Indonesia Sasarkan Rang Undang-Undang Pelucuthakan Aset Dimuktamadkan Sebelum Disember, Penggubal Undang-Undang Bahas Perlindungan

Prosiding pendengaran November tentukan rentak rang undang-undang yang lama dinantikan

Dewan Perwakilan Rakyat Indonesia menyasarkan untuk menyiapkan rang undang-undang pelucuthakan aset sebelum Disember 2026, memajukan sasaran terdahulu iaitu 15 Disember. Namun, Suruhanjaya III yang mengendalikan hal ehwal perundangan masih mengumpulkan pandangan awam dan belum menyiapkan draf akhir atau mula meneliti rang undang-undang yang dicadangkan itu satu demi satu.

Timbalan pengerusi suruhanjaya, Ahmad Sahroni berkata, pendengaran awam akan diteruskan sepanjang sidang rehat parlimen, dengan sesi dirancang sehingga 5 November dan pendengaran lanjut sehingga 11 November. Suruhanjaya akan menilai saranan yang diterima sebelum memutuskan peruntukan yang akan dimasukkan, selepas itu beliau berharap perbincangan dapat dipercepat.

Cadangan itu menyentuh harta yang berkaitan dengan kesalahan jenayah: cara pihak berkuasa mengesannya, menghalangnya daripada dipindahkan atau dijual, dan mendapatkan kuasa undang-undang untuk mengambilnya secara kekal. Tujuan utamanya ialah mendapatkan semula manfaat kewangan daripada jenayah, termasuk aset yang mungkin masih ada selepas kes rasuah melalui siasatan dan perbicaraan.

Menurut Sahroni, penggubal undang-undang telah mendengar pandangan daripada 86 penyumbang. Perbincangan mereka kini melangkaui persoalan sama ada Indonesia memerlukan undang-undang itu, kepada soalan praktikal mengenai bukti, pengawasan mahkamah, hak pemilik yang sah dan nilai harta yang berada dalam jagaan negara.

Kesannya nyata. Sebuah kenderaan bernilai Rp1 bilion akhirnya mungkin hanya terjual pada harga Rp300 juta hingga Rp400 juta jika nilainya merosot semasa penyimpanan dan pengurusan, menurut amaran seorang anggota suruhanjaya. Sebuah kapal yang dikaitkan dengan kes melibatkan 1.16 tan narkotik turut menjadi sebahagian daripada perbahasan tentang aset yang patut diliputi undang-undang itu.

Perkara yang terkandung dalam jadual waktu

Sebuah jawatankuasa kerja dibentuk pada 26 Oktober untuk mempercepat cadangan yang mula dikemukakan pada awal 2000-an. Hasrat Sahroni untuk menyiapkannya sebelum Disember akan memajukan tarikh penyelesaian daripada tarikh akhir yang dinyatakan sebelum ini, iaitu 15 Disember 2026.

Langkah seterusnya yang dijadualkan melibatkan rundingan dan penyediaan. Tiada tarikh ditetapkan untuk memulakan penelitian satu demi satu atau mengadakan undian akhir di parlimen.

Perkembangan setakat ini menunjukkan proses rundingan diteruskan serentak dengan usaha menetapkan tarikh akhir:

• 13 Julai 2026: Pengerusi Suruhanjaya III, Habiburokhman berkata rundingan intensif telah diteruskan sepanjang tiga tempoh persidangan parlimen dan rang undang-undang itu kekal dalam program keutamaan perundangan 2026.
• 26 Oktober: Sebuah jawatankuasa kerja dibentuk untuk mempercepat rang undang-undang itu.
• 27 Oktober: Pakar undang-undang dan peguam menghadiri pendengaran mengenai pengawasan, kuasa penguatkuasaan dan pengurusan aset.
• 28 Oktober: Penerbitan parlimen memperincikan perbincangan itu dan menyenaraikan pengamal undang-undang lain yang menyumbang dalam pendengaran.
• 5 November dan 11 November: Jadual rundingan yang dikenal pasti Sahroni berlanjutan sehingga tarikh-tarikh ini.
• Sebelum Disember: Sasaran penyelesaian pilihan Sahroni, lebih awal daripada tarikh akhir terdahulu pada 15 Disember.

Bagi mereka yang mungkin terkesan oleh undang-undang itu, peringkat penggubalan penting kerana suruhanjaya masih mempertimbangkan peraturan yang akan mengawal penggunaan kuasa negara ke atas harta mereka.

Siapa yang membentuk cadangan itu?

Dalam kenyataan parlimen pada Julai, Habiburokhman berkata Suruhanjaya III tidak pernah menolak rang undang-undang itu atau menggugurkannya daripada Program Perundangan Nasional keutamaan 2026, yang dikenali sebagai Prolegnas. Beliau menyifatkan pendengaran itu sebagai persediaan untuk undang-undang yang akan memberi kesan kepada usaha mencegah jenayah serta hak perlembagaan.

Dalam laporan perbincangan pada 28 Oktober, parlimen merekodkan anggaran beliau bahawa sekitar 58 hingga 60 pendengaran awam telah diadakan, kira-kira 23 lagi dijangka berlangsung dan sekitar 80 unsur masyarakat akan dilibatkan. Angka itu merujuk kepada jumlah mesyuarat dan kumpulan yang mengambil bahagian, manakala angka 86 yang disebut Sahroni merujuk kepada penyumbang.

Satu lagi agenda pendengaran parlimen, diterbitkan pada 28 Oktober pukul 8:57 pagi Waktu Indonesia Barat, menamakan Profesor Jamin Ginting, pengerusi AAI Nasional Bersatu, Amin Fahrudin dan Ahmad Fikri Assegaf, pengerusi umum lembaga kepimpinan nasional Persatuan Peguam Indonesia, PERADI.

Habiburokhman berhujah bahawa undang-undang itu mesti sesuai dengan keadaan ekonomi, politik dan perundangan Indonesia. Pendirian itu seiring dengan pandangan yang menggesa Indonesia memperkukuh pemulihan aset selaras dengan komitmen antarabangsa.

Mendapatkan semula hasil jenayah apabila perbicaraan tidak dapat diteruskan

Bekas pemimpin Suruhanjaya Pembanterasan Rasuah, Chandra M. Hamzah menggesa penggubal undang-undang supaya menumpukan perhatian pada usaha mendapatkan semula hasil jenayah, bukannya menganggap pelucuthakan sekadar satu lagi bentuk hukuman. Prinsip asasnya ialah jenayah tidak sepatutnya memberikan ganjaran ekonomi kepada pesalah atau rangkaian mereka.

Satu mekanisme yang sedang dibincangkan ialah pelucuthakan aset tanpa sabitan jenayah, yang sering disingkatkan sebagai NCB. Mekanisme ini membolehkan proses undang-undang dikenakan terhadap harta yang berkaitan dengan jenayah tanpa terlebih dahulu mendapatkan sabitan jenayah terhadap seseorang. Bukti yang diperlukan dan peranan mahkamah menjadi teras kepada pelaksanaan proses sedemikian.

Chandra mengenal pasti keadaan yang boleh membenarkan langkah itu: suspek telah meninggal dunia, melarikan diri atau tidak dapat dibawa ke mahkamah. Pakar undang-undang Muhammad Rullyandi turut menggesa agar penggunaannya dihadkan kepada keadaan tertentu dan tertakluk pada pengawasan kehakiman yang rapi.

Kurnia Ramadhana dari Indonesia Corruption Watch berkata prosiding jenayah biasa harus kekal sebagai saluran utama selagi pesalah yang didakwa masih boleh didakwa. Beliau turut menyeru agar bukti awal yang mencukupi diwajibkan bagi menyokong permohonan untuk mengambil aset.

Saranan ini menangani jurang praktikal: kekayaan hasil jenayah mungkin masih dapat dinikmati pihak lain walaupun orang yang dituduh memperolehnya tidak dapat dibicarakan. Mekanisme yang dicadangkan itu akan memberikan pihak berkuasa satu lagi saluran untuk memohon pemulihan aset, dengan hadnya ditetapkan oleh undang-undang yang bakal diluluskan.

Bukti dan hak pemilikan kekal menjadi perkara utama

Kurnia mengaitkan keperluan mendesak terhadap rang undang-undang itu dengan Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menentang Rasuah, Konvensyen Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menentang Jenayah Terancang Rentas Negara dan saranan Pasukan Petugas Tindakan Kewangan. Konvensyen-konvensyen itu menangani rasuah dan jenayah terancang, manakala FATF membangunkan piawaian antarabangsa bagi memerangi pengubahan wang haram serta kesalahan kewangan berkaitan.

Saranannya menggabungkan kuasa pemulihan yang lebih kukuh dengan syarat bukti. Pihak berkuasa yang memohon pelucuthakan perlu mengemukakan bukti awal yang mencukupi, bukan sekadar syak wasangka.

Profesor Hibnu Nugroho memberi amaran supaya kekayaan itu sendiri tidak dijadikan asas untuk menimbulkan syak wasangka. Dalam kenyataannya semasa pendengaran, beliau menjelaskan risiko terhadap hak asasi manusia:

Seolah-olah setiap orang yang punya kekayaan dianggap bermasalah. Ini bisa melanggar hak asasi manusia,

Amaran beliau ialah tanggapan bahawa setiap orang yang memiliki kekayaan bermasalah boleh melanggar hak asasi manusia. Beliau menggesa agar pihak ketiga yang bertindak dengan niat baik dilindungi, kerjasama antarabangsa diperkukuh dan pengurusan aset yang diperoleh semula dilaksanakan secara telus serta bertanggungjawab.

Pihak ketiga yang bertindak dengan niat baik ialah seseorang yang mempunyai kepentingan sah terhadap harta dan tidak terlibat secara sedar dalam salah laku. Melindungi kepentingan itu penting apabila aset yang berkaitan dengan siasatan turut dimiliki pihak yang tidak bersalah atau mempunyai penuntut lain yang sah.

Organisasi mahasiswa undang-undang PERMAHI menyokong peralihan kepada usaha mendapatkan semula kerugian negara dan mencegah jenayah. Ia turut menggesa akauntabiliti, kawalan kehakiman dan perkadaran, iaitu tindak balas negara perlu setimpal dengan keadaan, di samping perlindungan bagi pihak ketiga yang sah.

Siapa yang akan mengawasi pihak berkuasa?

Anggota Suruhanjaya, Nasyirul Falah Amru, yang lebih dikenali sebagai Gus Falah, bertanya sama ada sebuah institusi khas diperlukan untuk mengawasi pegawai penguat kuasa undang-undang yang menggunakan kuasa pelucuthakan. Kebimbangannya ialah kuasa yang diperluas boleh disalahgunakan untuk menyasarkan orang secara tidak adil.

Gus Falah turut bertanya bagaimana rang undang-undang itu patut mengawal pengesanan, penjejakan dan penyekatan aset. Secara ringkas, langkah-langkah ini bermaksud mencari harta, menjejaki perpindahan atau pemilikannya dan menghalangnya daripada dipindahkan sementara tindakan undang-undang berjalan.

Beliau mempersoalkan sama ada prosedur terperinci patut dimasukkan dalam undang-undang baharu itu atau berasaskan mekanisme yang sudah digunakan Pusat Pelaporan dan Analisis Transaksi Kewangan, yang dikenali sebagai PPATK, dalam kes pengubahan wang haram. Pilihan itu menentukan bagaimana sistem yang dicadangkan akan berfungsi bersama siasatan kewangan sedia ada.

Sahroni secara berasingan memberi amaran bahawa rang undang-undang itu tidak boleh menjadi alat kuasa politik atau cara untuk memburu individu tertentu. Seruan Rullyandi supaya pengawasan mahkamah diperketat menangani kebimbangan sama dari sudut undang-undang: kuasa yang lebih luas memerlukan prosedur untuk meneliti penggunaannya.

Gus Falah turut membangkitkan hubungan antara penglibatan dalam jenayah dengan penerimaan manfaat daripadanya. Perkara ini penting apabila penyiasat menjejaki aset melangkaui suspek asal kepada orang lain yang mungkin memegang atau mendapat manfaat daripadanya.

Pengiraan kerugian negara memerlukan asas undang-undang yang jelas

Sahroni menggesa agar pihak yang boleh mengira kerugian negara diperjelas, dengan merujuk undang-undang sedia ada dan keputusan Mahkamah Perlembagaan berhubung kuasa Badan Pemeriksa Kewangan, atau BPK.

Beliau memetik kes rasuah yang anggaran awal kerugiannya mencecah ratusan trilion rupiah, sedangkan jumlah yang dikemukakan di mahkamah lebih rendah. Beliau tidak menamakan kes atau memberikan perbandingan tepat, tetapi menggunakan contoh itu untuk menegaskan keperluan pengiraan audit yang berlandaskan undang-undang.

Isu ini menghubungkan siasatan kewangan dengan proses mahkamah. Penyiasat mungkin mengenal pasti aset, juruaudit mengira kerugian dan hakim meneliti bukti tentang kesalahan itu. Rang undang-undang perlu menetapkan peraturan yang menyelaraskan tanggungjawab tersebut tanpa pertindihan kuasa atau tafsiran yang bercanggah.

Sahroni turut menggesa mekanisme untuk menjejaki dan mendapatkan semula aset jenayah yang masih berbaki selepas kes rasuah melalui siasatan dan perbicaraan. Kebimbangan itu meletakkan usaha mendapatkan semula baki kekayaan seiring dengan pendakwaan terhadap pihak yang bertanggungjawab.

Kapal menimbulkan persoalan undang-undang yang lain

Anggota Suruhanjaya, Hinca Panjaitan membangkitkan kapal Global 186, yang menurut keterangan dalam pendengaran itu dikaitkan dengan kes penyeludupan narkotik melibatkan 1.16 tan. Beliau bertanya sama ada kapal yang digunakan dalam kesalahan jenayah boleh tertakluk pada peruntukan pelucuthakan dalam rang undang-undang itu.

Hinca turut membincangkan kapal karam atau terbiar yang tidak dialihkan oleh pemiliknya. Kapal sedemikian boleh mengancam pelayaran dan alam sekitar marin, sekali gus mewujudkan tekanan praktikal untuk pihak berkuasa bertindak.

Urusan undang-undang berkaitan kapal itu merangkumi pemilikan, kaitannya dengan sebarang kesalahan serta peraturan perkapalan dan alam sekitar sedia ada. Penggubal undang-undang perlu menangani perkara tersebut ketika menentukan skop rang undang-undang itu.

Hinca mencadangkan supaya diteliti sama ada aset di dasar laut boleh menjana hasil negara bukan cukai. Beliau turut berkata potensi pulangan ekonomi perlu ditimbang berbanding kos mengangkat dan menguruskannya.

Bagi pihak berkuasa maritim, pengiraan itu boleh menjadi penentu. Aset yang berpotensi dijual juga melibatkan kos pengendalian, dan pendengaran itu mengemukakan kedua-dua sisi pengiraan berkenaan dalam perbahasan.

Mengambil alih aset hanya sebahagian daripada usaha mendapatkan semula nilainya

Anggota Suruhanjaya, Bimantoro Wiyono menumpukan perhatian pada perkara yang berlaku selepas pegawai menguasai harta. Penyimpanan, penyelenggaraan dan aturan penjualan boleh menentukan jumlah wang yang akhirnya diterima negara.

Contoh ilustrasi beliau bermula dengan sebuah kenderaan bernilai Rp1 bilion. Penilaian kemudian mungkin meletakkan nilainya pada Rp700 juta, manakala pengurusan yang tidak memadai boleh menyebabkan harga jualannya tinggal Rp300 juta hingga Rp400 juta. Julat akhir itu hanya 30% hingga 40% daripada nilai asalnya, iaitu penurunan sebanyak 60% hingga 70%.

Bimantoro menggunakan contoh itu untuk menggesa pengurusan aset yang disita dan dilucut hak dipertingkat. Contoh itu turut menjadikan soalan Gus Falah tentang cara mengukur kejayaan lebih nyata: berdasarkan jumlah aset yang diambil, nilainya atau bilangan orang yang dibawa melalui sistem perundangan.

Gabungan saranan itu mengarah kepada ukuran pemulihan yang lebih menyeluruh. Pihak berkuasa perlu mengenal pasti harta yang layak dengan tepat, mengekalkan nilainya, merekodkan pengendaliannya dan menghormati hak mereka yang berhak ke atasnya. Seruan Hibnu supaya pengurusan aset dilaksanakan secara telus dan kerjasama antarabangsa diperkukuh memperluas usaha itu melangkaui penyitaan awal.

Tugas segera Suruhanjaya III ialah menterjemahkan saranan tersebut ke dalam draf. Pendengaran yang dijadualkan sehingga 11 November meninggalkan tempoh yang singkat sebelum tarikh akhir pilihan Sahroni pada Disember, dengan keputusan mengenai peraturan bukti, pengawasan, perlindungan pemilikan dan pengurusan aset masih perlu dibuat.

Perkara Utama

• Suruhanjaya III menyasarkan untuk menyiapkan rang undang-undang pelucuthakan aset sebelum Disember 2026, lebih awal daripada sasaran terdahulu pada 15 Disember.
• Pendengaran awam dijadualkan sehingga 11 November. Draf akhir dan penelitian satu demi satu masih belum dimulakan.
• Sahroni berkata 86 penyumbang telah mengambil bahagian dalam proses rundingan.
• Pakar menyokong kuasa pemulihan yang disertai bukti mencukupi, pengawasan mahkamah dan perlindungan bagi pemilik yang sah.
• Pelucuthakan tanpa sabitan jenayah sedang dipertimbangkan untuk keadaan terhad, termasuk kematian atau pelarian suspek.
• Penggubal undang-undang turut meneliti kuasa audit, kapal yang dikaitkan dengan jenayah dan cara mengekalkan nilai aset yang diperoleh semula.