Mahkamah Perlembagaan Indonesia Benarkan Liabiliti Jenayah Korporat Dikenakan terhadap Syarikat, Pegawai Bertanggungjawab atau Kedua-duanya

Satu perkataan mengubah pihak yang boleh dipertanggungjawabkan

Mahkamah Perlembagaan Indonesia memutuskan bahawa liabiliti jenayah bagi kesalahan korporat boleh dikenakan terhadap syarikat, individu yang bertanggungjawab terhadapnya, atau kedua-duanya. Mahkamah membenarkan petisyen yang dikemukakan oleh Andri Yanto, pengarah utama PT Abimanyu Pustaka Utama.

Keputusan yang disampaikan di Jakarta Pusat pada 29 Oktober 2026 dalam kes No. 371/PUU-XXIV/2026 itu mengubah cara Perkara 326(1) Undang-Undang No. 20 Tahun 2025 mengenai Kanun Tatacara Jenayah perlu difahami. Mahkamah mengisytiharkan perkataan "dan" bercanggah dengan perlembagaan melainkan ditafsirkan sebagai "dan/atau".

Perkataan itu penting kerana "dan" menggabungkan perbadanan dengan individu yang bertanggungjawab terhadapnya sebagai pihak yang menanggung liabiliti jenayah. Hakim Perlembagaan Daniel Yusmic P. Foekh menjelaskan bahawa hal ini menjadikan liabiliti bersifat kumulatif, iaitu perlu dikenakan terhadap kedua-duanya. Menurut tafsiran Mahkamah, pihak berkuasa boleh mengambil tindakan terhadap salah satu pihak secara berasingan atau kedua-duanya sekali, berdasarkan asas undang-undang bagi mempertanggungjawabkan setiap pihak.

Mahkamah membenarkan petisyen itu sepenuhnya. Alasan penghakimannya mengaitkan peruntukan yang dipertikaikan dengan Perkara 49 Undang-Undang No. 1 Tahun 2026 mengenai Penyesuaian Jenayah, yang sudah membenarkan liabiliti jenayah korporat dikenakan secara kumulatif atau alternatif.

Bagi syarikat dan individu yang menguruskannya, persoalan praktikalnya ialah bagaimana tanggungjawab ditentukan. Perbadanan ialah subjek undang-undang yang tersendiri, berasingan daripada individu yang bertindak bagi pihaknya. Keputusan itu menghendaki pilihan antara liabiliti korporat, liabiliti individu dan liabiliti terhadap kedua-duanya dibuat berdasarkan asas tanggungjawab dalam kes berkenaan.

Oleh itu, hakim perlu meneliti fakta yang dibuktikan semasa perbicaraan untuk memutuskan pihak yang patut dikenakan hukuman. Mahkamah memberikan ruang fleksibiliti itu bersama peringatan bahawa pegawai penguat kuasa undang-undang mesti membuat pilihan dengan teliti.

Mengapa Andri Yanto mencabar peruntukan itu

Andri mencabar Perkara 326(1) kerana beliau percaya perkataannya mendedahkan dirinya kepada liabiliti jenayah berdasarkan kedudukannya sebagai individu yang bertanggungjawab terhadap sebuah perbadanan. Bantahannya tertumpu pada hubungan yang diwujudkan oleh peruntukan itu antara tanggungjawab syarikat dengan tanggungjawabnya sendiri.

Beliau berhujah bahawa perkataan "dan" menghendaki liabiliti dikenakan terhadap syarikat dan individu yang bertanggungjawab terhadapnya secara bersama, tanpa membezakan asas untuk mempertanggungjawabkan setiap pihak. Ringkasnya, beliau bimbang penggabungan kedua-dua pihak dalam satu pasangan wajib boleh menghalang penilaian tanggungjawab masing-masing secara berasingan.

Andri merujuk Perkara 28D(1) dan Perkara 28G(1) Perlembagaan 1945. Peruntukan itu menyentuh kepastian undang-undang yang adil dan layanan sama rata di sisi undang-undang, serta perlindungan diri dan keselamatan peribadi. Dalam petisyennya, beliau menyatakan bahawa perkataan dalam peruntukan tatacara jenayah itu mengancam perlindungan perlembagaan tersebut.

Keputusan Mahkamah menangani peraturan undang-undang yang mengawal liabiliti jenayah korporat. Tiada dakwaan mengenai kesalahan korporat tertentu oleh Andri atau PT Abimanyu Pustaka Utama dinyatakan dalam keterangan tentang petisyennya.

Andri turut memberi kuasa kepada tujuh peguam untuk mewakilinya: Valdo Wira Dwiputra Madianung, Aldi Rizki Khoiruddin, Michael Graceson Loyver Sitompul, Emka Azzam Ittaqi, Angelina Agung Putri Zaman, Fajar Arafat dan Talitha Danti Elvina.

Maksud liabiliti kumulatif dan alternatif

Perbezaan utama yang diketengahkan Mahkamah ialah antara tanggungjawab yang dikenakan secara bersama dengan tanggungjawab yang dikenakan secara berasingan. "Kumulatif" bermaksud perbadanan dan individu yang bertanggungjawab terhadapnya boleh kedua-duanya dipertanggungjawabkan. "Alternatif" bermaksud liabiliti boleh dikenakan terhadap salah satu pihak.

Frasa "dan/atau" merangkumi kedua-dua kemungkinan itu. Mahkamah menyatakan terdapat tiga pilihan:

• Liabiliti dikenakan terhadap perbadanan sahaja, berdasarkan asas tanggungjawabnya.
• Liabiliti dikenakan terhadap individu yang bertanggungjawab terhadap perbadanan sahaja, berdasarkan asas tanggungjawab individu itu.
• Liabiliti dikenakan terhadap perbadanan dan individu yang bertanggungjawab terhadapnya, jika alasannya menyokong tindakan mempertanggungjawabkan kedua-duanya.

Tugas hakim adalah menghubungkan dapatan semasa perbicaraan dengan pilihan yang sewajarnya. Asas undang-undang untuk mengenakan tanggungjawab terhadap perbadanan dan asas undang-undang untuk mengenakan tanggungjawab terhadap individu mesti menjadi panduan dalam membuat keputusan itu.

Mengapa kedua-dua undang-undang perlu diselaraskan

Perkara 326(1) terkandung dalam Kanun Tatacara Jenayah, yang dikenali di Indonesia sebagai KUHAP. Tatacara jenayah mengawal pengendalian kes jenayah. Perkataan yang dipertikaikan menentukan pihak yang boleh dikenakan tanggungjawab bagi kesalahan korporat.

Perkara 49 Undang-Undang Penyesuaian Jenayah membenarkan tanggungjawab secara kumulatif atau alternatif. Mahkamah mendapati bahawa jika Perkara 326(1) dikekalkan dengan penggabungan wajib, keadaan itu boleh mewujudkan ketidakselarasan, ketidakharmonian dan ketidakpastian undang-undang antara kedua-dua undang-undang.

Daniel, hakim perlembagaan yang menjelaskan alasan Mahkamah, berkata peruntukan tatacara itu perlu menggunakan pendekatan kumulatif dan alternatif yang sama. Dalam terjemahan bahasa Inggeris, beliau menyatakan:

Menurut Mahkamah, norma Perkara 326 ayat (1) Undang-Undang 20/2025 perlu diselaraskan dengan norma Perkara 49 Undang-Undang 1/2026, iaitu dengan menggunakan rumusan yang bersifat kumulatif dan alternatif, melalui frasa dan/atau dalam Perkara 326 ayat (1) Undang-Undang 20/2025.

Mahkamah turut merujuk Perkara 362(1) Undang-Undang No. 20 Tahun 2025 sebagai contoh sedia ada penggunaan perkataan kumulatif dan alternatif. Perintah perlembagaannya berkaitan tafsiran perkataan "dan" dalam Perkara 326(1).

Bagi pembaca di luar bidang undang-undang, masalahnya mudah: peraturan yang mengawal tanggungjawab yang sama perlu berfungsi bersama. Satu peruntukan menggabungkan syarikat dan individu yang bertanggungjawab terhadapnya sebagai pasangan wajib, manakala satu lagi membenarkan tanggungjawab dikenakan terhadap salah satu atau kedua-duanya. Penghakiman itu menyelaraskan peruntukan yang dipertikaikan dengan pendekatan kedua.

Urutan undang-undang di sebalik keputusan

Kes ini menggabungkan undang-undang tatacara yang digubal pada 2025, undang-undang penyesuaian jenayah yang digubal pada 2026 dan cabaran perlembagaan yang diputuskan kemudian pada 2026. Urutan ini membantu menjelaskan sebab Mahkamah meneliti keserasian antara peruntukan tersebut.

• 2025: Undang-Undang No. 20 Tahun 2025 menetapkan Kanun Tatacara Jenayah yang mengandungi Perkara 326(1) yang dipertikaikan.
• 2026: Perkara 49 Undang-Undang No. 1 Tahun 2026 mengenai Penyesuaian Jenayah memperuntukkan liabiliti jenayah korporat secara kumulatif atau alternatif.
• 29 Oktober 2026: Mahkamah Perlembagaan menyampaikan penghakimannya dalam kes No. 371/PUU-XXIV/2026 dan membenarkan petisyen Andri sepenuhnya.

Penyelesaiannya ialah tafsiran yang diwajibkan: perkataan "dan" mesti difahami sebagai "dan/atau". Mahkamah menggunakan tafsiran itu untuk menyelaraskan peruntukan berkenaan dengan Perlembagaan dan pendekatan yang ditetapkan dalam Undang-Undang Penyesuaian Jenayah.

Perkara yang perlu dinilai oleh hakim dan penyiasat

Mahkamah mengarahkan pegawai penguat kuasa undang-undang supaya berhati-hati ketika menentukan pihak yang patut dipertanggungjawabkan bagi kesalahan korporat. Mereka perlu menilai sama ada liabiliti patut dikenakan terhadap perbadanan, individu yang bertanggungjawab terhadapnya atau kedua-duanya.

Hakim boleh memilih antara kemungkinan tersebut berdasarkan fakta undang-undang yang didedahkan semasa perbicaraan. Oleh itu, penilaian tanggungjawab setiap pihak menjadi faktor utama dalam keputusan. Dapatan berhubung syarikat dan dapatan berhubung individu masing-masing perlu mempunyai asas undang-undang.

Mahkamah mengaitkan pendekatan ini dengan keadilan dan kepastian undang-undang di bawah Perkara 28D(1) Perlembagaan. Kepastian undang-undang bermaksud seseorang seharusnya dapat memahami peraturan yang terpakai kepadanya dan menjangkakan peraturan itu digunakan secara konsisten. Dalam kes ini, kebimbangannya ialah perkataan yang bercanggah boleh menyebabkan perbezaan tafsiran tentang pihak yang mesti menanggung liabiliti.

Oleh itu, syarikat dan pegawai yang bertanggungjawab berdepan kerangka yang lebih fleksibel, dengan hasil yang bergantung pada asas tanggungjawab. Liabiliti korporat tetap boleh dikenakan, liabiliti individu juga tetap boleh dikenakan, dan kedua-duanya boleh dikenakan bersama. Ketelitian diperlukan untuk menentukan keputusan yang disokong oleh fakta dan undang-undang.

Perkara Utama

• Mahkamah Perlembagaan membenarkan petisyen Andri Yanto sepenuhnya pada 29 Oktober 2026.
• Perkataan "dan" dalam Perkara 326(1) Kanun Tatacara Jenayah mesti ditafsirkan sebagai "dan/atau".
• Liabiliti boleh dikenakan terhadap perbadanan, individu yang bertanggungjawab terhadapnya atau kedua-duanya, berdasarkan asas tanggungjawab setiap pihak.
• Keputusan itu menyelaraskan peruntukan yang dipertikaikan dengan Perkara 49 Undang-Undang Penyesuaian Jenayah.
• Hakim mesti membuat pilihan berdasarkan fakta yang dibuktikan semasa perbicaraan, manakala pegawai penguat kuasa undang-undang mesti menilai tanggungjawab dengan teliti.