Nikel Harita Diperiksa Susulan Dakwaan Bayaran, Pencemaran Air dan Kuasa Arang Batu di Obi

Sabitan rasuah meletakkan pembekal nikel global di bawah penelitian

Seorang pengarah dipenjarakan kerana menerima rasuah berjumlah $60,000, sekurang-kurangnya $389,000 lagi dalam bayaran yang dirancang atau diluluskan, serta ujian air minuman yang mencatat bacaan melebihi had undang-undang Indonesia. Perkara itu menyebabkan operasi nikel Harita Group di Pulau Obi, Maluku Utara, menjadi perhatian. Dakwaan itu merangkumi pelbagai aspek perniagaan, daripada permit perlombongan dan pekerjaan penduduk kampung hinggalah kepada air yang diminum keluarga.

Pada 2024, sebuah mahkamah di Ternate menjatuhkan hukuman penjara selama setahun 10 bulan terhadap Stevi Thomas, bekas pengarah perhubungan luar di syarikat perniagaan nikel tersenarai milik Harita, PT Trimegah Bangun Persada, kerana merasuah Gabenor Maluku Utara Abdul Gani Kasuba. Bayaran itu bertujuan memudahkan urusan permit dan syor teknikal untuk syarikat-syarikat Harita.

E-mel syarikat, hamparan elektronik dan memorandum dalaman yang bocor menggambarkan rangkaian lebih luas bagi bayaran yang dirancang atau diluluskan antara 2013 hingga 2023. Penerimanya termasuk ahli politik, pegawai kampung, pemimpin agama dan projek ketenteraan. Belum dapat dipastikan sama ada semua bayaran itu dibuat dan apakah tujuan tepat sesetengah bayaran.

Harita membekalkan sehingga 8% daripada nikel dunia dalam beberapa tahun kebelakangan ini. Operasinya menghubungkan sebuah pulau kecil di Indonesia dengan pengilang yang menghasilkan bahan untuk bateri kenderaan elektrik, menjadikan tatakelakuan syarikat itu relevan kepada pembeli jauh di luar Indonesia.

Harita berkata pihaknya menghormati keputusan terhadap Thomas dan memberikan kerjasama dalam proses undang-undang. Kumpulan itu dan para eksekutif yang terlibat tidak menjawab permintaan untuk mengulas dakwaan bayaran yang lebih luas. Harita sebelum ini menolak dakwaan pencemaran air, dengan menyatakan ujian yang dijalankan memenuhi piawaian kebangsaan.

Perkara yang terlibat dalam kes rasuah

Pendakwa raya mendakwa Thomas membayar $60,000 kepada Abdul Gani Kasuba antara 11 Jun hingga 24 November 2023. Perbicaraannya bermula di Mahkamah Rasuah Ternate pada 6 Mac 2024. Pertuduhan itu menghuraikan permintaan berkaitan penggunaan hutan, cadangan pembinaan jambatan dan perubahan laluan jalan lingkar Obi.

Syor teknikal ialah penilaian rasmi yang diperlukan sebelum sesetengah projek boleh meneruskan proses kelulusan. Dalam kes ini, pendakwa raya menghuraikan syor yang menyokong permohonan menggunakan kawasan hutan untuk perlombongan nikel dan infrastruktur berkaitan.

Pertuduhan itu mengenal pasti sembilan syarikat Harita di bawah tanggungjawab Thomas. Ia turut menghuraikan permit perlombongan di Obi yang meliputi 4,247 hektar dan sah dari 8 Februari 2010 hingga 8 Februari 2030. Butiran itu meletakkan bayaran berkenaan dalam konteks operasi perindustrian berskala besar, bukan sekadar satu permohonan permit.

Abdul Gani Kasuba berdepan kes rasuah yang jauh lebih luas. Pada perbicaraan 22 Ogos 2024, pendakwa raya memohon hukuman penjara sembilan tahun, denda 300 juta rupiah dan bayaran ganti rugi sebanyak 109.56 bilion rupiah serta $90,000. Pendakwa raya Rony Yusuf berkata gabenor itu disyaki menerima kira-kira 100 bilion rupiah dalam bentuk rasuah dan gratifikasi antara 2019 hingga 2023. Angka-angka itu ialah tuntutan pendakwaan dan dakwaan yang dikemukakan dalam perbicaraan tersebut.

Suruhanjaya Pembanterasan Rasuah Indonesia, yang dikenali sebagai KPK, turut menyiasat dakwaan bayaran yang melibatkan kepentingan perlombongan lain. Penyiasat menghuraikan rasuah yang disyaki berjumlah 7 bilion rupiah dan dikaitkan dengan projek serta permit, termasuk cadangan kawasan perlombongan yang melibatkan sekurang-kurangnya 37 syarikat antara 2021 hingga 2023. Ketua eksekutif Harita, Roy Arman Arfandy, dipanggil pada Januari 2024, manakala penyiasat Asep Guntur Rahayu berkata suruhanjaya itu sedang meneliti aktiviti pelesenan dan penerokaan Harita.

Bayaran sampai kepada pemimpin kampung dan projek ketenteraan

Satu hamparan elektronik dari 2013 memperuntukkan kira-kira $2,300 untuk ketua Kampung Kawasi, Arifin Saroa, dan sekurang-kurangnya 11 orang lain. Kira-kira $400 diperuntukkan kepada Saroa. Sebagai perbandingan, purata gaji bulanan di Indonesia ialah kira-kira $200, menjadikan bayaran yang dicadangkan itu bersamaan sekitar dua bulan pendapatan purata.

Rantaian e-mel sulit dari Julai 2014 menyenaraikan kira-kira $13,500 dalam bentuk insentif untuk tokoh masyarakat, termasuk imam dan paderi. Para pengurus membincangkan pengaruh penerima, termasuk seorang pemimpin agama yang dikatakan membantu menghalang ancaman gangguan terhadap pengeluaran.

Bayaran berkaitan ketenteraan berjumlah lebih sedikit daripada $200,000. Butiran tunggal terbesar ialah kira-kira $140,000 yang diluluskan pada 2019 daripada dana bantuan bencana untuk membaik pulih bangunan di sebuah akademi tentera di Magelang, Jawa.

Harita turut menempah enam penerbangan untuk Bupati Halmahera Selatan Bahrain Kasuba dalam tempoh lima tahun, kadangkala termasuk untuk isterinya. Harga tiket lazimnya kira-kira $140. Satu draf pada 2017 mencadangkan pelantikan Muhammad Kasuba sebagai perunding dengan bayaran sekurang-kurangnya $3,700 sebulan, namun tidak diketahui sama ada beliau menandatangani perjanjian itu.

Dokumen itu turut menghuraikan wang yang disalurkan untuk mempengaruhi pemberitaan awam. Thomas meluluskan kira-kira $6,000 untuk penerbitan berita yang memihak kepada syarikat di lebih 40 media antara Ogos 2022 hingga Januari 2023.

Di Kawasi, pekerjaan dan tanah bergantung pada seorang perantara berpengaruh

Penduduk Kawasi menyifatkan Saroa sebagai perantara yang mengawal akses kepada pekerjaan dan kontrak pembekalan. Empat penduduk berkata mereka yang mencari kerja dengan Harita atau peluang menjual bekalan kepada syarikat itu memerlukan sokongannya.

Satu memorandum keselamatan dalaman pada 2020 menggambarkan peranan yang lebih membimbangkan. Dokumen itu menyatakan Saroa akan mengenal pasti penduduk yang disyaki menganjurkan atau menyertai bantahan supaya syarikat dapat menyisihkan mereka dan keluarga mereka daripada peluang pekerjaan.

Saroa memperoleh kira-kira $304,000 daripada menjual tanah kepada Harita atau mengusahakan tanah yang kemudiannya dijual kepada syarikat itu, terutamanya antara Januari 2020 hingga Ogos 2022. Dua syarikat yang dipercayai miliknya turut menerima kontrak pemuatan di pelabuhan. Beliau tidak dapat dihubungi untuk diminta mengulas.

Bagi keluarga yang tinggal bersebelahan kompleks perindustrian itu, akses kepada pekerjaan berkait rapat dengan keupayaan mereka membantah kesan operasinya. Penduduk mendakwa berlaku intimidasi apabila orang ramai menolak penjualan tanah. Kebanyakan penduduk Kawasi sejak itu berpindah ke sebuah kampung yang dibina oleh syarikat, manakala mereka yang kekal berdepan gangguan bekalan elektrik dan banjir apabila kolam mendapan lombong melimpah.

Rekod dalaman menghuraikan jalan pintas dalam urusan permit

Harita mula melombong di Obi pada 2010 dan memulakan pembinaan peleburan pertamanya pada 2015. Peleburan memproses bijih menjadi logam atau bahan perantaraan untuk penapisan selanjutnya. Penduduk Kawasi membantah pembinaan itu, dengan menyatakan mereka tidak dirundingi dengan sewajarnya dan meminta penilaian impak alam sekitar baharu.

Seorang pengarah kanan menulis pada 2016 bahawa pembinaan diteruskan tanpa permit bangunan kerana hubungan rapat dengan pegawai tempatan. Harita memperoleh permit pembinaan peleburan pada 15 November 2016.

Rekod syarikat turut menghuraikan seorang eksekutif yang merangka keputusan kerajaan berkaitan penyimpanan sisa berbahaya dan menggugurkan peruntukan yang mewajibkan pemeriksaan lapangan. Aryanto Nugroho, penyelaras kebangsaan organisasi ketelusan Publish What You Pay Indonesia, menyifatkan pembuatan keputusan kerajaan sebagai tanggungjawab awam.

Penggubalan keputusan kerajaan ialah fungsi negara, bukannya sesuatu yang diserahkan kepada pihak yang sepatutnya dikawal oleh keputusan itu.

Satu kajian teknikal pada 2018 oleh firma perunding kejuruteraan Hatch menyatakan Harita menggunakan sisa berbahaya dalam pembinaan peleburan tanpa kebenaran kerajaan dan belum menyiapkan penilaian penting tentang impak alam sekitar dan sosial. Penilaian sedemikian mengkaji kemungkinan kerosakan sebelum pembangunan diteruskan dan mengenal pasti langkah yang diperlukan untuk melindungi masyarakat berdekatan.

Ujian air mengesan masalah yang berlarutan lebih sedekad

Pemantauan dalaman Harita merekodkan kepekatan kromium-6 sebanyak 350 dan 130 bahagian per bilion pada 2012, melebihi had 100 bahagian per bilion yang ditetapkan Indonesia bagi air sisa perlombongan. Surat-menyurat dalaman mengenal pasti aktiviti perlombongan dan air larian sebagai punca pencemaran yang sampai ke Sungai Tugaraci.

Kromium wujud secara semula jadi dalam tanah, tetapi bentuk heksavalen, yang lazim disebut kromium-6, adalah toksik dan boleh menyebabkan kanser. Perlombongan mendedahkan batuan dan tanah kepada udara serta air, yang boleh mempercepat proses yang menghasilkan dan melepaskan bahan itu. Bahagian per bilion menggambarkan jumlah sesuatu bahan yang terkandung dalam air.

Kakitangan syarikat merekodkan pencemaran yang menjejaskan tanah pertanian masyarakat pada 2014, dan seorang pengurus meminta seorang pegawai menangguhkan pemberitahuan kepada penduduk. Satu kajian Harita pada 2018 memberi amaran bahawa pembangunan lombong boleh menjejaskan Mata Air Kawasi, sumber utama air minuman.

Ujian di mata air itu melebihi ambang air minuman yang ditetapkan Indonesia, iaitu 50 bahagian per bilion, pada setiap hari ujian sepanjang pemantauan 30 hari pada Ogos 2022. Satu lagi ujian pada 2022 merekodkan kepekatan 19 kali ganda ambang tersebut. Pada Februari 2023, ujian dalaman merekodkan 173 bahagian per bilion, kira-kira 3.5 kali ganda ambang berkenaan.

Penduduk berkata mereka terus meminum air mata air itu kerana tidak mampu membeli air botol. Nurhayati Jumadi, penduduk Kawasi, menggambarkan pilihan yang dihadapi keluarganya.

Rasa air itu kini berbeza dan kadangkala ada buih. Ia menyebabkan kami sakit perut," katanya. "Tetapi saya tidak mampu membeli air botol, jadi kami masih minum air dari mata air itu.

Pendirian awam Harita ialah kualiti air memenuhi piawaian kebangsaan. Ketika membuat persiapan untuk penyenaraian saham pada 2023, syarikat itu turut memberitahu bank bahawa airnya mematuhi keperluan undang-undang. Ujian dalaman sekitar tempoh itu merekodkan kandungan kromium-6 yang berlebihan, manakala audit alam sekitar mengenal pasti masalah rawatan, data yang tidak lengkap dan bacaan bahan kimia melebihi piawaian air bawah tanah. Penyenaraian itu mengumpul $660 juta.

Perkembangan perlombongan, amaran pencemaran dan pendakwaan

Perluasan operasi di Obi dan amaran yang direkodkan dalam Harita berkembang selama bertahun-tahun. Kronologi ini menunjukkan bagaimana kebimbangan alam sekitar bertambah, sementara kapasiti pemprosesan dan pembiayaan komersial turut meningkat.

• 2010: Harita mula melombong nikel di Obi menerusi PT Trimegah Bangun Persada.
• 2012: Ujian dalaman merekodkan bacaan kromium-6 melebihi had air sisa.
• 2015 hingga 2016: Pembinaan peleburan pertama bermula, diikuti kelulusan permit bangunan pada 15 November 2016.
• 2018: Kajian syarikat memberi amaran tentang risiko terhadap Mata Air Kawasi, manakala kajian teknikal mengenal pasti masalah penilaian alam sekitar dan pengurusan sisa.
• 2021: Harita dan rakan kongsinya dari China, Lygend, melancarkan loji larut resap asid tekanan tinggi pertama di Indonesia.
• 2022: Ujian merekodkan kandungan kromium-6 melebihi ambang air minuman sepanjang pemantauan 30 hari di Mata Air Kawasi pada Ogos.
• 2023: Penyenaraian Harita mengumpul $660 juta; pendakwa raya kemudian mendakwa Thomas membayar $60,000 kepada gabenor antara Jun hingga November.
• 2024: Thomas dijatuhi hukuman penjara setahun 10 bulan.

Larut resap asid tekanan tinggi menggunakan asid, haba dan tekanan untuk mengekstrak nikel serta kobalt daripada bijih. Kaedah ini membolehkan bijih dengan kandungan nikel lebih rendah dijadikan bahan yang sesuai untuk diproses selanjutnya menjadi bahan bateri, namun memerlukan pengurusan bahan kimia, air sisa dan sisa pepejal yang teliti.

Rantaian bekalan bateri melibatkan rakan kongsi China dan kuasa arang batu

Lygend, yang berpangkalan di Ningbo dan disenaraikan di Hong Kong sejak 2022, membantu Harita membina kilang penapisan bahan bateri. Rekod bayaran yang bocor tidak mengandungi dakwaan bahawa Lygend terlibat dalam bayaran tersebut. Garis panduan China bagi projek luar negara pada 2022 meminta syarikat China berunding dengan masyarakat yang terjejas dan mendapatkan pandangan mereka.

Pengeluaran kenderaan elektrik hanyalah satu daripada kegunaan nikel Obi, yang turut digunakan dalam pembuatan keluli tahan karat. Dalam rantaian bekalan bateri, nikel melalui beberapa pemproses dan sering dicampurkan dengan bahan dari lombong lain sebelum sampai kepada pengeluar kereta.

Mercedes-Benz mengesahkan kenderaan elektriknya mengandungi nikel dari Obi. Syarikat itu berkata pihaknya mengetahui isu pencemaran air yang dikenal pasti pada 2022 dan telah mengambil tindakan dengan hasil yang disifatkannya sebagai kukuh, namun tidak memberikan butiran lanjut. Pengeluar kereta lain menyatakan mereka menjalankan pemeriksaan pembekal dan menetapkan keperluan sumber yang bertanggungjawab, tanpa mengesahkan kaitan dengan Obi.

Arang batu membekalkan sebahagian besar tenaga untuk operasi pemprosesan di Obi. Kumpulan iklim Market Forces menganggarkan Harita mengendalikan kira-kira 890 megawatt kuasa arang batu khusus di pulau itu, dengan tambahan 1.2 gigawatt sedang dibina. Kapasiti tambahan itu bersamaan 1,200 megawatt, lebih tinggi daripada kapasiti operasi yang dinyatakan dalam anggaran tersebut.

Market Forces menganggarkan pelepasan operasi itu berjumlah 10.87 juta tan karbon dioksida setara pada 2024, hampir 1% daripada jumlah pelepasan negara Indonesia. Karbon dioksida setara menggabungkan pelbagai gas rumah hijau ke dalam satu ukuran umum berdasarkan kesan pemanasannya.

Pada 2022, kontraktor China Tianjin Electric Power Construction memperoleh kontrak untuk membina empat unit arang batu, masing-masing berkapasiti 380 megawatt, bagi projek Harita dan Lygend. Perjanjian itu dibuat selepas Presiden Xi Jinping berikrar pada 2021 bahawa China akan menghentikan pembinaan loji kuasa arang batu baharu di luar negara.

Kebertanggungjawaban kini melangkaui seorang eksekutif

Pertumbuhan Harita seiring dengan peningkatan ketara perdagangan nikel di Maluku Utara. Eksport nikel wilayah itu mencecah $1.42 bilion pada separuh pertama 2024, meningkat daripada $770.8 juta dalam tempoh yang sama pada 2023, iaitu kenaikan kira-kira 84%. Kebanyakannya dieksport ke China. Wilayah itu turut menarik kira-kira $1 bilion pelaburan asing pada suku pertama 2024.

Pertumbuhan ekonomi itu berlaku seiring dengan kebimbangan kesihatan yang besar. Satu kajian pada 2024 oleh Centre for Research on Energy and Clean Air dan institut penyelidikan Indonesia CELIOS menganggarkan sekurang-kurangnya 3,800 kematian setiap tahun akibat kerosakan kesihatan yang dikaitkan dengan pemprosesan nikel di Indonesia. Anggaran itu meliputi industri berkenaan, bukan Obi sahaja.

Laode M. Syarif, bekas pesuruhjaya KPK dan jurulatih undang-undang alam sekitar di Mahkamah Agung Indonesia, berkata bukti pencemaran menyokong tindakan terhadap syarikat dan eksekutif. Beliau menggesa penguatkuasaan undang-undang perlombongan.

"Kerajaan mesti bertindak, sama ada melalui penguatkuasaan sivil, pentadbiran atau jenayah di bawah undang-undang perlombongan Indonesia," katanya.

Rekod awam yang dihuraikan dalam siasatan menunjukkan Thomas telah disabitkan, namun tiada pendakwaan korporat terhadap Harita berhubung bayaran yang dibuatnya. Kanun jenayah negara baharu Indonesia, yang berkuat kuasa mulai 2 Januari 2026, memperuntukkan liabiliti korporat apabila sesuatu kesalahan memberi manfaat kepada syarikat atau mencerminkan dasarnya. Pengenaan liabiliti jenayah terhadap perlakuan tertentu memerlukan penyiasat dan mahkamah menilai undang-undang serta bukti yang berkaitan.

Harita merujuk kepada penilaian yang sedang dijalankan oleh Initiative for Responsible Mining Assurance. Pengarah eksekutifnya, Aimee Boulanger, menjelaskan tujuan proses itu.

Kami bukan di sini untuk memberikan bintang hijau," katanya. "Kami di sini untuk mengubah jangkaan terhadap industri.

Bagi keluarga di Kawasi, keutamaan praktikal ialah air minuman yang selamat, perlindungan daripada banjir dan kebebasan membuat aduan tanpa kehilangan akses kepada pekerjaan. Bagi pengawal selia dan pembeli nikel, rekod tersebut meletakkan keputusan permit, ujian alam sekitar dan pengawasan syarikat sebagai tumpuan utama kes ini.

Perkara Utama

• Bekas pengarah Harita, Stevi Thomas, dijatuhi hukuman penjara setahun 10 bulan kerana membayar rasuah $60,000 kepada gabenor Maluku Utara.
• Rekod yang bocor menghuraikan sekurang-kurangnya $389,000 lagi dalam bayaran yang dirancang atau diluluskan antara 2013 hingga 2023; sesetengah pembayaran masih belum dapat disahkan.
• Ujian dalaman merekodkan kandungan kromium-6 melebihi ambang undang-undang dalam air sisa dan mata air minuman Kawasi.
• Harita menolak dakwaan pencemaran air dan berkata pihaknya memberikan kerjasama dalam proses undang-undang berkaitan Thomas.
• Nikel Obi memasuki rantaian bekalan bateri antarabangsa, sementara industri pemprosesan di pulau itu banyak bergantung pada arang batu.
• Penilaian perlombongan bertanggungjawab dan desakan supaya syarikat dipertanggungjawabkan meluaskan penelitian melangkaui eksekutif yang disabitkan.