Prabowo Sokong Kajian Semula Takrif Rasuah, Luhut Mahu Alih Fokus daripada Kerugian Negara

Risiko perniagaan Danantara dorong cadangan pindaan undang-undang

Presiden Prabowo Subianto menyokong kajian Majlis Ekonomi Negara yang mencadangkan perubahan kepada pendekatan Indonesia terhadap rasuah, kata pengerusi majlis itu, Luhut Binsar Pandjaitan, selepas mesyuarat di Istana Merdeka, Jakarta, pada 20 Oktober 2026. Cadangan itu akan mengalihkan fokus daripada kerugian kewangan negara kepada rasuah berbentuk suapan, dengan Luhut menyifatkan keputusan perniagaan di badan pengurusan pelaburan Danantara sebagai perkara utama yang dibimbangkan.

Luhut berhujah bahawa risiko kes rasuah yang dikaitkan dengan kerugian negara boleh membebankan syarikat milik negara dan menyukarkan keputusan pelaburan. Katanya, majlis itu, yang dikenali dengan singkatan bahasa Indonesianya, DEN, berasaskan kajian tersebut pada Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu Menentang Rasuah (UNCAC), yang diratifikasi Indonesia pada 18 April 2006 menerusi Undang-Undang No. 7 Tahun 2006.

Perbahasan ini menggabungkan dua kebimbangan praktikal: memberi ruang kepada pengurus untuk mengambil risiko perniagaan biasa dan melindungi wang awam daripada disalahgunakan. Skop undang-undangnya boleh melangkaui Danantara kerana undang-undang antirasuah Indonesia merangkumi pelbagai jenis perbuatan, manakala peruntukan kerugian kewangan negara secara khusus terkandung dalam Artikel 2 dan 3.

UNCAC turut merangkumi salah laku yang jauh lebih luas daripada rasuah berbentuk suapan, termasuk pecah amanah, penyalahgunaan fungsi rasmi dan pengubahan hasil jenayah. Oleh itu, sebarang usaha menyelaraskan undang-undang Indonesia dengan konvensyen itu melibatkan pilihan berkaitan beberapa kesalahan, bukannya sekadar menggantikan satu takrif dengan takrif yang lain.

Berucap sebagai pengerusi DEN selepas mesyuarat yang dipengerusikan Prabowo, Luhut menjelaskan sokongan presiden terhadap kajian itu:

"Presiden juga bersetuju dengan kajian yang dijalankan pasukan Majlis Ekonomi Negara mengenai takrif rasuah, kerana penting bagi usaha Indonesia membanteras rasuah untuk memenuhi piawaian antarabangsa," kata Luhut.

Apakah yang dipersetujui presiden?

Luhut menyifatkan presiden meluluskan kajian majlis itu dan hala tuju yang dicadangkan. Penjelasan awamnya tertumpu pada penyemakan semula pengendalian kerugian kewangan negara di bawah undang-undang antirasuah Indonesia serta penyelarasan penguatkuasaan dengan piawaian antarabangsa.

Perincian tepat tentang wording undang-undang, peruntukan yang akan dipinda dan jadual masa perubahan undang-undang belum diumumkan. Butiran itu penting kepada perniagaan, penyiasat dan orang ramai kerana ia akan menentukan cara pendekatan yang dicadangkan diterapkan dalam kes sebenar.

Sesuatu kajian mengemukakan hujah dasar. Pindaan pula menetapkan peraturan yang perlu digunakan pendakwa dan mahkamah. Isu substantif seterusnya ialah bagaimana hujah majlis itu akan diterjemahkan kepada bahasa undang-undang, termasuk pengendalian keputusan yang melibatkan aset awam.

Penjelasan Luhut bersifat umum: kerugian negara tidak lagi sepatutnya menjadi fokus kes rasuah, manakala rasuah berbentuk suapan perlu memainkan peranan utama. Peruntukan akhir perlu menjelaskan perbuatan yang masih boleh dihukum dan cara perbuatan itu dibuktikan.

Mengapa Danantara menjadi tumpuan hujah

Danantara mengurus pelaburan dan menyelia perusahaan milik negara Indonesia. Keputusan yang melibatkan perniagaan tersebut boleh mendedahkan aset awam kepada risiko, sementara pengurus juga perlu membuat pertimbangan tentang hasil komersial yang tidak menentu.

Luhut berkata penggunaan kerugian kewangan negara dalam kes rasuah membebankan keputusan sedemikian. Hujahnya ialah sesebuah perniagaan boleh mengalami kerugian kerana mengambil risiko komersial, sekali gus menjadikan hasil pelaburan asas yang sukar untuk dijadikan landasan liabiliti jenayah.

Pengerusi DEN itu menyuarakan kebimbangan tersebut dalam kenyataan ringkas:

"Setiap perniagaan melibatkan risiko," katanya.

Kerugian komersial menggambarkan apa yang berlaku kepada wang. Rasuah berbentuk suapan pula menggambarkan perbuatan: memberi atau menerima manfaat tidak wajar untuk mempengaruhi sesuatu keputusan. Peralihan kepada fokus terhadap rasuah berbentuk suapan akan memberi lebih perhatian kepada tingkah laku di sebalik sesuatu urus niaga. Bagi Danantara dan syarikat yang diselianya, persoalan praktikalnya ialah bagaimana undang-undang akan membezakan pertimbangan komersial biasa daripada penyalahgunaan kuasa atau aset yang boleh dihukum.

Indonesia sudah mempunyai pelbagai kesalahan rasuah

Rangka kerja perundangan Indonesia berasaskan Undang-Undang No. 31 Tahun 1999 tentang Pemberantasan Tindak Pidana Korupsi, sebagaimana dipinda menerusi Undang-Undang No. 20 Tahun 2001. Undang-undang itu mengenal pasti sekurang-kurangnya 30 perbuatan yang dikategorikan sebagai rasuah, dengan kerugian kewangan negara diperuntukkan dalam Artikel 2 dan 3.

Struktur itu memberikan konteks undang-undang yang lebih khusus kepada cadangan tersebut berbanding maksud yang mungkin tersirat dalam ungkapan "mengubah takrif rasuah". Perbincangan ini melibatkan rangka kerja yang mengandungi banyak kesalahan, bukannya satu peraturan tunggal yang meliputi setiap kes rasuah.

Artikel 2 dan 3 menjadi teras hujah Luhut kerana kedua-duanya mengandungi unsur kerugian kewangan negara yang mahu dipertimbangkannya semula. Skop rangka kerja yang lebih luas bermakna penggubal undang-undang juga perlu mengambil kira keserasian sebarang perubahan dengan kesalahan rasuah yang lain.

Bagi pembaca yang mengikuti perbahasan ini, istilah utama tersebut merujuk kepada perkara yang berlainan. Kerugian kewangan negara bermaksud kerosakan kepada kewangan awam. Sesuatu kesalahan menetapkan perbuatan yang dilarang dan syarat bagi hukuman jenayah. Pembaharuan yang dicadangkan akan mengubah hubungan antara konsep tersebut dalam kes-kes yang diliputinya.

Skop UNCAC melangkaui rasuah berbentuk suapan

Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu itu merangkumi rasuah berbentuk suapan terhadap pegawai awam dalam negara, pegawai awam asing dan pegawai organisasi antarabangsa awam. Konvensyen itu turut menangani rasuah berbentuk suapan dalam sektor swasta.

Peruntukan lain meliputi pecah amanah atau penyelewengan harta, perdagangan pengaruh, penyalahgunaan fungsi rasmi, pengayaan haram, pengubahan hasil jenayah, penyembunyian dan halangan terhadap keadilan. Sesetengah peruntukan mewajibkan negara menjadikan perbuatan itu sebagai kesalahan jenayah, manakala peruntukan lain meminta negara mempertimbangkan langkah sedemikian dalam sistem perundangan masing-masing.

Istilah-istilah itu menggambarkan pelbagai cara rasuah boleh berlaku. Pecah amanah melibatkan pengambilan atau penyelewengan harta yang diamanahkan kepada seseorang. Perdagangan pengaruh melibatkan manfaat tidak wajar yang berkait dengan pengaruh seseorang terhadap sesuatu keputusan. Halangan terhadap keadilan pula merujuk kepada gangguan terhadap proses penyiasatan atau pendakwaan salah laku.

UNCAC tidak mewajibkan setiap kesalahan rasuah melibatkan kerugian kewangan negara yang dapat dibuktikan. Skopnya membolehkan perhatian diberikan kepada perbuatan yang dilarang walaupun pengiraan kerugian kewangan awam tidak diperlukan bagi kesalahan tertentu.

Luhut menyifatkan rasuah berbentuk suapan sebagai teras pendekatan antarabangsa dan berkata Indonesia satu-satunya negara yang menggunakan konsep kerugian negara dengan cara sedemikian. Itulah perbandingan yang dibuatnya. Isu sebenar bagi Indonesia ialah cara mengekalkan liputan terhadap pelbagai bentuk salah laku yang lebih luas di bawah konvensyen itu, sambil menangani kebimbangan perniagaan yang dibangkitkannya.

Konvensyen yang diterima pakai lebih dua dekad lalu

Perhimpunan Agung PBB menerima pakai UNCAC pada 31 Oktober 2003. Konvensyen itu ditandatangani oleh 140 negara, termasuk Indonesia, dan mula berkuat kuasa pada 14 Disember 2005 selepas mencapai 30 ratifikasi yang diperlukan.

Indonesia meratifikasinya pada April 2006, kira-kira 20 tahun sebelum mesyuarat di istana tempat Luhut membentangkan kajian DEN. Tarikh-tarikh utama ialah:

• 31 Oktober 2003: Perhimpunan Agung PBB menerima pakai UNCAC.
• 14 Disember 2005: Konvensyen itu mula berkuat kuasa selepas 30 ratifikasi.
• 18 April 2006: Indonesia meratifikasi UNCAC menerusi Undang-Undang No. 7 Tahun 2006.
• 20 Oktober 2026: Luhut mengumumkan sokongan Prabowo terhadap kajian DEN selepas mesyuarat di Istana Merdeka.

Ratifikasi Indonesia merangkumi reservasi terhadap Artikel 66(2), yang berkaitan dengan penyelesaian pertikaian. Reservasi ialah kelayakan rasmi yang dibuat sesebuah negara ketika menerima sesuatu perjanjian. Dalam kes ini, ia menyentuh proses penyelesaian pertikaian tentang konvensyen tersebut.

Luhut turut menggunakan ungkapan "Piagam PBB" ketika menjelaskan kajian itu. Instrumen yang diratifikasi Indonesia menerusi Undang-Undang No. 7 Tahun 2006 ialah Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu Menentang Rasuah. Penamaan instrumen itu dengan tepat penting kerana peruntukannya menjadi rujukan yang dinyatakan bagi perubahan yang dicadangkan.

Pilihan dasar berkaitan perbuatan dan akauntabiliti

Hujah perniagaan DEN dan rangkaian kesalahan UNCAC menunjukkan dua tugas yang saling berkait. Kerajaan mahu menangani kebimbangan tentang kerugian komersial di perusahaan awam. Konvensyen itu menyediakan rangka kerja untuk menghukum beberapa bentuk tingkah laku rasuah, termasuk perbuatan di luar rasuah berbentuk suapan.

Pembaharuan yang memfokuskan pembuatan keputusan perniagaan perlu merangkumi peruntukan yang menjelaskan pengendalian risiko pelaburan biasa. Pembaharuan yang diselaraskan dengan UNCAC juga perlu mengambil kira pecah amanah, penyalahgunaan fungsi dan perbuatan lain yang ditangani konvensyen tersebut.

Bagi pengurus, peruntukan itu akan membentuk syarat undang-undang bagi kelulusan pelaburan atau urus niaga korporat. Bagi orang ramai, peruntukan itu akan membentuk perlindungan terhadap aset yang dipegang Danantara dan perusahaan negara. Bagi penyiasat, peruntukan itu akan menentukan unsur kesalahan yang perlu dibuktikan.

Oleh itu, perbandingan yang berguna ialah antara peruntukan sedia ada dengan peruntukan yang dicadangkan untuk menggantikannya, bagi setiap kesalahan. Luhut telah menyatakan pilihan dasar yang diutamakan. Pilihan perundangan terperinci akan menentukan sejauh mana skopnya.

Bantuan sosial dan risiko cuaca turut dibincangkan

Mesyuarat pada 20 Oktober itu turut membincangkan data digital untuk perlindungan sosial. Luhut berkata sebuah program dirancang untuk dilancarkan Prabowo pada 10 November 2026, dengan bantuan tunai bertujuan meningkatkan penyasaran bantuan kepada penerima yang layak.

Luhut menjelaskan bahawa pendekatan yang dirancang akan beralih daripada subsidi yang dikaitkan dengan produk kepada bantuan menerusi pindahan tunai. Katanya, kelengkapan data kerajaan turut dibincangkan bersama presiden dan menteri ekonomi.

Bekalan makanan dan banjir juga menjadi agenda. Luhut berkata para pegawai membincangkan potensi kesan El Nino dan La Nina serta langkah luar jangka berdasarkan pemantauan Agensi Meteorologi, Klimatologi dan Geofizik (BMKG), termasuk penyediaan jadual penanaman.

Pengumuman tersebut meletakkan kajian rasuah dalam konteks mesyuarat ekonomi yang lebih luas, melibatkan keputusan pelaburan, bantuan isi rumah dan risiko cuaca. Tarikh 10 November berkaitan program perlindungan sosial, manakala cadangan antirasuah masih memerlukan langkah perundangan terperinci seperti yang dihuraikan di atas.

Perkara Utama

• Luhut berkata Prabowo menyokong kajian rasuah DEN selepas mesyuarat di Istana Merdeka pada 20 Oktober 2026.
• Cadangan itu mahu mengalihkan perhatian daripada kerugian kewangan negara kepada rasuah berbentuk suapan, dengan alasan risiko perniagaan di Danantara dan perusahaan negara.
• Rangka kerja antirasuah Indonesia merangkumi sekurang-kurangnya 30 perbuatan, dengan peruntukan kerugian kewangan negara dalam Artikel 2 dan 3.
• UNCAC menangani rasuah berbentuk suapan dan beberapa bentuk salah laku lain, termasuk pecah amanah dan penyalahgunaan fungsi rasmi.
• Indonesia meratifikasi UNCAC pada 18 April 2006 menerusi Undang-Undang No. 7 Tahun 2006.
• Pindaan yang dicadangkan dan jadual perundangannya masih belum diumumkan.