150 Profesor Indonesia Desak Gibran Letak Jawatan Susulan Pertikaian Dokumen Pendidikan

Desakan peletakan jawatan sampai kepada presiden

Sebuah kumpulan yang mewakili 150 profesor Indonesia menggesa Naib Presiden Gibran Rakabuming Raka supaya meletak jawatan secara sukarela berhubung persoalan mengenai dokumen pendidikan yang digunakan dalam pencalonannya bagi pilihan raya presiden 2024. Surat terbuka mereka, bertarikh 19 Oktober 2026, ditujukan kepada Presiden Prabowo Subianto dan bekas presiden Joko Widodo, bapa Gibran.

Forum Guru Besar Indonesia mengaitkan gesaan itu dengan kes Mahkamah Perlembagaan No. 01/PHPU.PRES-XXIV/2026, yang keputusannya dibacakan pada 6 Oktober. Para profesor berhujah bahawa persoalan yang dibangkitkan sepanjang kes itu membawa implikasi etika meskipun Gibran tidak hilang kelayakan.

Profesor Universiti Hasanuddin, Idrus Paturusi, berkata 13 ahli akademik memulakan surat itu dan para profesor menandatanganinya bagi pihak kumpulan lebih besar yang terdiri daripada 150 orang. Profesor Ryaas Rasyid turut dikenal pasti sebagai salah seorang pengasas inisiatif itu. Kedua-duanya berasal dari Sulawesi Selatan.

Tajuk surat itu ialah Melindungi Maruah Perlembagaan, Etika Negara dan Kesahan Kepimpinan Negara. Permintaan utamanya ialah supaya Gibran meninggalkan jawatan secara sukarela. Idrus berkata penganjur tidak tahu sama ada gesaan mereka akan membawa kepada tindakan di Dewan Perwakilan Rakyat, atau DPR, yang mana sebarang usaha ke arah pemecatan akan melalui proses perlembagaan yang berasingan.

Hujah para profesor tentang dapatan mahkamah

Hujah forum itu berteraskan tafsirannya terhadap alasan Mahkamah Perlembagaan. Menurut surat tersebut, mahkamah tidak menemukan bukti meyakinkan yang mengesahkan kesahihan dokumen pendidikan luar negara yang setaraf dengan kelayakan sekolah menengah atas Indonesia ketika Gibran mendaftar sebagai calon.

Para profesor turut mengakui bahawa mahkamah tidak mengenakan tindakan hilang kelayakan, yang menurut mereka berpunca daripada persoalan kedudukan undang-undang dan batasan prosedur. Kedudukan undang-undang merujuk kepada hak seseorang untuk membawa kes tertentu ke mahkamah. Batasan prosedur pula menentukan cara dan masa mahkamah boleh mempertimbangkan sesuatu pertikaian.

Forum itu berhujah bahawa seorang pegawai perlu menjawab persoalan tentang kejujuran, tanggungjawab awam dan kelayakan meskipun sesuatu kes berakhir tanpa penyingkiran daripada jawatan. Oleh itu, gesaan mereka meminta Gibran membuat keputusan politik secara peribadi dan bukannya menunggu proses pemecatan mandatori.

Idrus Paturusi, profesor Universiti Hasanuddin dan salah seorang pengasas surat itu, menyampaikan permintaan tersebut secara langsung:

Kami menghimbau kepada Gibran supaya dengan sukarela mengundurkan diri,

Gesaan beliau meminta Gibran meletak jawatan secara sukarela. Para profesor menganggap permintaan itu sebagai ujian terhadap piawaian yang diharapkan daripada pemimpin tertinggi kerajaan, khususnya apabila keyakinan awam bergantung pada ketepatan dokumen yang dikemukakan oleh calon.

Peraturan pendidikan yang menjadi inti kes

Bekas timbalan menteri undang-undang dan hak asasi manusia, Denny Indrayana, bersama 11 pemohon lain membawa pertikaian pilihan raya itu. Suruhanjaya Pilihan Raya Umum, atau KPU, ialah pihak responden. Badan Pengawas Pilihan Raya, dikenali sebagai Bawaslu, dan Perkumpulan Militan Gibran 08 Nusantara ialah pihak berkaitan.

Para pemohon merujuk Artikel 169(r) Undang-undang No. 7 Tahun 2017 mengenai Pilihan Raya Umum, yang menetapkan syarat pendidikan minimum bagi calon presiden dan naib presiden pada peringkat sekolah menengah atas atau setaraf. Mereka berhujah bahawa calon mesti memenuhi syarat itu secara sah ketika mendaftar dan ketika pasangan calon disahkan.

Cabaran mereka turut menyasarkan Artikel 18(3) Peraturan KPU No. 19 Tahun 2023. Peruntukan yang dipertikaikan itu membolehkan calon yang mempunyai bukti menamatkan pendidikan tinggi meneruskan pencalonan tanpa mengemukakan secara berasingan bukti tamat sekolah menengah atas di luar negara atau yang setaraf dengannya.

Bagi pembaca yang kurang biasa dengan kesetaraan pendidikan, isu ini berkaitan cara kelayakan yang diperoleh di luar negara diiktiraf dalam sistem persekolahan Indonesia. Dokumen yang mengesahkan kehadiran, sijil tamat pengajian dan kenyataan rasmi yang mengiktiraf tahap pendidikan setara masing-masing menjawab persoalan pentadbiran yang berbeza. Para pemohon mempertikaikan sama ada dokumen yang diterima ketika pendaftaran Gibran memenuhi syarat undang-undang.

Pertikaian itu turut merujuk kenyataan kementerian pendidikan pada 2019 mengenai pengajian Gibran di UTS Insearch, Australia. Kenyataan itu menyebut beliau telah menamatkan gred 12 dan memiliki pengetahuan setara dengan graduan sekolah menengah vokasional Indonesia. Pengkritik mempersoalkan dokumentasi asas yang digunakan untuk pengiktirafan itu.

Permintaan para pemohon kepada mahkamah

Denny dan para pemohon lain memohon remedi yang jauh melangkaui pengisytiharan mengenai syarat pendidikan. Mereka meminta Mahkamah Perlembagaan menggugurkan kelayakan Gibran dan membatalkan keputusan KPU berkaitan pencalonan serta pilihan rayanya.

Keputusan yang dicabar termasuk Keputusan KPU No. 1632 Tahun 2023 yang mengesahkan pasangan calon presiden, No. 1644 Tahun 2023 yang menetapkan nombor undi mereka, No. 360 Tahun 2024 yang menetapkan keputusan pilihan raya nasional, dan No. 504 Tahun 2024 yang mengisytiharkan pasangan presiden terpilih. Permintaan mereka berkaitan keputusan-keputusan itu setakat yang terpakai kepada Gibran.

Para pemohon turut meminta supaya pelantikan Gibran sebagai naib presiden dibatalkan. Mereka memohon perintah supaya Majlis Permusyawaratan Rakyat, atau MPR, memilih pengganti daripada dua calon yang dikemukakan presiden dalam tempoh 60 hari selepas keputusan, dengan merujuk Artikel 8(2) perlembagaan.

Tempoh 60 hari itu merupakan sebahagian daripada remedi yang diminta para pemohon. Gibran tidak digugurkan kelayakannya, maka tempoh yang diminta itu tidak menjadi jadual pemilihan pengganti. Para profesor kemudiannya memilih untuk mendesak peletakan jawatan melalui surat terbuka mereka.

Perkembangan pertikaian

Prosiding mahkamah, perdebatan dalam talian dan gesaan para profesor berlangsung selama beberapa minggu. Turutan peristiwa penting kerana angka media sosial yang kini tersebar dikumpulkan sebelum surat bertarikh 19 Oktober itu.

• 21 September 2026: Mahkamah mengadakan pendengaran awal, tempat para pemohon membentangkan hujah dan memohon remedi.
• 6 Oktober: Mahkamah Perlembagaan mula membacakan keputusan dalam kes No. 01/PHPU.PRES-XXIV/2026, dengan Ketua Hakim Suhartoyo mempengerusikan sidang di Jakarta.
• 6–13 Oktober: Drone Emprit menganalisis perbincangan dalam talian mengenai pertikaian pendidikan dan gesaan supaya Gibran disingkirkan.
• 19 Oktober: Para profesor menetapkan tarikh pada surat terbuka yang menggesa Gibran meletak jawatan secara sukarela.
• 21 Oktober: Setiausaha Agung PDIP, Hasto Kristiyanto, menggesa presiden dan parti-parti di parlimen supaya mendengar gesaan itu. Pemerhati politik Muhammad Asratillah turut menilai kesan yang mungkin timbul.

Turutan itu menunjukkan bagaimana pertikaian mahkamah berkembang menjadi perdebatan lebih luas mengenai jawatan awam. Surat para profesor menambah gesaan akademik yang tersusun selepas keputusan dikeluarkan, manakala ahli politik parti dan pengadu masyarakat sivil meneruskan tindak balas masing-masing.

PDIP gesa tindak balas politik

Parti Demokrasi Indonesia Perjuangan, dikenali sebagai PDIP, mengesahkan bahawa pimpinan pusatnya telah menerima surat para profesor. Setiausaha Agung Hasto Kristiyanto menggesa Prabowo dan parti-parti politik yang diwakili di DPR supaya mendengar tuntutan ahli akademik itu.

Hasto berucap di Sekolah Rakyat PDIP di Jakarta Selatan pada 21 Oktober. Beliau menuduh pihak yang terlibat dalam pencalonan Gibran mengetepikan kepatutan, kejujuran dan teladan, dengan berhujah bahawa syarat minimum telah dipaksakan melalui campur tangan kuasa politik.

Kenyataan beliau memberi gesaan itu ruang dalam politik kepartian, namun beliau tidak mengumumkan jadual parlimen dalam ucapan tersebut. Idrus juga berkata ahli akademik itu tidak dapat memastikan sama ada inisiatif mereka akan dibawa ke DPR.

Pemerhati politik Muhammad Asratillah menyifatkan surat itu sebagai campur tangan golongan intelektual yang prihatin terhadap etika demokrasi. Beliau berkata pengaruhnya bergantung pada mutu hujah, ketepatan fakta dan asas perlembagaan bagi sebarang tuntutan.

Asratillah mengenal pasti tiga kemungkinan perkembangan: perdebatan awam yang lebih luas, penjelasan daripada kerajaan atau naib presiden, atau tekanan politik yang lebih besar sekiranya tokoh awam dan kumpulan masyarakat sivil lain turut serta. Beliau membezakan tekanan terhadap pemegang jawatan dengan langkah rasmi yang diperlukan untuk menamatkan tempoh jawatan.

Polis soal pengadu mengenai dokumen kesetaraan

Agensi penyiasatan jenayah polis negara Indonesia, Bareskrim, turut menyoal orang yang membuat aduan berhubung dakwaan pemalsuan kenyataan yang mengiktiraf pendidikan Gibran setaraf dengan kelayakan Indonesia. Kenyataan itu lazimnya disebut dengan singkatan bahasa Indonesia, suket, yang bermaksud sijil atau surat rasmi.

Penyiasat menyoal pengadu Syamsuddin dan kemudian Riadi. Riadi berkata beliau ditanya kira-kira 15 soalan mengenai inti aduannya, sebab beliau membuat aduan itu dan sama ada tindakan tersebut didorong kepentingan pihak lain.

Riadi menafikan bahawa kepentingan politik menjadi punca aduannya. Beliau berkata tindakannya didorong keprihatinan terhadap Indonesia dan etika pendidikan, serta menggesa polis mengendalikan perkara itu secara profesional.

Aktiviti polis yang dilaporkan melibatkan soal siasat terhadap pengadu mengenai dakwaan. Dalam laporan tersebut, tiada keputusan pertuduhan atau dapatan muktamad polis mengenai dakwaan pemalsuan diumumkan. Perkembangan konkrit seterusnya bagi pihak yang terlibat ialah keputusan rasmi tentang tindakan yang akan diambil penyiasat.

Dua gagasan berbeza bagi peraturan calon akan datang

Ahmad Doli Kurnia, ahli politik Golkar yang menganggotai Komisi II DPR, menggesa penggubal undang-undang dan kerajaan supaya memperketat dan memperjelas syarat pendidikan presiden. Beliau mahu Undang-undang Pilihan Raya menyatakan secara terperinci cara kelayakan yang diperoleh di Indonesia dan luar negara perlu disemak.

Doli berpendapat syarat pendidikan perlu dikekalkan dan boleh dinaikkan. Pada pandangannya, undang-undang yang lebih terperinci akan memberi KPU asas lebih kukuh untuk menggubal peraturan teknikal dan memeriksa dokumen calon, sekali gus mengurangkan pertikaian tentang cara syarat itu digunakan.

Bekas hakim Mahkamah Perlembagaan Jimly Asshiddiqie mencadangkan pendekatan berbeza: hapuskan syarat diploma dan berikan maklumat jelas kepada pengundi tentang latar belakang pendidikan setiap calon. Menurut cadangannya, pengundi akan menentukan sama ada latar belakang itu menjadikan seseorang calon sesuai memegang jawatan.

Kedua-dua cadangan itu akan mengubah tugas KPU dengan cara berbeza. Doli mahukan semakan kelayakan yang lebih ketat sebelum seseorang calon boleh bertanding. Jimly pula mahukan pendedahan maklumat supaya pengundi boleh membuat penilaian di peti undi. Kedua-duanya menyentuh peraturan pilihan raya akan datang, sedangkan kontroversi semasa berkaitan dokumen yang diterima untuk pilihan raya 2024.

Perdebatan itu turut mengimbas semula Keputusan Mahkamah Perlembagaan No. 90/PUU-XXI/2023 mengenai syarat umur calon. Keputusan itu membuka laluan kepada calon berusia bawah 40 tahun yang pernah memegang jawatan wilayah melalui pilihan raya. Gibran berusia 36 tahun ketika menjadi calon. Kes pendidikan ini berkaitan bahagian lain dalam peraturan kelayakan.

Gambaran daripada angka dalam talian

Drone Emprit menganalisis 59,615 sebutan merentas X, Facebook, Instagram, YouTube, TikTok dan Threads, serta 9,771 sebutan dalam media dalam talian, antara 6 hingga 13 Oktober. Pengelasan perbincangan di X menunjukkan lebih banyak sokongan terhadap cabaran kepada pencalonan Gibran berbanding tentangan.

Angka di X merangkumi 24,351 sebutan yang diklasifikasikan positif terhadap cabaran atau gesaan penyingkiran Gibran, 5,706 negatif dan 4,400 neutral. Bahagian yang dinyatakan ialah masing-masing 70.7%, 16.6% dan 12.8%. Jumlah sebutan yang menyokong adalah kira-kira 4.3 kali ganda jumlah sebutan negatif, berdasarkan angka 24,351 dan 5,706.

Kategori positif merangkumi gesaan supaya beliau meletak jawatan secara sukarela, kritikan terhadap dakwaan kecacatan dalam pencalonan Gibran dan tuntutan supaya parlimen meneliti perkara itu. Kategori negatif pula merangkumi hujah mempertahankan dokumen kesetaraan kementerian dan tuduhan bahawa pertikaian itu didorong permusuhan politik.

Peratusan itu menggambarkan sebutan yang dikelaskan di X sepanjang tempoh pengumpulan data, bukannya tinjauan pengundi Indonesia. Pengumpulan data berakhir enam hari sebelum tarikh surat para profesor, maka angka itu mencerminkan perdebatan lebih awal mengenai kes mahkamah.

Cabaran politik seterusnya bagi Gibran ialah sama ada beliau akan menjawab kebimbangan khusus para profesor tentang dokumen pendaftarannya. Perkembangan terdekat yang perlu diperhatikan ialah tindak balas daripada pejabat beliau atau presiden, langkah parlimen yang jelas, atau pengumuman polis. Tiada tarikh bagi mana-mana tindakan itu diumumkan dalam laporan mengenai gesaan tersebut.

Perkara Utama

• Forum yang mewakili 150 profesor menggesa Gibran meletak jawatan secara sukarela dalam surat bertarikh 19 Oktober 2026.
• Gesaan itu ditujukan kepada Presiden Prabowo Subianto dan bekas presiden Joko Widodo.
• Para profesor mendasari hujah etika mereka pada tafsiran terhadap kes Mahkamah Perlembagaan berhubung syarat pendidikan.
• Gibran tidak digugurkan kelayakannya, dan jadual penggantian yang diminta para pemohon tidak berkuat kuasa.
• PDIP menggesa pemimpin politik supaya mendengar gesaan itu, manakala polis menyoal pengadu mengenai dakwaan pemalsuan dokumen.
• Penggubal undang-undang dan seorang bekas hakim perlembagaan mengemukakan cadangan berbeza mengenai syarat pendidikan akan datang.
• Angka X yang dipetik daripada Drone Emprit meliputi tempoh 6–13 Oktober, sebelum surat para profesor.