Prabowo Akui Kelemahan Program Makanan Percuma Ketika 353 Pemecatan dan Kes Keracunan di Cirebon Meningkatkan Tumpuan

Pemecatan bertambah ketika Indonesia berdepan kegagalan program makanan

Presiden Indonesia Prabowo Subianto mengakui kelemahan serius dalam program unggulannya, Makanan Percuma Berkhasiat, dengan menyebut 353 pemecatan secara tidak hormat, 13 orang dinamakan sebagai suspek dan ribuan lagi sedang diperiksa ketika kerajaan berdepan tekanan berhubung dakwaan rasuah dan keselamatan makanan.

Prabowo menyampaikan angka itu semasa mesyuarat kabinet tertutup di Istana Presiden di Jakarta pada 21 Oktober 2026. Kenyataannya disiarkan oleh Sekretariat Presiden pada 23 Oktober. Beliau berkata Pejabat Peguam Negara sedang memeriksa 203 orang, manakala inspektorat Agensi Pemakanan Kebangsaan sedang memeriksa 2,600 orang lagi.

Pengumuman itu bertepatan dengan insiden keracunan makanan yang disyaki di Cirebon, Jawa Barat, dengan 395 orang, kebanyakannya kanak-kanak, terjejas menjelang 22 Oktober. Ketua dapur yang terlibat digugurkan selepas siasatan agensi mendapati pelanggaran arahan operasi.

Prabowo, yang menjadikan program makanan itu janji utama kempen presidennya pada 2024, memberitahu anggota kabinet bahawa kepentingannya menuntut tindakan lebih tegas terhadap kegagalan.

MBG bersifat strategik. MBG amat penting. Kami mengakui terdapat banyak kelemahan dalam pelaksanaan MBG.

MBG ialah singkatan bahasa Indonesia bagi Makan Bergizi Gratis, yang bermaksud Makanan Percuma Berkhasiat. Program itu bermula pada Januari 2025 dan disasarkan kepada kira-kira 83 juta orang, termasuk pelajar sekolah, wanita hamil dan ibu menyusu.

Cabaran kerajaan kini bukan sekadar menyediakan lebih banyak makanan. Kerajaan perlu melindungi penerima daripada makanan tidak selamat, mencegah penyelewengan wang dan menunjukkan sama ada makanan itu meningkatkan pemakanan. Tugas-tugas itu memerlukan pelbagai pemeriksaan, daripada meneliti dapur dan rekod pembelian hingga mengukur kesihatan kanak-kanak.

Maksud angka penguatkuasaan

Angka yang disebut Prabowo merangkumi beberapa bentuk tindakan: siasatan jenayah, pemeriksaan dalaman dan pemecatan. Suspek ialah seseorang yang dikenal pasti secara rasmi dalam siasatan jenayah; mahkamah menentukan kesalahan jenayah. Inspektorat memeriksa kelakuan dalam badan kerajaan dan boleh mengesyorkan tindakan tatatertib.

Prabowo membincangkan angka itu ketika menyentuh MBG, tetapi kenyataannya tidak memperincikan dakwaan pelanggaran yang mendasari setiap jumlah, menjelaskan sama ada setiap kes berkaitan program itu semata-mata atau menyatakan sama ada kumpulan berkenaan bertindih. Oleh itu, menjumlahkan angka-angka itu akan menghasilkan kiraan individu yang terlibat yang tidak boleh dipercayai.

Prabowo menggesa Agensi Pemakanan Kebangsaan, yang dikenali sebagai BGN, menggugurkan pegawai yang terlibat dalam salah laku dan menyifatkan program itu sebagai pelaburan untuk masa depan kanak-kanak Indonesia. Mesejnya ialah program itu perlu diteruskan sambil pelaksanaannya diperbaiki.

Jurucakap BGN, Tysa Novenny, berkata agensi itu telah memecat ketua dapur dan pekerja yang didapati bertanggungjawab atas jenayah, keganasan, rasuah atau insiden keselamatan makanan. Huraian beliau menunjukkan pelbagai salah laku yang ditangani, daripada penyalahgunaan kewangan hingga kegagalan yang menjejaskan keselamatan makanan.

Cirebon menonjolkan masalah keselamatan makanan

Insiden keracunan yang disyaki di Cirebon memberikan contoh nyata risiko yang dihadapi penerima. Menjelang pukul 2 petang pada 22 Oktober, 395 orang terjejas dan menerima rawatan perubatan di 10 hospital serta tiga pusat kesihatan masyarakat.

Daripada jumlah itu, 218 dimasukkan ke hospital, manakala 177 menerima rawatan pesakit luar atau dibenarkan pulang. Kira-kira 55 peratus daripada mereka yang terjejas memerlukan rawatan di hospital, berdasarkan 218 kemasukan dalam kalangan 395 pesakit. Menjelang pagi 23 Oktober, jumlah yang masih menerima rawatan di hospital semakin berkurangan.

Yulian Septa Pratama, ketua pejabat perkhidmatan pemakanan Cirebon, berkata penyiasat memeriksa dapur Kalijaga 5 di daerah Harjamukti, termasuk premis, pengurusan dan operasi hariannya. SPPG ialah unit perkhidmatan pemakanan, iaitu dapur setempat yang bertanggungjawab menyediakan makanan program.

Penyiasat mendapati dapur itu memesan bahan atau menyediakan makanan melalui vendor luar untuk diproses selanjutnya, aturan yang menurut Yulian dilarang di bawah arahan teknikal program. BGN menggugurkan ketua SPPG Kalijaga 5 daripada jawatannya.

Pegawai sedang menunggu keputusan makmal kesihatan wilayah Jawa Barat sebelum menentukan tindakan selanjutnya. Hasil makmal itu akan membantu mengenal pasti punca keracunan yang disyaki dan memandu tindakan susulan selain hukuman terhadap pihak pengurusan yang sudah dikenakan.

Bagaimana masalah ini berkembang

Kebimbangan terhadap keselamatan makanan timbul lama sebelum insiden Cirebon. Menjelang akhir September 2025, angka kerajaan merekodkan lebih 5,900 kes keracunan makanan yang dikaitkan dengan hidangan program itu, manakala pemantau bebas menganggarkan jumlahnya hampir 6,500.

Rentetan peristiwa ini menunjukkan program berkembang di seluruh negara ketika pegawai berulang kali menyesuaikan kawalannya:

• Januari 2025: Indonesia melancarkan program Makanan Percuma Berkhasiat.
• Akhir September 2025: Angka kerajaan merekodkan lebih 5,900 kes keracunan makanan yang dikaitkan dengan hidangan tersebut.
• 21 Oktober 2026: Prabowo membincangkan kelemahan dan angka penguatkuasaan dalam mesyuarat kabinet tertutup di Jakarta.
• 22 Oktober 2026: Jumlah mereka yang terjejas akibat keracunan yang disyaki di Cirebon mencecah 395 orang menjelang pukul 2 petang.
• 23 Oktober 2026: Sekretariat Presiden menyiarkan kenyataan Prabowo dalam mesyuarat kabinet.

Prabowo turut mengakui masalah dalam ucapan di Jawa Timur yang dimuat naik ke saluran YouTube rasminya pada 16 Mei. Beliau mempertahankan program itu sambil menggesa agar pelaksanaannya diperbetulkan.

Dalam ucapan itu, presiden berkata orang biasa terus memintanya mengekalkan pemberian makanan itu kerana ia membantu cucu mereka makan. Hujahnya mengimbangi manfaat segera program itu kepada keluarga dengan tanggungjawab kerajaan untuk memperbaiki penyampaiannya.

Peraturan dapur semakin ketat

Ketua BGN, Sudaryono, memberi amaran bahawa kakitangan yang melanggar prosedur operasi standard boleh kehilangan pekerjaan. Prosedur itu ialah peraturan praktikal yang mengawal pembelian, pengambilan pekerja, memasak dan pengagihan. Tujuannya adalah untuk membiasakan pengendalian makanan yang selamat di ribuan dapur.

Sudaryono berkata agensi itu telah menutup 833 dapur kerana gagal memenuhi keperluannya. Dapur mesti mempunyai sijil sanitasi dan kebersihan serta beroperasi di bawah pengawasan CCTV. Makanan mesti dimakan dalam tempoh empat jam selepas dimasak.

Had empat jam itu menjadikan jadual penyediaan dan penghantaran penting demi keselamatan. Dapur perlu menyelaraskan proses memasak, pengangkutan dan penyajian supaya penerima makan dalam tempoh yang dibenarkan. Kelewatan pada mana-mana peringkat mengurangkan masa yang tersedia pada peringkat seterusnya.

Tysa berkata BGN turut menetapkan waktu kerja ketua dapur dari pukul 2 pagi hingga 8 pagi dan 5 petang hingga 7:30 malam, sejajar dengan operasi dapur. Sudaryono sebelum ini mengenal pasti ketidakhadiran kakitangan sebagai antara masalah yang sedang diteliti.

Dulang makanan kini mesti memaparkan label yang menyatakan had masa untuk makan dan mengarahkan penerima supaya makan di lokasi, bukannya membawa makanan pulang. Bagi sekolah dan keluarga, ini bermakna waktu dan lokasi hidangan menjadi sebahagian daripada syarat keselamatan program.

Pembelian telur mendedahkan risiko perolehan

BGN sedang menyiasat dakwaan aturan pembelian telur di dapur SPPG di Sukoharjo, Jawa Tengah. Perbualan yang tersebar di media sosial seolah-olah menggambarkan pembekal mengenakan satu harga, sedangkan yayasan yang bertanggungjawab membuat bayaran dikenakan harga lebih tinggi.

Dalam contoh yang sedang disiasat, telur berharga Rp21,000 sekilogram akan dibilkan pada harga Rp25,000. Perbezaan Rp4,000 itu didakwa akan dipulangkan oleh pembekal kepada sebuah syarikat yang mempunyai kaitan dengan SPPG berkenaan.

Perbezaan yang dicadangkan itu bersamaan kira-kira 19 peratus daripada harga pembekal, Rp21,000. Jika dilakukan, aturan sebegitu akan menyebabkan program membayar lebih daripada kos pembelian sebenar, dengan wang tambahan disalurkan ke tempat lain.

Sudaryono berkata agensi itu sedang meneliti dakwaan tersebut. Beliau turut menyebut salah laku lain yang disyaki, termasuk dakwaan penglibatan seorang anggota SPPG dalam penipuan dan perjudian dalam talian, serta berkata hukuman akan bergantung pada tahap kesalahan.

Indonesia Corruption Watch secara berasingan telah mengemukakan aduan kepada Suruhanjaya Pembanterasan Rasuah mengenai percanggahan hampir AS$50 juta yang didakwa dalam belanjawan perolehan pensijilan halal. Aduan itu melibatkan Dadan Hindayana, yang dikenal pasti sebagai ketua BGN ketika itu. Pensijilan halal menyemak pematuhan terhadap keperluan Islam, termasuk yang berkaitan dengan bahan dan penyediaan makanan.

Jangkauan besar, angka belanjawan berbeza

Lebih 61 juta orang telah menerima makanan menjelang Mac, berbanding sasaran kerajaan sebanyak 82.9 juta. Dengan 61 juta sebagai asas, jumlah itu bersamaan kira-kira 74 peratus daripada jangkauan yang disasarkan. Skala program bermakna kelemahan kecil dalam pembelian atau amalan dapur boleh menelan kos besar apabila berulang di banyak lokasi.

Kerajaan mengurangkan pengagihan daripada enam hari seminggu kepada lima hari pada Mac ketika mencari penjimatan berikutan kesan ekonomi perang di Timur Tengah. Penjimatan yang diunjurkan ialah sehingga Rp40 trilion. Peralihan daripada enam hari perkhidmatan kepada lima hari mengurangkan satu per enam daripada hari pengagihan mingguan.

Maklumat kewangan program itu menyatakan jumlah 2026 yang berbeza: Rp268 trilion sebagai belanjawan dan Rp335 trilion sebagai pembiayaan yang dirancang. Perbezaannya ialah Rp67 trilion, namun hubungan antara kedua-dua angka itu tidak dijelaskan. Belanjawan program yang diluluskan bagi 2025 ialah kira-kira Rp171 trilion.

Penyelidik Geo Dzakwan Arshali, Ibnurafi Andapura dan Zahra Shaffa Kamila, yang berafiliasi dengan World Order Lab, berhujah bahawa pengalihan sumber kepada makanan memberi tekanan kepada perkhidmatan pendidikan dan kesihatan. Analisis mereka menganggarkan kekurangan Rp27 trilion dalam perkhidmatan pendidikan dan risiko kepada sehingga 723,000 pekerjaan sektor pendidikan.

Angka itu ialah anggaran kos yang berpotensi, bukannya kehilangan pekerjaan yang telah diumumkan. Angka tersebut menggambarkan pilihan belanjawan yang praktikal: kanak-kanak memerlukan makanan berkhasiat, sementara sekolah juga memerlukan guru, dana operasi dan kemudahan yang berfungsi.

Siapa patut mengendalikan program pemakanan?

Arshali, Andapura dan Kamila turut mempersoalkan struktur kepimpinan BGN, dengan menyifatkan jawatan kanan didominasi pesara tentera dan polis serta kekurangan kepakaran kesihatan awam yang terlatih. Mereka berhujah bahawa pengagihan makanan melalui rangkaian logistik yang besar memerlukan kemahiran berbeza daripada mereka bentuk dan menyelia perkhidmatan pemakanan.

Cadangan perubahan mereka termasuk melantik pemimpin berpengalaman dalam bidang pemakanan dan kesihatan awam, serta menumpukan sumber kepada sekolah yang lebih miskin atau daerah terpencil, kurang membangun dan paling luar di Indonesia, yang lazim disebut sebagai kawasan 3T.

Lebih satu perlima kanak-kanak Indonesia terjejas akibat bantut, yang bermaksud tumbesaran mereka terbantut disebabkan kekurangan zat makanan berpanjangan dan keadaan berkaitan. Hal ini membantu menjelaskan tumpuan program terhadap kanak-kanak serta pemakanan semasa kehamilan dan penyusuan.

Menyasarkan kumpulan yang paling memerlukan pemakanan akan mengubah pendekatan nasional program yang menyeluruh. Cadangan itu akan menumpukan sumber di tempat yang menurut penyelidik boleh memberikan manfaat paling besar, sambil memerlukan kaedah untuk menentukan sekolah dan komuniti yang menerima sokongan.

Mengukur kesihatan kanak-kanak, bukan sekadar jumlah hidangan

Made Natasya Restu Dewi Pratiwi, penyelidik dasar sosial di The Indonesian Institute, menggesa kerajaan melengkapkan sistem penilaian yang mengukur kualiti makanan, kesesuaian menu dengan keperluan penerima, perubahan status pemakanan dan amalan pemakanan sihat.

Natasya berkata BGN perlu bekerjasama dengan kementerian yang bertanggungjawab terhadap kesihatan, pembangunan penduduk dan keluarga, serta pendidikan rendah dan menengah. Pengukuran hasil sedemikian akan membolehkan pegawai menyesuaikan menu dan operasi berdasarkan keperluan penerima.

Jumlah penerima menjawab persoalan berapa ramai yang mendapat manfaat daripada program. Penilaian pemakanan pula menjawab sama ada makanan itu sesuai dan sama ada kesihatan penerima bertambah baik. Kedua-duanya diperlukan bagi MBG: makanan mesti tiba dengan selamat, mengandungi nutrien yang sesuai dan sampai kepada mereka yang memerlukannya.

Natasya turut menggesa ketelusan, penyertaan awam dan penjelasan tentang cara pegawai bertindak balas terhadap maklum balas masyarakat. Bagi ibu bapa, hal itu bermakna adanya saluran yang lebih jelas daripada membuat laporan tentang kebimbangan kepada mengetahui tindakan susulan yang diambil.

Tindakan segera yang perlu diambil adalah jelas: selesaikan siasatan makmal di Cirebon, kuatkuasakan peraturan dapur, siasat dakwaan berkaitan perolehan dan jelaskan skop angka penguatkuasaan. Di samping tindakan itu, pengukuran kesihatan penerima akan memberi kerajaan cara untuk menilai sama ada janji utamanya telah ditunaikan.

Perkara Utama

• Prabowo menyebut 353 pemecatan, 13 suspek, 203 orang diperiksa pihak pendakwaan dan 2,600 orang diperiksa oleh inspektorat BGN.
• Kenyataan beliau dibuat dalam mesyuarat kabinet pada 21 Oktober 2026 dan disiarkan pada 23 Oktober.
• Cirebon merekodkan 395 orang terjejas akibat keracunan makanan yang disyaki, termasuk 218 kemasukan ke hospital, menjelang 22 Oktober.
• BGN menggugurkan ketua dapur Kalijaga 5 selepas menemukan pelanggaran prosedur; keputusan makmal masih ditunggu.
• Kawalan dapur merangkumi pensijilan kebersihan, CCTV, had masa untuk makan dan kewajipan makan di lokasi.
• Penyelidik mahu penilaian mengukur hasil pemakanan dan kesihatan, di samping jumlah penerima.