Bangladesh Ganti BRT Dhaka–Gazipur Dengan Lebuh Raya Enam Lorong Selepas Membelanjakan Tk28.11 Bilion

Koridor bas bertukar menjadi projek lebuh raya

Kerajaan Bangladesh memutuskan untuk merobohkan stesen dan pembahagi lorong di koridor Transit Aliran Bas (BRT) Dhaka–Gazipur sepanjang 20.5 kilometer dan menukarkannya menjadi lebuh raya dengan tiga lorong bagi setiap arah. Kira-kira Tk28.11 bilion telah dibelanjakan, namun perkhidmatan bas khusus yang menjadi tujuan pembinaan infrastruktur itu tidak pernah beroperasi.

Jemaah menteri meluluskan perubahan itu dalam mesyuarat pada 18 Oktober yang dipengerusikan Perdana Menteri Tarique Rahman. Surat bertarikh 19 Oktober daripada Bahagian Pengangkutan Jalan dan Lebuh Raya mengarahkan agensi berkaitan supaya mula melaksanakan keputusan itu, termasuk melebarkan dua jejambat daripada dua lorong kepada empat.

Kerajaan juga merancang membubarkan Dhaka Bus Rapid Transit PLC, syarikat yang ditubuhkan untuk mengendalikan perkhidmatan itu, dan memindahkan tugasnya kepada Jabatan Jalan Raya dan Lebuh Raya. Penutupan rasmi memerlukan perbincangan dengan rakan pembangunan serta penyelesaian isu perundangan dan kontrak.

Keputusan itu mengubah tujuan koridor yang menghubungkan Shibbari di Gazipur dengan Lapangan Terbang Antarabangsa Hazrat Shahjalal di Dhaka. Daripada memperuntukkan ruang jalan untuk bas yang membawa penumpang melepasi barisan trafik, kerajaan bercadang membuka ruang itu kepada trafik umum.

Pakar pengangkutan berbeza pandangan. Pasukan semakan Universiti Kejuruteraan dan Teknologi Bangladesh (BUET) mengesyorkan infrastruktur itu digunakan sebagai lebuh raya yang dipertingkatkan, dengan alasan terdapat kelemahan reka bentuk dan kegunaannya sebagai koridor bas adalah terhad. Institut Perancang Bangladesh dan pertubuhan masyarakat sivil Gazipur mahu projek bas itu disiapkan, dengan hujah bahawa perobohan akan membazirkan wang awam dan menyebabkan penumpang tidak mendapat perkhidmatan yang ditunggu-tunggu selepas bertahun-tahun berdepan kerja pembinaan.

Arahan kerajaan

Arahan 19 Oktober, yang ditandatangani Timbalan Setiausaha Bahagian Pengangkutan Jalan dan Lebuh Raya, Taslima Ahmed Poly, menetapkan perubahan fizikal serta langkah pentadbiran. Stesen dan penghadang yang memisahkan lorong bas akan dirobohkan, manakala dua jejambat sempit akan dilebarkan.

Agensi perlu menyerahkan laporan kemajuan awal dalam tempoh 15 hari dan memberikan kemas kini seterusnya selewat-lewatnya pada hari ketiga setiap bulan sehingga pelaksanaan selesai. Itu ialah tarikh akhir pelaporan. Tiada tarikh diumumkan untuk menyiapkan penukaran kepada lebuh raya dan tiada bajet penukaran yang diluluskan didedahkan.

Pelaksanaan belum sampai ke semua pejabat tempatan ketika keputusan itu diumumkan. Jurutera Eksekutif Bahagian Jalan Raya Gazipur, Tanvir Ahmed, berkata pejabatnya masih belum menerima surat rasmi dan akan bertindak mengikut arahan yang diterima.

Setiausaha Kabinet Nasimul Gani tidak menyebut keputusan mengenai BRT itu dalam taklimat selepas mesyuarat 18 Oktober. Arahan bertulis yang dikeluarkan keesokan harinya memperincikan rancangan penutupan dan penukaran koridor.

Bagaimana projek yang diluluskan pada 2012 sampai ke tahap ini

Jawatankuasa Eksekutif Majlis Ekonomi Negara, yang dikenali sebagai ECNEC, meluluskan projek itu pada November 2012. Pembinaan sepatutnya siap pada Disember 2016, supaya bas khas dapat mula beroperasi pada 2017. Sebaliknya, kerja pembinaan berskala besar hanya bermula pada 2018.

Pemerolehan tanah, perubahan reka bentuk dan pemindahan talian utiliti melambatkan kemajuan. Projek itu merangkumi lorong bas berasingan, stesen, laluan bertingkat, jambatan Tongi dan depot, sekali gus memerlukan beberapa agensi menjalankan kerja di sepanjang lebuh raya yang sedia sibuk.

• November 2012: ECNEC meluluskan projek BRT lapangan terbang–Gazipur.
• Disember 2016: Tarikh akhir asal pembinaan berlalu tanpa projek disiapkan.
• 2018: Kerja pembinaan berskala besar bermula di koridor itu.
• 31 Disember 2024: Tempoh pelaksanaan terkini yang diluluskan bagi projek itu berakhir.
• 27 Julai 2025: ECNEC menolak cadangan menaikkan bajet kepada kira-kira Tk65.98 bilion dan melanjutkan tempoh siap hingga Disember 2029.
• 18 dan 19 Oktober: Jemaah menteri memilih untuk menukarkan koridor kepada lebuh raya umum, diikuti arahan pelaksanaan bertulis.

Selepas menolak semakan pada 2025, ECNEC mengarahkan pegawai meneliti kegunaan alternatif dan mengenal pasti pihak yang bertanggungjawab atas kelemahan perancangan serta reka bentuk. Pada Oktober 2025, kerajaan interim juga memutuskan untuk tidak memulakan perkhidmatan BRT, dengan alasan ia memerlukan masa dan wang tambahan.

Wang yang dibelanjakan, bajet yang meningkat dan kos baharu

Angka perbelanjaan projek menunjukkan Tk28.1062 bilion telah dibelanjakan sehingga akhir tahun kewangan 2025–26, lazimnya dibundarkan kepada Tk28.11 bilion. Bajet yang diluluskan meningkat daripada kira-kira Tk20.4 bilion pada awalnya kepada Tk42.6832 bilion, lebih dua kali ganda jumlah asal.

Semakan yang ditolak itu akan menaikkan bajet kepada kira-kira Tk65.98 bilion, sekitar 3.2 kali peruntukan awal. Perbelanjaan sebenar sebanyak Tk28.1062 bilion bersamaan kira-kira 66 peratus daripada bajet Tk42.6832 bilion yang diluluskan. Wang yang telah dibelanjakan, had perbelanjaan yang diluluskan dan bajet masa depan yang ditolak menggambarkan bahagian kewangan projek yang berbeza.

Kerajaan Bangladesh, Bank Pembangunan Asia, Agence Française de Développement dari Perancis dan Kemudahan Alam Sekitar Global menyokong projek itu. Penglibatan mereka menjadikan rundingan mengenai perjanjian tertunggak sebahagian daripada proses penutupan.

Perobohan dan penukaran koridor akan menimbulkan kos tambahan. Institut Perancang Bangladesh menganggarkan kerja merobohkan infrastruktur dan membayar pampasan kepada kontraktor boleh menelan belanja lebih Tk10 bilion. Itu ialah anggaran institut berkenaan; kerajaan belum menerbitkan jumlah yang diluluskan untuk kerja tersebut.

Pertimbangan kewangan kini berkisar pada hasil yang akan diberikan oleh setiap pilihan bagi perbelanjaan seterusnya. Menyiapkan sistem bas memerlukan kenderaan, aturan operasi dan kemudahan yang belum siap. Membina lebuh raya umum pula memerlukan kerja perobohan, perubahan pada jalan dan pelebaran jejambat.

Mengapa pembinaan 97 peratus tidak menghasilkan perkhidmatan bas

Angka projek menunjukkan kemajuan pembinaan awam sekitar 97 peratus, manakala kemajuan fizikal keseluruhan kira-kira 77.5 peratus. Kedua-dua ukuran itu merangkumi kerja yang berbeza: pembinaan awam mengira struktur seperti jalan dan stesen, sementara projek secara keseluruhan turut meliputi unsur lain yang diperlukan untuk menyediakan perkhidmatan yang dirancang.

Dua percubaan untuk membeli bas BRT gagal. Tanpa bas yang sesuai, perkhidmatan khusus itu tidak dapat dimulakan walaupun sebahagian besar infrastruktur telah dibina. Lorong berasingan itu kemudiannya dibuka kepada kenderaan umum.

Lima belas struktur stesen dibina di sepanjang koridor, namun tiada satu pun siap sepenuhnya. Sesetengah jejantas pejalan kaki dilengkapi eskalator dan lif, tetapi peralatan serta kemudahan akses masih tidak boleh digunakan di beberapa tempat. Karat dan kerosakan menambah masalah penyelenggaraan kepada kerja yang belum selesai.

Kira-kira 15.07 kilometer laluan itu berada di aras tanah, manakala selebihnya bertingkat. Bahagian yang sempit, penghadang dan peralihan antara jalan bertingkat dengan jalan di aras tanah menyukarkan pergerakan trafik. Jabatan Jalan Raya dan Lebuh Raya sedang mempertimbangkan untuk menggunakan semula lif dan peralatan lain di tempat lain apabila stesen dirobohkan.

Masalah reka bentuk di sebalik saranan penutupan

Pasukan BUET yang diketuai Profesor Kejuruteraan Awam Shamsul Hoque menilai keadaan teknikal projek dan mengesyorkan operasi BRT ditinggalkan sebagai ganti kepada lebuh raya yang dipertingkatkan. Penilaiannya mengenal pasti kelemahan dalam perancangan, reka bentuk, penelitian teknikal, kakitangan dan penyelarasan.

Semakan itu menyusuli penilaian oleh dua jawatankuasa yang ditubuhkan di bawah Bahagian Pengangkutan Jalan dan Lebuh Raya. Masalah termasuk persediaan yang tidak mencukupi untuk saliran, pemindahan utiliti dan memastikan trafik terus bergerak semasa pembinaan. Tanggungjawab dibahagikan antara Jabatan Jalan Raya dan Lebuh Raya, Bahagian Jambatan dan Jabatan Kejuruteraan Kerajaan Tempatan.

Susun atur stesen turut menimbulkan masalah praktikal. Platformnya memerlukan bas yang pintunya berada di sebelah kanan, sedangkan pintu bas biasa di Bangladesh lazimnya di sebelah kiri. Oleh itu, kenderaan khas diperlukan untuk disesuaikan dengan platform, sekali gus menyukarkan cadangan menggunakan armada bas sedia ada.

Koridor BRT kedua yang dirancang dari Uttara ke Keraniganj, yang sepatutnya menerima pembiayaan Bank Dunia, dibatalkan selepas laluan Gazipur mengalami kelewatan. Tanpa sambungan seterusnya itu, penumpang yang hendak pergi melepasi lapangan terbang perlu bertukar kenderaan.

Hoque berhujah bahawa penukaran kepada lebuh raya akan memberi manfaat kepada pengguna kawasan perindustrian Gazipur. Beliau turut berkata penduduk wajar diberikan alternatif selepas bertahun-tahun mengalami gangguan, dan mencadangkan perkhidmatan kereta api komuter ke Kamalapur sambil merujuk kepada kerja yang hampir siap bagi landasan ketiga dan keempat kereta api.

Alternatif yang memecahbelahkan pakar pengangkutan

Jemaah menteri mempertimbangkan empat pilihan utama: menyiapkan skim BRT asal, memperkenalkan operasi bas sementara menggunakan kemudahan sedia ada, menukar koridor menjadi lebuh raya ekspres bertol atau menjadikannya lebuh raya umum. Setiausaha Bahagian Pengangkutan Jalan dan Lebuh Raya, Mohammad Ziaul Haque, berkata empat pilihan itu telah dibentangkan kepada perdana menteri.

Cadangan perkhidmatan sementara melibatkan pengurusan laluan yang diselaraskan, kadangkala disebut francais laluan bas. Melalui pendekatan itu, pengendali menyediakan perkhidmatan di laluan yang dirancang di bawah satu aturan pengurusan bersama, bukannya setiap syarikat menentukan sendiri cara bersaing di sepanjang koridor. Cadangan itu membayangkan penggunaan stesen, terminal dan depot sebelum beralih kepada operasi BRT sepenuhnya.

Setiausaha Agung Institut Perancang Bangladesh, Profesor M. Mosleh Uddin Hasan, berhujah bahawa perkhidmatan BRT awal boleh dimulakan dalam tempoh enam hingga 12 bulan dengan perbelanjaan tambahan kira-kira Tk3 bilion. Peralihan kemudian kepada bas elektrik moden mungkin memerlukan lagi Tk10 bilion, menurut cadangan institut itu.

Pakar pengangkutan Profesor Md. Hadiuzzaman turut menyokong pelaksanaan BRT secara berperingkat. Pendapat mereka berbeza daripada saranan pasukan semakan BUET: mereka menyokong penyesuaian dan penyempurnaan pelaburan bas itu, manakala pasukan semakan mahu mengubah tujuan projek.

Anggaran yang bersaing itu melibatkan pakej kerja yang berlainan. Perkhidmatan bas peringkat awal, armada elektrik pada peringkat kemudian dan kerja perobohan berserta pampasan kontraktor masing-masing akan menghasilkan kos dan keputusan yang berbeza. Pilihan kerajaan menetapkan pendekatan lebuh raya, sementara bil terperinci bagi kerja penukaran masih perlu dimuktamadkan.

Mengapa perancang dan penduduk Gazipur menentang perobohan

Institut Perancang Bangladesh menggesa supaya keputusan itu ditarik balik. Menurut institut itu, menggantikan koridor bas dengan lebuh raya umum bercanggah dengan Pelan Induk Pengangkutan Gazipur dan Pelan Pengangkutan Strategik Semakan Dhaka, yang kedua-duanya menyokong pengangkutan awam teratur.

Institut itu berhujah bahawa keputusan tersebut mengutamakan pengguna kenderaan persendirian dan kepentingan pembinaan berbanding penumpang yang bergantung pada bas. Ia juga mencadangkan penubuhan organisasi bersama untuk mengurus operasi BRT dan rel metro, berserta perancangan lebih luas bagi transit aliran bas di bandar-bandar utama.

Gazipur Oitijhya O Unnayan, pertubuhan masyarakat sivil yang menyokong penyempurnaan projek, memberi amaran bahawa merobohkan struktur yang hampir siap akan membazirkan wang awam dan memanjangkan kesusahan. Presidennya, Md. Shamsul Haque, berkata penduduk telah menanggung gangguan selama 14 tahun dan menentang pembatalan selepas begitu banyak kerja pembinaan dilakukan.

Sebelum keputusan jemaah menteri, wakil masyarakat sivil mengadakan sidang media menuntut pembukaan segera. Profesor Md. Khasru Mia dari Universiti Kejuruteraan dan Teknologi Dhaka membentangkan pendirian bertulis mereka, dengan menyifatkan perjalanan yang panjang, kesesakan dan peningkatan kos perjalanan sebagai halangan kepada kegiatan perindustrian dan komersial Gazipur.

Perubahan bagi penumpang dan pengguna jalan raya

Penumpang dari Gazipur kehilangan janji perkhidmatan bas yang dirancang untuk beroperasi di lorong terlindung antara Shibbari dengan lapangan terbang. Di bawah rancangan lebuh raya, bas dan kenderaan lain akan menggunakan lorong trafik umum, dengan lebih banyak ruang jalan tersedia selepas stesen dan pembahagi dirobohkan.

Koridor itu juga digunakan oleh pengembara dari kawasan lebih luas Mymensingh, Tangail dan utara Bangladesh. Menghapuskan bahagian sempit dan melebarkan jejambat boleh membantu melancarkan pergerakan trafik. Penumpang yang menuju lebih jauh ke Dhaka masih memerlukan sambungan seterusnya yang berkesan, isu sama yang dibangkitkan Hoque mengenai titik akhir di lapangan terbang.

Pembinaan itu menimbulkan kos selain perjalanan yang tertangguh. Rekod kemalangan mencatat sekurang-kurangnya enam kematian, sementara jumlah keseluruhan yang lebih luas menyebut tujuh kematian. Insiden yang didokumenkan termasuk seorang pekerja maut akibat kren terjatuh di Gazipur pada Julai 2022 dan lima orang maut apabila galang berat jatuh dari kren lalu menghempap sebuah kereta di Uttara.

Dhaka BRT PLC, yang ditubuhkan pada 2013, kini mempunyai 18 pegawai dan kakitangan, termasuk pengarah urusannya. Penutupannya akan memindahkan tugas kepada Jabatan Jalan Raya dan Lebuh Raya, sekali gus meletakkan koridor itu di bawah pengurusan jalan raya dan bukannya syarikat yang ditubuhkan untuk mengendalikan perkhidmatan bas khusus.

Langkah segera ialah menyelesaikan perjanjian dengan rakan pembangunan, mengatur pemindahan syarikat dan menyediakan perubahan fizikal. Bagi penumpang, persoalan utamanya ialah sama ada langkah itu akan memudahkan perjalanan tanpa mengakibatkan satu lagi tempoh gangguan jalan raya yang berpanjangan.

Perkara Utama

• Kerajaan merancang menukar koridor BRT lapangan terbang–Gazipur sepanjang 20.5 kilometer menjadi lebuh raya dengan tiga lorong bagi setiap arah.
• Kira-kira Tk28.11 bilion telah dibelanjakan, tetapi bas BRT khusus tidak pernah mula beroperasi.
• Stesen dan pembahagi lorong akan dirobohkan, manakala dua jejambat akan dilebarkan daripada dua lorong kepada empat.
• Pasukan semakan BUET menyokong penukaran kepada lebuh raya; perancang dan pertubuhan masyarakat sivil pula mahu perkhidmatan bas disiapkan.
• Penutupan rasmi memerlukan penyelesaian isu perundangan dan kontrak, manakala bajet serta tarikh siap penukaran belum diumumkan.
• Agensi perlu melaporkan kemajuan awal dalam tempoh 15 hari dan menyerahkan kemas kini selewat-lewatnya pada hari ketiga setiap bulan.