauh daripada rangkaian sokongan di bandar.

"Kami mendapati keselamatan merupakan kebimbangan utama, terutama bagi wartawan warga wanita yang membuat laporan di kawasan luar bandar terpencil," katanya.

Leakhna, yang turut dikenal pasti sebagai Chhen Leakena, ialah anggota kumpulan Orang Asli Brao. Beliau berkata dirinya pernah diserang secara fizikal ketika mengumpulkan maklumat. Beliau enggan mendedahkan identiti penyerang kerana pengalaman itu traumatik untuk dibincangkan.

Beliau berkata pegawai juga menekannya supaya memadam sekurang-kurangnya tiga video, termasuk laporan tentang sebuah pusat kesihatan dan seorang pengarah sekolah yang dituduh menganiaya penduduk. Beliau menceritakan ancaman, pengawasan dan sekatan, khususnya berkaitan laporan tentang tanah dan alam sekitar.

Leakena berkata pegawai sepatutnya menjawab isu yang dilaporkan dengan memberikan penjelasan dan pembetulan, bukannya mengenakan tekanan.

Jika terdapat kekurangan dalam laporan kami, mereka patut memberitahu kami dan memberikan ulasan supaya kami boleh memperbaikinya," katanya. "Mereka tidak sepatutnya menggunakan kuasa untuk menekan rakyat atau wartawan.

Beliau turut merayu secara langsung agar wartawan setempat dilayan dengan sewajarnya:

"Tolong jangan anggap kami musuh," katanya.

Kad akhbar dan mesej peribadi menambah tekanan

Syarat Kementerian Penerangan untuk mendapatkan kad akhbar termasuk laporan kelakuan baik, rekod aduan yang bersih dan sijil kewartawanan yang diluluskan kementerian. Wartawan warga tanpa kelayakan atau sokongan daripada saluran media berlesen mungkin menghadapi kesukaran mendapatkan temu bual dan maklumat rasmi, menurut CCIM.

Masalah akses itu menjejaskan proses pelaporan itu sendiri. Penduduk mungkin bersedia menceritakan pertikaian tanah, tetapi wartawan juga memerlukan rekod dan maklum balas daripada pihak berkuasa yang bertanggungjawab. Apabila pegawai enggan bekerjasama, usaha mendapatkan penjelasan lengkap menjadi lebih sukar.

Sokunthea turut membangkitkan kebimbangan tentang pihak berkuasa yang menggunakan perbualan dalam kumpulan mesej peribadi sebagai bukti terhadap wartawan warga. Kumpulan sedemikian boleh menjadi tempat wartawan bertukar maklumat, mendapatkan nasihat atau membincangkan tugasan. CCIM menyifatkan amalan itu sebagai ancaman terhadap privasi dan kebebasan bersuara.

Organisasi itu menggesa Kementerian Penerangan, Dalam Negeri dan Keadilan, pihak berkuasa tempatan serta polis mengambil tindakan. Antara saranannya ialah menetapkan peraturan yang lebih jelas untuk wartawan warga, melindungi kerja pelaporan mereka dan memperkukuh sokongan daripada organisasi media serta kumpulan masyarakat sivil.

Perancangan untuk membina Gerbang Internet Kebangsaan menimbulkan satu lagi kebimbangan tentang keadaan pelaporan dalam talian. Sistem yang dicadangkan itu akan menghalakan trafik internet melalui satu titik kawalan, sekali gus membolehkan pihak berkuasa memantau, menyekat atau mengalihkannya. Projek itu mengalami kelewatan teknikal sejak dekri dikeluarkan pada 2021. Tarikh pembinaan yang tepat belum diumumkan.

Kes undang-undang menunjukkan risiko liputan isu sensitif

CamboJA merekodkan 12 pelanggaran terhadap wartawan pada suku kedua 2026, berbanding 11 pada suku pertama, iaitu peningkatan kira-kira 9 peratus. Intimidasi undang-undang dan sekatan terhadap kebebasan bersuara masing-masing merangkumi 33 peratus daripada pelanggaran yang direkodkan. Kemudaratan fizikal dan psikologi masing-masing merangkumi 17 peratus.

Empat wartawan berdepan ancaman keselamatan secara langsung, termasuk penahanan atau penangkapan, manakala lapan lagi insiden berlaku semasa membuat liputan di lapangan. Kes-kes itu melibatkan isu seperti kegiatan penipuan dalam talian yang disyaki, rasuah, hak asasi manusia dan alam sekitar.

Dua wartawan yang bekerja untuk TSP 68 TV Online dijatuhi hukuman penjara selama 14 tahun dalam kes berkaitan sekeping gambar bersama askar berhampiran sempadan Thailand yang kemudiannya disiarkan di Facebook. Mereka didakwa membekalkan maklumat yang memudaratkan pertahanan negara kepada sebuah negara asing. Liga Kemboja bagi Promosi dan Pertahanan Hak Asasi Manusia berkata gambar itu menunjukkan periuk api baharu.

Wartawan Hem Vanna ditangkap pada Februari 2026 selepas membuat laporan tentang sebuah kompleks penipuan dalam talian yang disyaki di Poipet, wilayah Banteay Meanchey. Beliau berdepan pertuduhan hasutan dan berkaitan privasi, lalu dibebaskan dengan ikat jamin pada 8 April.

Lebih 30 tokoh pembangkang, aktivis dan wartawan ditangkap berhubung hantaran media sosial tentang pertempuran sempadan antara Julai 2025 hingga Februari 2026. Gabungan liputan isu sempadan dan prosiding jenayah membantu menjelaskan mengapa wartawan warga menyatakan topik itu antara yang kerap mereka elakkan.

Bagaimana tekanan ini berkembang

Wartawan warga Kemboja bekerja dalam keadaan media bebas semakin mengecil, sekali gus mengurangkan bilangan bilik berita yang tersedia untuk membuat liputan tentang isu setempat. Akhbar Cambodia Daily ditutup berikutan pertikaian cukai, manakala Voice of Democracy, yang dikendalikan CCIM, kehilangan lesennya.

Risiko pelaporan dan usaha membina sokongan telah berkembang selama beberapa tahun:

• 2014: Serangan ganas terhadap seorang wartawan CCIM membantu membentuk tumpuan organisasi itu terhadap latihan keselamatan praktikal.
• 2021: CCIM mula menyediakan sokongan undang-undang kepada wartawan dan menerbitkan direktori bantuan terdahulu.
• Julai 2025 hingga Februari 2026: Lebih 30 tokoh pembangkang, aktivis dan wartawan ditangkap berhubung hantaran tentang pertempuran sempadan Kemboja-Thailand.
• Januari hingga pertengahan Februari 2026: Sekurang-kurangnya enam wartawan ditahan, ditangkap atau didakwa atas kesalahan hasutan selepas membuat liputan tentang ketegangan sempadan dan kompleks penipuan yang disyaki.
• April hingga Jun 2026: CamboJA merekodkan 12 pelanggaran terhadap wartawan, meningkat daripada 11 dalam tempoh tiga bulan sebelumnya.

Tekanan pembiayaan turut menjejaskan organisasi yang menyediakan sokongan pelaporan, latihan dan perlindungan. Pembekuan bantuan luar negara Amerika Syarikat pada 2025 menjejaskan sokongan kepada media bebas, menyebabkan bilik berita dan kumpulan sokongan Kemboja mencari penderma baharu atau pendapatan komersial.

Bagi wartawan warga, pengurangan saluran media bebas boleh bermakna semakin kurang editor untuk menyemak laporan sensitif dan semakin sedikit organisasi yang mampu menanggung perbelanjaan. Sokunthea berkata mereka berdepan bahaya yang serupa dengan wartawan profesional, tetapi mempunyai perlindungan institusi dan sokongan undang-undang yang lebih terhad.

Apa yang dikatakan kerajaan tentang tindakannya

Jurucakap Kementerian Penerangan Tep Asnarith berkata kerajaan sudah mempunyai langkah untuk melindungi dan menyokong wartawan warga yang melaporkan masalah masyarakat, khususnya apabila mereka berdepan ancaman atau penderaan. Katanya, mereka yang menggunakan hak tersebut mesti mematuhi undang-undang, piawaian etika serta hak dan kebebasan orang lain.

Asnarith turut berkata kementerian menjadi pengantara dalam 49 pertikaian di luar mahkamah yang melibatkan 58 aduan terhadap wartawan dari 2025 hingga Ogos 2026. Beliau berkata kementerian membantu melindungi 69 wartawan daripada pertuduhan undang-undang dan memberikan panduan kewartawanan dalam kira-kira 20 kes.

Katanya, kementerian mengalu-alukan penilaian oleh persatuan akhbar yang memenuhi piawaian penyelidikan, ketelusan, profesionalisme dan kebertanggungjawaban, sambil menegaskan dapatan perlu disahkan dan seimbang. Asnarith menjelaskan pendirian kementerian tentang tanggungjawab pelaporan:

"Kementerian Penerangan mengingatkan semua pihak berkaitan supaya bertanggungjawab terhadap makna dan kemungkinan kesan sosial laporan mereka," katanya.

Pengurus penyelidikan dan advokasi CamboJA Sorn Sarath menggesa pihak berkuasa membolehkan pelaporan tanpa rasa takut akan tindakan balas, menyiasat pelanggaran dan membawa pihak yang bertanggungjawab ke muka pengadilan. CCIM turut membangkitkan kelewatan berterusan dalam meluluskan Undang-Undang Akses kepada Maklumat, yang akan menetapkan peraturan untuk mendapatkan maklumat yang disimpan oleh badan awam.

Sokongan sedia ada merangkumi lebih daripada latihan kewartawanan

Direktori sokongan undang-undang CCIM menyenaraikan bantuan praktikal yang tersedia kepada wartawan yang berdepan gangguan atau tindakan undang-undang. Direktori itu diterbitkan dengan sokongan IFEX dan mengemas kini direktori 2021 yang dibangunkan menerusi projek dibiayai UNESCO.

Direktori itu secara khusus menyenaraikan wartawan warga yang melaporkan isu berkepentingan awam sebagai golongan yang layak memohon bantuan CCIM. Organisasi itu berkata lebih 20 wartawan telah mendapatkan sokongan undang-undang dan kaunseling sejak 2021. Pemohon menghubungi kakitangan yang ditetapkan dan melengkapkan borang pendaftaran, selepas itu CCIM meneliti kes serta pilihan remedi undang-undang yang ada.

CamboJA menawarkan sokongan psikologi dan sosial kepada ahli serta wartawan bukan ahli. Perkhidmatannya turut merangkumi kaunseling dan perwakilan undang-undang serta rujukan untuk wartawan alam sekitar. CCIM bekerjasama dengan organisasi rakan menerusi Kumpulan Kerja Keselamatan Wartawan yang memantau dan merekodkan gangguan.

Bantuan lain memenuhi keperluan yang berbeza. Business & Human Rights Law Group, yang ditubuhkan pada 2018, menyediakan pembelaan dan nasihat undang-undang serta latihan, termasuk tentang kebebasan akhbar. Persatuan Hak Asasi Manusia dan Pembangunan Kemboja menyenaraikan pemindahan kecemasan dan bantuan tertentu untuk keluarga klien yang dipenjarakan antara perkhidmatannya.

Pejabat hak asasi manusia Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu di Kemboja boleh membuat rujukan kes, menjalankan advokasi dengan pihak berkuasa, memantau perbicaraan dan melawat wartawan yang dipenjarakan. Mereka yang mencari peguam perlu menghubungi penyedia bantuan guaman kerana pejabat PBB itu tidak menyediakan perkhidmatan undang-undang secara langsung.

Projek latihan keselamatan CCIM yang terdahulu mencadangkan latihan khusus mengenai keselamatan fizikal dan maklumat untuk 90 wartawan warga dan profesional di sekurang-kurangnya 18 wilayah. Rancangannya melibatkan pakar keselamatan antarabangsa yang mengajar langkah praktikal menghadapi ancaman, menunjukkan bahawa perlindungan merangkumi keselamatan di lapangan serta pengendalian maklumat digital.

Memastikan laporan setempat mampu dibiayai

Leakhna bergantung pada projek untuk membiayai laporannya, bukannya belanjawan lapangan yang tetap. Wartawan warga lain yang komited menggabungkan kerja pelaporan dengan pekerjaan utama atau membayar perbelanjaan sendiri. Peralatan, pengangkutan dan masa tetap diperlukan walaupun usaha itu bermula sebagai khidmat sukarela untuk membantu jiran.

Vy melihat kewartawanan warga sebagai penyertaan awam, bukannya kegiatan yang patut bergantung sepenuhnya pada projek berbayar. Beliau turut menegaskan bahawa latihan teknik pelaporan, etika dan pengesahan maklumat amat penting. Pengesahan bermaksud menyemak maklumat sebelum diterbitkan, termasuk mendapatkan bukti dan memberi peluang kepada pihak berkaitan untuk menjawab.

Penyelidikan yang melibatkan 30 peserta di Indonesia, Malaysia dan Filipina mendapati kekangan kewangan kadangkala menyebabkan saluran media arus perdana menggunakan bahan wartawan warga tanpa bayaran. Kajian Myanmar yang diketengahkan oleh Reuters Institute menggambarkan penyumbang yang pada awalnya bekerja tanpa gaji sebelum kemudian merundingkan bayaran pelaporan, di samping usaha mendapatkan latihan, sokongan keselamatan dan pembiayaan perbelanjaan.

Dapatan tinjauan di Kemboja menunjukkan sokongan perlu menghubungkan semua unsur tersebut. Organisasi media yang menerbitkan laporan wartawan warga boleh membayar penyumbang dengan sewajarnya atau menanggung kos tugasan. Kumpulan masyarakat sivil pula boleh menyediakan peralatan, bimbingan editorial, perancangan keselamatan dan akses kepada bantuan undang-undang.

Bagi penduduk yang menunggu jalan rosak dibaiki atau aduan tanah diberikan perhatian, kesinambungan penting. Wartawan memerlukan sokongan mencukupi untuk kembali ke lokasi, mendapatkan maklum balas rasmi dan meneliti sama ada penyelesaian yang dijanjikan benar-benar dilaksanakan.

Perkara Utama

• Kira-kira 49 peratus daripada 93 wartawan warga yang ditinjau CCIM berkata masalah setempat diselesaikan selepas mereka membuat laporan.
• Sebanyak 61 peratus berdepan sekatan atau tindakan balas, manakala 94 peratus mengelak sekurang-kurangnya satu topik kerana kebimbangan keselamatan.
• Wartawan warga menyatakan mereka berdepan halangan mendapatkan maklumat rasmi, ancaman, tekanan supaya video dipadam dan belanjawan pelaporan yang tidak menentu.
• CamboJA merekodkan 12 pelanggaran terhadap wartawan pada suku kedua 2026, berbanding 11 pada suku pertama.
• Kementerian Penerangan berkata pihaknya menyediakan perlindungan dan pengantaraan pertikaian, sambil menggesa tanggungjawab dari segi undang-undang dan etika.
• Bantuan sedia ada merangkumi pembelaan undang-undang, sokongan psikologi dan latihan keselamatan. Responden tinjauan turut menyatakan mereka memerlukan peralatan, pendapatan dan bimbingan editorial.