Brunei Kekalkan Kawalan Ketat terhadap Kebebasan Sivik Selepas Menolak Seruan Pembaharuan PBB

Semakan PBB tidak mengubah sekatan

Brunei menolak saranan untuk menyertai perjanjian antarabangsa utama mengenai hak sivil, melindungi perhimpunan aman dan menubuhkan institusi hak asasi manusia kebangsaan yang bebas dalam semakan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu yang berakhir pada Mac 2025. Pejabat Pesuruhjaya Tinggi PBB bagi Hak Asasi Manusia membuat susulan pada Jun, dengan menyorot sekatan terhadap kebebasan bersuara, berpersatuan dan berhimpun di bawah darurat yang telah lama berkuat kuasa di negara itu.

Penilaian Ogos 2025 oleh CIVICUS Monitor merekodkan keputusan itu dan mengelaskan ruang sivik Brunei sebagai "tertekan", tanpa kemajuan yang didokumenkan dalam kebebasan asasi. Ruang sivik merujuk kepada ruang yang dimiliki orang ramai untuk bersuara secara terbuka, mengatur kumpulan dan berhimpun bagi menyuarakan kebimbangan bersama.

Penilaian Freedom House bagi 2026 Freedom in the World mengelaskan Brunei sebagai "Tidak Bebas", dengan skor 27 daripada 100. Sultan Hassanal Bolkiah menjalankan kuasa eksekutif dalam pemerintahan beraja mutlak itu, dan tiada wakil yang dipilih pada peringkat kebangsaan.

Rombakan kabinet pada pertengahan 2026 memperkenalkan struktur kerajaan baharu dan pemimpin lebih muda, termasuk anak-anak Sultan yang pertama kali memegang jawatan kabinet. Pelantikan itu dibuat dalam sistem politik yang memilih kepimpinan negara melalui kuasa diraja dan bukannya pilihan raya umum.

Bagi penduduk, sekatan itu melangkaui politik formal. Lesen akhbar, peraturan yang mengawal kumpulan melebihi 10 orang, kuasa polis terhadap perhimpunan tertentu yang melibatkan lima orang atau lebih, serta hukuman jenayah bagi ekspresi membentuk cara orang ramai membincangkan masalah awam. Sesetengah penganjur masyarakat bergerak secara berhati-hati dalam isu kesihatan, alam sekitar dan kemanusiaan, dengan menggunakan bahasa advokasi dan bukannya aktivisme.

Perkara yang ditolak Brunei di PBB

Semakan Berkala Sejagat, atau UPR, membolehkan negara anggota PBB lain meneliti rekod hak asasi sesebuah negara dan mengesyorkan perubahan. Semakan Brunei berlangsung pada November 2024, manakala maklum balasnya diterima pakai di Majlis Hak Asasi Manusia pada Mac 2025.

Malta, Chile, Luxembourg, Mexico, Amerika Syarikat, Switzerland, Namibia dan Sepanyol mengesyorkan supaya Brunei meratifikasi Perjanjian Antarabangsa mengenai Hak Sivil dan Politik. Perjanjian itu menetapkan piawaian antarabangsa bagi hak termasuk kebebasan bersuara, perhimpunan aman, berpersatuan dan penyertaan politik. Brunei tidak menyokong saranan itu.

Brunei juga enggan menyokong pertimbangan untuk menubuhkan institusi hak asasi manusia kebangsaan yang bebas dan memenuhi Prinsip Paris. Prinsip itu menetapkan piawaian bagi badan yang bertujuan memantau hak dan menasihati kerajaan secara bebas.

Belanda mengesyorkan undang-undang kebebasan maklumat yang akan menetapkan peraturan untuk memohon maklumat yang dimiliki pihak berkuasa awam. Sepanyol menggesa perubahan kepada undang-undang yang menyekat kebebasan bersuara. Australia dan Ukraine meminta garis masa untuk menamatkan darurat serta sekatan terhadap kebebasan bersuara dan berpersatuan yang dikenakan di bawahnya. Brunei tidak menyokong saranan untuk melindungi kebebasan tersebut.

Semakan yang berlangsung selama beberapa tahun

Rangkaian peristiwa ini penting kerana saranan yang dikemukakan pada November 2024 bertukar menjadi keputusan kerajaan pada Mac 2025, diikuti komunikasi PBB pada Jun. Tarikh-tarikh penting ialah:

• November 2024: Negara anggota PBB menyemak rekod hak asasi Brunei dan mencadangkan perubahan undang-undang serta institusi.
• 24 November 2024: Lebih 5,000 orang menyertai perarakan solidariti Palestin di Bandar Seri Begawan.
• Mac 2025: Majlis Hak Asasi Manusia menerima pakai hasil semakan, termasuk maklum balas Brunei.
• Jun 2025: Pejabat hak asasi manusia PBB menulis kepada kerajaan mengenai kebimbangan yang dibangkitkan semasa semakan.
• 1 Ogos 2025: CIVICUS menerbitkan penilaiannya mengenai penolakan Brunei terhadap saranan berkaitan kebebasan sivik.
• 2026: Penilaian hak terus menggambarkan sekatan yang ketara, di samping rombakan kabinet dan laporan mengenai advokasi belia secara berhati-hati.

Surat-menyurat PBB menyatakan darurat bermula pada 1962; penilaian CIVICUS yang lebih awal menyebut darurat itu diisytiharkan pada 1984. Kedua-dua keterangan menunjukkan kuasa darurat terus mengehadkan kebebasan awam. Menurut maklum balas kerajaan yang dihuraikan CIVICUS, tiada jadual waktu untuk menamatkan darurat dikenal pasti.

Bagaimana undang-undang mengehadkan kritikan awam

UNESCO menyatakan sebelum semakan pada November 2024 bahawa Perlembagaan Brunei, yang disemak pada 2011, tidak mengandungi peruntukan bagi melindungi kebebasan bersuara atau kebebasan media. Laporan semakan PBB CIVICUS menghuraikan undang-undang yang berkuat kuasa dalam keadaan tersebut.

Akta Hasutan memperuntukkan hukuman penjara sehingga tiga tahun bagi penerbitan bahan dengan niat menghasut. Skopnya merangkumi cabaran terhadap kuasa keluarga diraja dan kedudukan falsafah negara, iaitu konsep Melayu Islam Beraja. Konsep itu meletakkan pemerintahan beraja, Islam dan identiti Melayu di teras negara.

Penilaian Mac 2023 CIVICUS turut menghuraikan peruntukan yang meliputi kata-kata atau perbuatan dengan niat mencetuskan permusuhan antara golongan masyarakat atau menyinggung perasaan agama. Kanun Hukuman Syariah melarang penghinaan atau cacian terhadap Sultan, pentadbiran syariah atau undang-undang berkaitan Islam.

Kanun Keseksaan memperuntukkan hukuman penjara sehingga lima tahun bagi fitnah jenayah, iaitu kenyataan yang dianggap mencemarkan reputasi seseorang. Akta Penerbitan Tidak Diingini memberi menteri kuasa melarang pengimportan atau penjualan penerbitan yang dianggap bertentangan dengan kepentingan awam.

Polis dilaporkan menyiasat sebuah video media sosial yang tular pada Mei 2026, yang mendakwa pegawai gagal bertindak terhadap laporan seorang wanita asing mengenai dakwaan rogol. Siasatan itu merujuk Akta Ketenteraman Awam dan Akta Hasutan, sekali gus membawa undang-undang yang mengawal ketenteraman dan ekspresi ke dalam pertikaian mengenai kritikan terhadap tindakan polis.

Akhbar memerlukan kebenaran untuk beroperasi

Akta Akhbar 1958, yang dipinda melalui Perintah Akhbar Tempatan 2001, membolehkan kerajaan menutup akhbar tanpa notis awal atau penjelasan. Akhbar tempatan memerlukan lesen operasi dan kelulusan awal kerajaan untuk mengambil kakitangan editorial, wartawan dan pencetak warga asing.

Laporan UNESCO menyatakan permit penerbitan mesti diperbaharui setiap tahun dan boleh ditolak, digantung atau dibatalkan tanpa alasan atau semakan kehakiman. Semakan kehakiman ialah proses mahkamah meneliti sama ada keputusan kerajaan dibuat secara sah. Tanpa saluran itu, penerbit mempunyai lebih sedikit cara untuk mencabar kehilangan kebenaran operasi.

Akta Penyiaran 1997 memberikan menteri yang bertanggungjawab kuasa pelesenan dan kawal selia penyiaran. Pemilikan Radio Televisyen Brunei oleh kerajaan serta pemilikan akhbar harian utama oleh keluarga Sultan turut menumpukan kawalan terhadap saluran berita utama.

Reporters Without Borders menggambarkan keadaan itu dalam penilaian 2023 yang dibincangkan dalam penilaian kebebasan media CIVICUS. Organisasi itu menyatakan kebebasan media:

hampir tidak wujud

Wartawan lazimnya mengamalkan penapisan kendiri akibat tekanan sosial, campur tangan kerajaan dan kebimbangan mengenai pekerjaan serta risiko undang-undang. Blogger bebas juga berdepan risiko tindakan fitnah. Penapisan kandungan dalam talian oleh kerajaan dan keupayaan memantau komunikasi peribadi dalam talian meluaskan tekanan itu ke luar bilik berita arus perdana.

Kedudukan media meningkat, hukuman berat kekal

Brunei menduduki tempat ke-96 daripada 180 negara dalam Indeks Kebebasan Media Reporters Without Borders 2026, berbanding tempat ke-142 pada 2023 dan ke-144 pada 2022. Ini merupakan peningkatan 46 tempat berbanding 2023 dan 48 tempat berbanding 2022.

Keadaan undang-undang yang dihuraikan dalam penilaian itu kekal berat. Penerbitan bahan yang menjejaskan falsafah negara boleh membawa hukuman penjara tiga tahun di bawah undang-undang hasutan, manakala wartawan boleh dipenjara lima tahun kerana bahan yang dianggap berniat jahat.

Kanun keseksaan yang diterima pakai pada 2019 turut memperuntukkan hukuman mati bagi kenyataan atau penerbitan yang dianggap menghina agama atau menyokong kemurtadan. Penghinaan agama merujuk kepada ekspresi yang dianggap menghina agama; kemurtadan bermaksud meninggalkan agama. Peruntukan ini menjadikan ekspresi agama antara bidang yang boleh membawa akibat undang-undang paling berat.

Kedudukan indeks dan kerangka undang-undang menggambarkan bahagian berbeza dalam persekitaran media: kedudukan Brunei berbanding negara lain meningkat, namun penerbit masih memerlukan kebenaran kerajaan dan wartawan terus berdepan hukuman jenayah serta tekanan untuk menapis diri sendiri.

Penapisan meliputi buku, filem dan persembahan

Penerbitan agama dan hiburan awam tertakluk kepada sistem kelulusan tersendiri. Laporan Kebebasan Beragama Antarabangsa Amerika Syarikat yang diterbitkan pada Mei 2023 menghuraikan sekatan berterusan terhadap pengimportan teks agama bukan Islam. Teks Islam pula disemak untuk memastikan kandungannya mengikut mazhab Syafi'i.

Persembahan muzik, filem dan teater awam memerlukan kelulusan awal daripada lembaga penapisan yang terdiri daripada pegawai Jabatan Perdana Menteri, Kementerian Hal Ehwal Dalam Negeri dan Kementerian Hal Ehwal Ugama. Pegawai Hal Ehwal Ugama berkata persembahan akan ditapis jika kandungannya menghina Islam.

Pemilik pawagam mengamalkan penapisan kendiri dengan memilih untuk tidak mengemukakan filem yang dijangka akan dianggap tidak menyenangkan oleh pihak berkuasa. Pada Oktober 2022, Brunei mengharamkan sebuah filem Malaysia kerana unsur yang disifatkan tidak selaras dengan ajaran Islam.

Kawalan ini mempengaruhi buku yang boleh dibawa masuk ke negara itu, filem yang boleh ditonton penonton dan persembahan yang boleh dianjurkan. Keperluan kelulusan juga memindahkan keputusan mengenai kandungan yang boleh diterima ke tempoh sebelum penerbitan atau persembahan, ketika penganjur perlu memutuskan sama ada mahu meneruskannya.

Ribuan orang berarak untuk Palestin di bawah peraturan perhimpunan ketat

Lebih 5,000 orang menyertai Walkathon Solidariti Palestin di Dermaga Diraja, Bandar Seri Begawan pada 24 November 2024. Big BWN Project dan Palestine Poppies menganjurkan acara itu dengan sokongan majlis belia Brunei.

Perarakan bermula pada 6.30 pagi dan melalui laluan sepanjang 1.7 kilometer mengelilingi mercu tanda di ibu negara. Diplomat, keluarga, pelajar dan peserta daripada pelbagai peringkat umur hadir. Acara itu berakhir dengan ucapan ringkas dan saat bertafakur untuk mangsa Palestin.

Perhimpunan awam berlangsung dalam kerangka undang-undang yang ketat. Di bawah Akta Ketenteraman Awam, polis boleh menyuraikan perhimpunan tidak rasmi yang melibatkan lima orang atau lebih jika dianggap berkemungkinan mengganggu ketenteraman. Demonstrasi memerlukan kelulusan menteri hal ehwal dalam negeri.

Pihak berkuasa lazimnya membenarkan acara tahunan, namun kadangkala mengganggu perhimpunan yang dianggap sensitif dari segi politik atau atas sebab lain. Penganjur yang menangani isu sensitif mengadakan mesyuarat tertutup dan bukannya memohon permit, atau mengehadkan perkara yang disebut dalam acara awam. Perarakan Palestin menunjukkan skala penyertaan awam yang boleh dicapai oleh acara terancang, dalam sistem yang memberikan pihak berkuasa kawalan luas terhadap perhimpunan.

Mengapa sesetengah aktivis muda bergerak secara senyap

Perintah Pertubuhan 2005 mewajibkan pendaftaran bagi kumpulan yang mempunyai lebih daripada 10 orang. Undang-undang Brunei tidak memberikan perlindungan terhadap kebebasan berpersatuan, dan kumpulan hak asasi manusia tempatan serta antarabangsa tidak dapat beroperasi secara bebas di bawah sekatan kerajaan.

Segelintir organisasi tempatan memberikan bantuan kemanusiaan, termasuk sokongan kepada mangsa keganasan rumah tangga dan nasihat guaman percuma. Kerja mereka memenuhi keperluan segera dalam keadaan apabila kegiatan berorganisasi berasaskan hak berdepan kekangan jauh lebih ketat.

Sebuah buku mengenai aktivisme belia yang diterbitkan pada Oktober 2026 menghuraikan kemunculan "aktivisme senyap". Mereka yang terlibat sering menggelar diri sebagai pejuang advokasi dan bekerja secara berhati-hati dalam isu kemasyarakatan, alam sekitar dan kesihatan untuk mengelakkan perhatian pihak berkuasa.

Pendekatan itu menghubungkan peraturan undang-undang dengan pilihan seharian. Penganjur perlu mempertimbangkan sama ada kumpulan mereka perlu didaftarkan, sama ada acara awam memerlukan kelulusan dan sama ada mesej mereka boleh menarik perhatian pihak berkuasa. Penduduk terus mencari jalan untuk membantu masyarakat, sementara saranan PBB yang ditolak membiarkan sekatan utama terhadap kebebasan bersuara, berhimpun dan berpersatuan terus berkuat kuasa.

Perkara Utama

• CIVICUS mengelaskan ruang sivik Brunei sebagai "tertekan"; Freedom House memberikan skor 27 daripada 100 pada 2026.
• Brunei menolak saranan utama mengenai hak sivil, pemantauan hak secara bebas dan kebebasan awam dalam semakan PBB.
• Akhbar memerlukan kebenaran kerajaan untuk beroperasi, dan ekspresi boleh membawa hukuman jenayah yang berat.
• Polis boleh menyuraikan perhimpunan tidak rasmi tertentu yang melibatkan lima orang atau lebih; kumpulan melebihi 10 orang mesti berdaftar.
• Lebih 5,000 orang menghadiri Walkathon Solidariti Palestin pada November 2024.
• Sesetengah pejuang advokasi muda bergerak secara berhati-hati untuk menangani keperluan masyarakat di tengah sekatan berterusan terhadap kegiatan berorganisasi secara terbuka.