Indonesia Sasarkan Penjimatan Rp 150 Trilion daripada Pelancongan Perubatan menerusi Zon Kesihatan Sanur dan Batam

Dua juta pesakit dorong usaha Indonesia memperkukuh sektor kesihatan

Indonesia menyasarkan penjimatan tukaran asing sebanyak Rp 150 trilion dengan memujuk pesakit mendapatkan rawatan di dalam negara, di samping pendapatan Rp 200 trilion daripada pesakit antarabangsa, ketika negara itu membangunkan zon ekonomi khas kesihatan di Sanur, Bali, dan Batam.

Menteri Penyelaras Hal Ehwal Ekonomi Airlangga Hartarto menggariskan matlamat itu pada mesyuarat kebangsaan mengenai zon ekonomi khas di Gedung A.A. Maramis, Jakarta Pusat, pada 21 Oktober 2026. Beliau berkata kira-kira 2 juta rakyat Indonesia membelanjakan sekitar Rp 200 trilion untuk mendapatkan rawatan di luar negara, termasuk di Singapura dan Pulau Pinang, Malaysia.

Pengiraan kerajaan mengandaikan perbelanjaan Rp 75 juta bagi setiap pesakit Indonesia yang beralih kepada rawatan dalam negara dan Rp 160 juta bagi setiap seorang daripada 1.25 juta pesakit antarabangsa yang tertarik ke Indonesia. Tiada tarikh akhir ditetapkan untuk mencapai sasaran terbaharu ini.

Sanur memberikan gambaran paling jelas tentang bagaimana strategi itu akan dilaksanakan. Pembangunannya menggabungkan Bali International Hospital, klinik pakar, hotel dan kemudahan lain di kawasan seluas kira-kira 41 hektar. Batam turut disenaraikan dalam peluasan itu, walaupun kenyataan Airlangga memberikan lebih sedikit butiran tentang kemudahan perubatannya.

Indonesia mahu mengubah tempat rakyatnya mendapatkan rawatan serta tempat pesakit luar negara membelanjakan wang mereka. Kejayaan memerlukan lebih daripada sekadar pembukaan bangunan: pesakit perlu mendapatkan pakar, pilihan rawatan dan perkhidmatan yang kini mendorong mereka ke luar negara.

Bagaimana sasaran kewangan itu dikira

Pengiraan penjimatan Airlangga merangkumi jumlah pesakit yang besar. Pada kadar Rp 75 juta seorang, untuk mencapai Rp 150 trilion, seramai 2 juta pesakit perlu beralih kepada rawatan dalam negara, bersamaan keseluruhan kumpulan yang menurut beliau mendapatkan rawatan di luar negara. Menarik 1.25 juta pesakit antarabangsa yang masing-masing membelanjakan Rp 160 juta menghasilkan sasaran pendapatan berasingan sebanyak Rp 200 trilion.

Penjimatan tukaran asing bermaksud wang yang sepatutnya dibelanjakan rakyat Indonesia di luar negara kekal dalam ekonomi domestik. Pendapatan tukaran asing pula datang daripada pesakit luar negara yang membayar perkhidmatan di Indonesia. Hospital, makmal dan penyedia penginapan boleh menerima perbelanjaan itu melalui pelbagai aspek lawatan pesakit.

Anggaran kerajaan mengenai aliran keluar semasa berbeza-beza. Airlangga menganggarkannya sekitar Rp 200 trilion, manakala Menteri Badan Usaha Milik Negara Erick Thohir menyebut hampir Rp 150 trilion ketika pelancaran Sanur pada 25 Jun 2025. Satu kajian akademik menyatakan transaksi melebihi Rp 180 trilion dan lebih 1 juta rakyat Indonesia melancong ke luar negara setiap tahun.

Rekod projek menyatakan Singapura dan Malaysia menerima 74% pesakit Indonesia yang mendapatkan rawatan di luar negara. Jika diterapkan kepada kumpulan seramai 2 juta orang, jumlah itu bersamaan kira-kira 1.48 juta pesakit. Oleh itu, destinasi tersebut merupakan pesaing utama penyedia perkhidmatan Indonesia, selain tempat asal pesakit yang paling mahu dikekalkan oleh kerajaan.

Ketua eksekutif InJourney, Maya Watono, menyifatkan pembangunan Sanur mempunyai matlamat berperingkat: membendung aliran keluar Rp 50 trilion pada tahun pertama, kemudian mencapai kira-kira Rp 200 trilion dalam tempoh tiga tahun melalui usaha mengekalkan pesakit Indonesia dan menarik pesakit asing. Ini menggabungkan dua manfaat kewangan yang dinyatakan secara berasingan dalam sasaran terbaharu Airlangga.

Pelan Sanur bermula dengan unjuran pesakit yang lebih kecil

Majlis Nasional Zon Ekonomi Khas meluluskan cadangan Sanur pada 22 Julai 2022 dalam mesyuarat yang dipengerusikan Airlangga. Kenyataan kelulusan Sanur mengunjurkan bahawa 123,000 hingga 240,000 rakyat Indonesia yang sebelum ini mendapatkan rawatan di luar negara akan menerima rawatan di zon itu menjelang 2030.

Majlis itu menyifatkan julat tersebut sebagai 4% hingga 8% daripada rakyat Indonesia yang sebelum ini melancong ke luar negara untuk mendapatkan rawatan. Sehingga 2045, ia mengunjurkan penjimatan tukaran asing terkumpul sebanyak Rp 86 trilion dan pendapatan tambahan Rp 19.6 trilion. Angka tersebut merujuk kepada Sanur bagi tempoh tertentu, manakala pengumuman terbaharu merangkumi strategi zon kesihatan yang lebih luas.

Peristiwa utama menunjukkan perkembangan projek itu daripada kelulusan kepada operasi dan matlamat dasar yang lebih luas:

• 22 Julai 2022: Majlis kebangsaan SEZ meluluskan cadangan Sanur dan mengesyorkan penubuhannya melalui peraturan kerajaan.
• 25 Jun 2025: Thohir berucap pada pelancaran rasmi kemudahan Sanur dan Bali International Hospital.
• Julai 2026: Kementerian Kesihatan menggariskan program pelaburan teknologi dan hospital yang lebih luas untuk mengurangkan rawatan di luar negara.
• 21 Oktober 2026: Airlangga membentangkan sasaran terbaharu bagi penjimatan dan pesakit antarabangsa, dengan menyebut Sanur dan Batam.
• 2030 dan 2045: Pelan asal Sanur menetapkan sasaran pengalihan pesakit dan unjuran kewangan terkumpul bagi tahun-tahun tersebut.

Perkhidmatan yang tersedia untuk pesakit di Sanur

Bali International Hospital ialah satu-satunya hospital dalam zon Sanur. Hospital itu meliputi kawasan seluas lebih 67,000 meter persegi dan menawarkan enam perkhidmatan pakar: kardiologi, onkologi, neurologi, gastroenterologi, hepatologi dan ortopedik. Bidang-bidang ini merangkumi jantung, kanser, sistem saraf, sistem penghadaman, hati serta tulang dan sendi.

Perkhidmatan hospital itu disokong oleh kerjasama dengan institusi di Australia, Jepun dan Singapura. Pelan kerajaan 2022 turut merekodkan komitmen PT Pertamina Bina Medika, yang dikenali sebagai IHC, untuk membina hospital antarabangsa dengan kerjasama Mayo Clinic.

Pembangunan Sanur yang lebih luas bertujuan menghimpunkan rawatan perubatan, penginapan pemulihan dan pelancongan. Perkhidmatan yang dirancang termasuk rawatan kesuburan, penjagaan mata, penjagaan warga emas, pembedahan estetik dan kemudahan sel stem. Pelan asal turut merangkumi taman botani yang menumpukan tumbuhan perubatan, pusat komersial serta kemudahan untuk mesyuarat, persidangan dan pameran.

Dua hotel menjadi sebahagian daripada kemudahan hospitaliti itu: Bali Beach Hotel, yang dibuka pada 1966, dan Meru Sanur Hotel. Bagi pesakit yang datang bersama saudara-mara atau menginap sepanjang tempoh pemulihan, penginapan merupakan sebahagian daripada kos dan urusan praktikal rawatan.

Ketua eksekutif InJourney Hospitality, Christine Hutabarat, berkata syarikat itu mengambil masa kira-kira tiga tahun untuk menilai lebih 300 klinik sebelum memilih rakan kongsi. Proses itu merangkumi pertemuan dengan doktor dan penilaian keupayaan mereka, sekali gus meletakkan pemilihan penyedia perubatan setara dengan pembinaan sebagai komponen utama projek.

Doktor dan lesen penting kepada strategi

Indonesia kekurangan kira-kira 70,000 doktor pakar. Zon kesihatan itu berhasrat memanfaatkan tenaga profesional asing dan rakyat Indonesia yang mendapat latihan di luar negara, sambil membolehkan doktor tempatan bekerja bersama rakan sejawat antarabangsa.

Doktor, jururawat dan profesional kesihatan bersekutu antarabangsa boleh mendapatkan lesen untuk berkhidmat di Sanur, dengan kebenaran itu terhad kepada zon berkenaan menurut aturan yang dinyatakan bagi projek tersebut. Pengumuman Airlangga pada Oktober menyeru agar pelesenan amalan bagi tenaga kesihatan Indonesia dan asing di SEZ kesihatan dipermudah.

Noel Yeo, ketua komersial dan operasi Bali International Hospital, menjelaskan kepentingan akses kepada tenaga profesional antarabangsa untuk pesakit yang disasarkan:

Ramai rakyat Indonesia yang mendapatkan rawatan perubatan di luar negara meninggalkan negara ini khususnya untuk mendapatkan akses kepada profesional seperti ini,

Rio Marnoto, pakar bedah vaskular Indonesia di hospital itu yang menjalani latihan di Jerman, menceritakan kesukaran yang pernah dihadapi doktor berlatih di luar negara untuk berkhidmat di Indonesia. Beliau berkata tenaga profesional yang pulang boleh membantu membawa sistem antarabangsa ke dalam rawatan domestik.

Airlangga turut menyeru agar sokongan kawal selia diberikan kepada pusat diagnostik dan penyelidikan sel stem, serta menggesa Kementerian Kesihatan mempercepat semakan peraturan berkaitan kemudahan dan insentif di SEZ kesihatan. Pusat diagnostik menjalankan ujian yang membantu doktor mengenal pasti penyakit dan memilih rawatan. Penyelidikan sel stem mengkaji sel yang boleh berkembang menjadi jenis sel khusus, dengan setiap aplikasi berlainan memerlukan penilaian saintifik dan kawal selia tersendiri.

Mengapa pesakit memilih rawatan di luar negara

Kepercayaan pesakit merupakan cabaran utama bagi program pelaburan ini. Satu kajian kualitatif yang diterbitkan melalui platform ilmiah Universitas Indonesia, Mengapa Rakyat Indonesia Melancong ke Luar Negara, menemu bual 18 individu yang mempunyai kaitan dengan Makassar, Surabaya dan Batam, termasuk pesakit yang menerima rawatan di Singapura dan Malaysia.

Penyelidik mengenal pasti lima faktor yang mempengaruhi keputusan untuk melancong: saranan orang lain, rasa tidak puas hati terhadap perkhidmatan perubatan domestik, pengalaman rawatan di luar negara sebelum ini, pengaruh keluarga dan rujukan perubatan. Ketidakpercayaan terhadap perkhidmatan kesihatan Indonesia merupakan faktor paling kuat dalam kalangan peserta temu bual.

Peserta menyuarakan rasa tidak puas hati terhadap pelan rawatan, interaksi antara doktor dengan pesakit dan sistem penjagaan kesihatan. Pengalaman negatif di dalam negara, bersama pengalaman positif di luar negara, mendorong pesakit untuk kembali mendapatkan rawatan di luar negara dan mengesyorkan perkhidmatan tersebut kepada orang lain.

Kajian itu menggunakan temu bual terperinci untuk memahami keputusan peribadi, dan penulisnya berkata ketepuan data sepenuhnya tidak dapat dipastikan secara muktamad. Dengan kata mudah, mereka tidak dapat memastikan sama ada temu bual tambahan akan terus menghasilkan tema baharu. Mereka mengesyorkan agar pengalaman pesakit dipertingkatkan.

Bagi hospital yang mahu mengekalkan pesakit Indonesia, konsultasi sama pentingnya dengan peralatan. Pesakit perlu memahami diagnosis, rawatan yang dicadangkan dan langkah seterusnya. Ahli keluarga dan pesakit terdahulu turut mempengaruhi keyakinan seseorang untuk memilih penyedia perkhidmatan tempatan.

Pelaburan melangkaui zon pelancongan

Program Kementerian Kesihatan yang lebih luas menyasarkan hospital dan teknologi di seluruh Indonesia. Ketua Pengarah Farmaseutikal dan Alat Perubatan, Rizka Andalucia, menggariskan rancangan menaik taraf hospital di 66 daerah dan bandar yang tidak mempunyai hospital jenis C, atau tahap pertengahan, di samping melengkapkan hospital terkemuka dengan teknologi lebih maju.

Empat bidang keutamaan ialah kanser, penyakit jantung, strok serta urologi dan nefrologi, yang merangkumi sistem kencing dan buah pinggang. Kementerian mengenal pasti bidang-bidang ini sebagai antara sebab utama rakyat Indonesia mendapatkan rawatan di luar negara. Teknologi yang dirancang termasuk pembedahan robotik, kecerdasan buatan, genomik dan terapi proton.

Pembedahan robotik membolehkan pakar bedah mengawal peralatan khusus semasa pembedahan. Genomik mengkaji maklumat genetik yang boleh membantu memandu diagnosis atau rawatan. Terapi proton menggunakan pancaran proton untuk memberikan radiasi bagi merawat kanser; kementerian menyifatkannya sebagai perkhidmatan yang belum tersedia di Indonesia ketika menggariskan program itu.

Hospital swasta turut melabur dalam pembedahan robotik dan perubatan nuklear, yang menggunakan bahan radioaktif untuk diagnosis atau rawatan. Kementerian mahu peraturan pelaburan, usaha sama dan pemindahan teknologi dipermudah bagi menyokong peluasan. Kerjasama antara Kalbe Farma dengan GE HealthCare kini sudah menghasilkan pengimbas CT di Indonesia.

Angka Akaun Kesihatan Nasional menunjukkan perbelanjaan kesihatan sebanyak Rp 613 trilion pada 2023, Rp 630 trilion pada 2024 dan anggaran Rp 660 trilion pada 2025. Peningkatan dari 2023 hingga anggaran 2025 ialah Rp 47 trilion, atau kira-kira 7.7%. Oleh itu, pelaburan pelancongan perubatan berkembang seiring peningkatan perbelanjaan kesihatan domestik yang lebih besar dan usaha mengatasi kekurangan asas dalam akses kepada hospital.

Pesakit asing dan pekerjaan membentuk fasa seterusnya

Sanur menyasarkan pesakit dari Australia, Singapura, Malaysia, Korea Selatan, Jepun, Eropah, Amerika Utara, negara ASEAN lain dan Timur Tengah. Pegawai projek berkata 40% pesakit berdaftar Bali International Hospital ialah rakyat Indonesia dan 60% pesakit asing, mewakili lebih 30 kewarganegaraan.

Bahagian pesakit antarabangsa itu memberikan hospital berkenaan asas sedia ada untuk dikembangkan ketika Indonesia berusaha mendapatkan tempat dalam pasaran pelancongan perubatan Asia Tenggara. Nilai pasaran itu melebihi US$48 bilion, dengan pertumbuhan tahunan dijangka melangkaui 12%. Gabungan perkhidmatan perubatan dan penginapan di Sanur meletakkannya dalam persaingan untuk mendapatkan perbelanjaan rawatan dan kunjungan lebih lama yang mungkin mengiringi rawatan.

Unjuran pekerjaan juga dibuat pada skala berbeza. Cadangan Majlis Nasional SEZ pada 2022 menyenaraikan pelaburan sebanyak Rp 10.2 trilion dan sasaran 43,647 pekerjaan. Pegawai projek kemudiannya menyatakan jangkaan 12,000 pekerjaan dalam tempoh tiga tahun apabila perkhidmatan perubatan dan hospitaliti berkembang.

Thohir berkata pada pelancaran Jun 2025 bahawa kerajaan mahu meniru model Sanur di wilayah lain. Beliau turut menyeru kerjasama dengan ketua eksekutif Danantara, Rosan Perkasa Roeslani, bagi menyokong pelaburan jangka panjang, dengan badan pelaburan negara itu menumpukan operasi dan pelaburan mampan.

Tugas segera Sanur ialah menterjemahkan kemudahan, perubahan pelesenan dan kerjasama yang ada kepada perkhidmatan yang dipilih pesakit secara berulang. Penyertaan Batam memperluas matlamat kerajaan, manakala naik taraf hospital di tempat lain menangani keperluan di luar pasaran pelancongan perubatan. Secara bersama, usaha itu mengaitkan matlamat mengekalkan perbelanjaan dengan persoalan praktikal yang dihadapi setiap pesakit: di mana mereka boleh mendapatkan rawatan yang diperlukan.

Perkara Utama

• Airlangga menyasarkan penjimatan Rp 150 trilion dengan mengekalkan pesakit Indonesia dan pendapatan Rp 200 trilion daripada pesakit antarabangsa.
• Pengiraan penjimatan mengandaikan 2 juta pesakit membelanjakan Rp 75 juta setiap seorang; sasaran pendapatan mengandaikan 1.25 juta pelawat membelanjakan Rp 160 juta setiap seorang.
• Sanur menggabungkan Bali International Hospital, perkhidmatan pakar dan penginapan; Batam turut menjadi sebahagian daripada strategi zon kesihatan.
• Pelesenan yang lebih mudah bertujuan menarik tenaga profesional perubatan Indonesia dan asing ketika negara kekurangan kira-kira 70,000 doktor pakar.
• Satu kajian tentang pengalaman pesakit mengenal pasti ketidakpercayaan, rasa tidak puas hati terhadap perkhidmatan dan saranan peribadi sebagai faktor utama yang mempengaruhi keputusan mendapatkan rawatan di luar negara.
• Pelan asal Sanur menetapkan sasaran bagi 2030 dan 2045. Sasaran kewangan nasional terbaharu belum mempunyai tarikh akhir yang diumumkan.