Jokowi Tunjukkan Empat Diploma dalam Perbicaraan di Jakarta, Mahkamah Hadkan Hadirin kepada 80 Orang

Empat diploma, dua perbicaraan dan mahkamah yang dikawal ketat

Bekas presiden Indonesia Joko Widodo mempamerkan empat diploma pendidikan di Mahkamah Daerah Jakarta Timur pada 5 November 2026 ketika memberi keterangan dalam kes fitnah terhadap bekas menteri Roy Suryo. Mahkamah mengehadkan jumlah hadirin kepada 80 orang, sementara pihak berkuasa mengerahkan kira-kira 1,200 anggota keselamatan dan memasang skrin televisyen di luar supaya lebih ramai orang dapat mengikuti prosiding.

Jokowi, presiden ketujuh Indonesia, hadir sebagai saksi pendakwaan berhubung dakwaan bahawa diploma sarjananya dari Universiti Gadjah Mada (UGM) dipalsukan. Beliau menolak tuduhan itu, menceritakan pendidikannya dari sekolah rendah hingga universiti dan mengesahkan bahawa gambar pada diploma universitinya ialah gambar beliau.

Roy menolak keterangannya dan meminta pemeriksaan forensik semula terhadap bukti. Perbicaraan itu membawa pertikaian tersebut ke sesi soal jawab secara langsung di hadapan hakim, dengan pendakwa raya, peguam bela dan Roy sendiri menyoal bekas presiden itu.

Jokowi dijadual memberi keterangan dalam dua kes berasingan pada Khamis itu: kes Roy pada pukul 9 pagi dan kes yang melibatkan aktivis kesihatan Tifauzia Tyassuma, yang dikenali ramai sebagai Dokter Tifa, pada pukul 2 petang. Kedua-dua tertuduh berdepan tuduhan berkaitan tindakan mereka mempersoalkan kelayakan akademiknya.

Perkembangan utama hari itu melangkaui pameran dokumen. Jokowi memberikan tarikh tepat bagi peperiksaan tesisnya pada 1985, diploma dan majlis graduasi, menjelaskan sebab beliau mengambil tindakan undang-undang pada 2025 serta menceritakan keengganannya menunjukkan dokumen asal kepada penunjuk perasaan yang datang ke rumahnya. Respons Roy pula menjadikan pemeriksaan dokumen tersebut tumpuan utama pihak pembelaan.

Mengapa hanya 80 orang dibenarkan masuk

Ketua mahkamah Efendi mengumumkan had kehadiran itu pada 3 November, dengan berkata bilik perbicaraan boleh menampung tidak lebih daripada 80 pengunjung. Beliau berkata perbicaraan kekal terbuka kepada orang awam dan penyokong Jokowi, penyokong tertuduh serta orang awam lain akan dilayan secara sama rata.

Efendi menjelaskan bahawa had itu ditetapkan atas faktor ruang, keselesaan dan ketenteraman. Beliau turut berkata mahkamah akan kekal berkecuali: pendakwa raya akan berusaha membuktikan pertuduhan, manakala peguam bela akan mewakili anak guam mereka.

Skrin televisyen di luar mahkamah memberi wartawan dan orang awam satu lagi cara untuk mengikuti prosiding. Kemudahan itu meluaskan akses di luar bilik perbicaraan sambil memastikan jumlah orang di dalamnya tidak melebihi kapasiti yang ditetapkan.

Ketua Polis Jakarta Timur, Pesuruhjaya Kanan Alfian Nurrizal, menyatakan terdapat tiga zon keselamatan: di dalam bilik perbicaraan, sekitar bangunan mahkamah dan di luar bangunan. Polis turut menyediakan lokasi parkir berasingan untuk kumpulan penyokong yang bertentangan serta mengalihkan aliran trafik di sekitar mahkamah.

Langkah itu menangani dua keperluan praktikal serentak: memastikan perbicaraan berlangsung dengan tertib di dalam dan mengurangkan pertembungan antara kumpulan yang bersaing di luar. Kira-kira 1,200 anggota keselamatan dikerahkan, namun jumlah yang ditempatkan di setiap zon tidak dinyatakan.

Perjalanan Jokowi ke mahkamah

Jokowi tiba kira-kira pukul 8:30 pagi dengan Toyota Kijang Innova Zenix berwarna hitam, diiringi pembantu-pembantunya. Anak-anaknya, Kahiyang Ayu dan Kaesang Pangarep, turut hadir dan duduk berhampiran bahagian hadapan bilik perbicaraan.

Ketika ditanya tentang dokumen pendidikan yang dibawanya, bekas presiden itu memberikan jawapan ringkas:

Semuanya ada pada saya.

Jokowi memasuki bilik perbicaraan kira-kira pukul 9:13 pagi, mengesahkan identitinya dan bersumpah untuk memberikan keterangan yang benar. Ketibaannya menarik kehadiran penyokong ke mahkamah, yang telah bersiap sedia dengan aturan keselamatan bagi menghadapi kumpulan-kumpulan yang berbeza.

Jadual itu menyusuli permintaan yang dibuat dalam perbicaraan minggu sebelumnya. Pendakwa raya meminta kedua-dua sesi keterangan saksi diadakan pada hari yang sama atas kebimbangan keselamatan.

• 28 Oktober 2026: Pendakwa raya dalam kes Roy meminta perbicaraan pada 5 November, agar seiring dengan tarikh kes Tifa, dengan alasan kebimbangan keselamatan.
• 29 Oktober: Pendakwa Tri Yanti Merlyn Christin mengumumkan rancangan untuk memanggil Jokowi sebagai saksi dalam perbicaraan Tifa.
• 3 November: Efendi mengumumkan had maksimum 80 orang dalam bilik perbicaraan.
• 5 November: Jokowi tiba untuk perbicaraan pagi yang melibatkan Roy, manakala perbicaraan Tifa dijadualkan pada sebelah petang.

Pameran dokumen menyusuli pertukaran kata-kata dengan hakim

Pendakwa raya terlebih dahulu mengemukakan bukti diploma di hadapan panel hakim. Jokowi, Roy dan anggota pasukan pembelaan menghampiri untuk memeriksanya. Jokowi kemudian meminta kebenaran untuk menunjukkan dokumen itu kepada wartawan dan orang lain yang menghadiri perbicaraan.

Hakim ketua Christina Endarwati pada mulanya mencadangkan agar beliau mempamerkannya pada kesempatan lain, mungkin selepas perbicaraan. Jokowi mengulangi permintaannya dan menjelaskan bahawa beliau pernah berjanji secara terbuka untuk menunjukkan diploma sekolah rendah, sekolah menengah pertama, sekolah menengah atas dan universiti.

Hakim kemudian membenarkan dokumen itu dipamerkan. Jokowi berpaling ke arah hadirin dan mengangkat empat dokumen itu satu demi satu sebelum kembali ke tempat saksi.

Jokowi berkata beliau bersekolah di Sekolah Rendah Negeri 111, Sekolah Menengah Pertama Negeri 1 dan Sekolah Menengah Atas Negeri 6, semuanya di Surakarta, Jawa Tengah. Beliau kemudian melanjutkan pelajaran di Fakulti Perhutanan UGM di Yogyakarta.

Penyokong bersorak ketika dokumen itu dipamerkan. Roy, yang dilihat ketawa, meminta hakim mengarahkan mereka yang menjerit supaya keluar. Pertukaran itu segera menonjolkan keprihatinan mahkamah terhadap ketenteraman: orang awam boleh hadir, namun prosiding tetap memerlukan sesi soal jawab dan respons yang terkawal.

Tiga tarikh penting dalam kisah pengajiannya di universiti

Keterangan Jokowi membezakan tiga peringkat dalam menamatkan pengajian sarjananya: lulus peperiksaan tesis, menerima diploma bertarikh yang dikeluarkan universiti dan menghadiri majlis graduasi.

Bekas presiden itu menyatakan tarikh peperiksaan tesisnya secara langsung kepada mahkamah:

Peperiksaan tesis saya berlangsung pada 23 Oktober 1985, Yang Arif.

Jokowi berkata beliau lulus dengan gred A, membuat pembetulan kecil dan mencetak tesisnya di Percetakan Perdana. Katanya, percetakan itu menguruskan kulit tesis dan helaian pengesahan.

Beliau memberi keterangan bahawa diplomanya bertarikh 5 November 1985 dan ditandatangani rektor UGM serta dekan Fakulti Perhutanan. Beliau menyatakan majlis graduasinya berlangsung pada 19 November 1985 di bangunan Purna Budaya, Bulaksumur, Yogyakarta.

Tarikh itu meletakkan diploma 13 hari selepas peperiksaan tesis dan majlis graduasi 14 hari kemudian. Menurut keterangannya, peperiksaan menandakan penilaian akademik selesai, diploma mengesahkan kelayakan dan majlis tersebut meraikan graduasi secara terbuka.

Jokowi mengingati 14 graduan Fakulti Perhutanan menghadiri majlis itu dan berkata namanya disenaraikan pada kedudukan ke-12. Beliau tidak dapat mengingati nama setiap graduan.

Gambar dan akses kepada dokumen asal

Pendakwa raya bertanya kepada Jokowi sama ada diploma universiti yang dikemukakan di mahkamah itu miliknya dan sama ada gambar padanya menunjukkan beliau atau Dumatno Budi Utomo, yang dikenal pasti dalam pertikaian itu sebagai sepupunya.

Jokowi mengesahkan bahawa diploma dan gambar itu miliknya. Beliau menjelaskan bahawa beliau memakai cermin mata dan mempunyai misai nipis ketika di universiti, lalu menerangkan kepada mahkamah mengapa penampilannya dalam gambar berbeza daripada imejnya yang biasa dikenali umum.

Jokowi turut berkata polis merampas diploma sekolah menengah atas dan sarjananya semasa siasatan. Tesisnya masih dalam simpanannya.

Roy dan Tifa mendakwa kelayakan UGM itu dipalsukan dan Jokowi tidak pernah menamatkan pengajian. Diploma yang dipertikaikan itu antara dokumen yang digunakan bagi pencalonannya dalam pilihan raya presiden 2014. Jokowi dan UGM berulang kali menolak dakwaan tersebut.

Jokowi mempersoalkan asas pemeriksaan Roy terhadap dokumen itu dengan berkata Roy tidak pernah melihat dokumen asal sebelum membuat kesimpulan. Beliau turut memberi keterangan bahawa Roy dan rakan-rakannya tidak meminta izinnya atau memaklumkannya bahawa mereka menggunakan diplomanya untuk kajian. Katanya, dakwaan mereka tidak disokong data primer, iaitu maklumat yang diperoleh secara langsung daripada bahan asal.

Mengapa Jokowi berkata beliau membuat laporan kepada polis

Jokowi memberitahu mahkamah bahawa seorang pembantu menunjukkan kepadanya video Roy mempersoalkan diploma sarjananya sekitar 26 Mac 2025. Katanya, dakwaan serupa telah tersebar sejak 2020, timbul semula pada 2024 dan menjadi lebih serius sepanjang 2025.

Beliau berkata dirinya berasa terhina dan direndahkan, serta mendakwa tuduhan itu menjejaskan reputasinya dan keluarganya. Selepas berunding dengan peguamnya, beliau membuat aduan kepada polis metropolitan Jakarta pada 30 April 2025.

Jokowi berkata aduan itu menyusun kronologi kejadian dan bukannya menamakan Roy atau individu tertentu sebagai pihak yang dilaporkan. Beliau berkata dakwaan itu tersebar melalui perbincangan televisyen, program dalam talian dan media sosial, termasuk Facebook, X dan YouTube.

Beliau hadir untuk disoal siasat polis di Jakarta pada Mei 2025 dan berjanji akan mengemukakan diploma asalnya apabila diminta. Roy dan Tifa dinamakan sebagai suspek pada November 2025. Laporan mengenai penahanan mereka selepas itu menyatakan tarikh tangkapan sebagai 19 Jun, diikuti pembebasan mereka, tanpa menyebut tahun.

Jokowi turut menceritakan sekumpulan penunjuk perasaan menaiki bas ke rumahnya di Surakarta. Katanya, beliau membenarkan tiga wakil masuk, tetapi menolak permintaan mereka untuk memeriksa diploma asal kerana mereka tidak mempunyai kuasa rasmi. Beliau memberitahu mahkamah bahawa beliau akan menunjukkannya jika diminta penyiasat, pendakwa raya atau hakim.

Roy menolak keterangan dan meminta pemeriksaan baharu

Hakim Christina meminta Roy memberikan respons selepas Jokowi selesai memberi keterangan. Roy menolak keterangan itu, menyifatkan jawapan yang diberikan sebagai berbelit-belit dan berkata soalan-soalan asas tidak dijawab. Apabila ditanya bahagian mana yang dipertikaikannya, beliau berkata kebanyakannya salah.

Roy meminta pemeriksaan bebas sekali lagi terhadap bukti, termasuk diploma itu, melalui makmal forensik polis. Beliau merujuk kepada perubahan kepimpinan polis ketika menjelaskan permintaannya. Hakim merekodkan penolakannya terhadap keterangan saksi tersebut.

Peguam bela Refly Harun turut mempersoalkan dokumen yang dipamerkan di mahkamah, dengan berkata dokumen itu kelihatan berbeza daripada yang ditunjukkan semasa semakan kes khas. Oleh itu, pertikaian ketika itu melibatkan keterangan Jokowi serta permintaan pihak pembelaan supaya bukti fizikal diperiksa dengan lebih lanjut.

Laporan perbicaraan tidak menyatakan sebarang keputusan mengenai permintaan pemeriksaan itu atau tarikh sesi seterusnya. Perbicaraan Tifa masih berlangsung ketika laporan hari itu diterbitkan.

Selepas memberikan keterangan dan menjawab soalan pendakwa raya, peguam bela serta Roy, Jokowi berjalan ke arah tempat duduk pihak pembelaan lalu bersalaman dengan Roy dan peguamnya.

Perkara yang perlu diteliti mahkamah dalam pertuduhan

Roy, yang pernah berkhidmat sebagai menteri belia dan sukan di bawah bekas presiden Susilo Bambang Yudhoyono, berdepan pertuduhan berkaitan dakwaan fitnah dan kesalahan maklumat elektronik. Pendakwa raya menuduhnya menyebarkan maklumat palsu mengenai diploma Jokowi.

Peruntukan utama Kanun Jenayah yang dirujuk dalam dakwaan ialah Perkara 433(1), dibaca bersama Perkara 441(1), Undang-undang No. 1 Tahun 2023 mengenai Kanun Jenayah. Dakwaan itu turut merujuk peruntukan Undang-undang No. 11 Tahun 2008 mengenai Maklumat dan Transaksi Elektronik, yang lazim disebut Undang-undang ITE.

Peruntukan maklumat elektronik itu termasuk Perkara 35 bersama Perkara 51(1), serta Perkara 32 bersama Perkara 48(1), di samping Undang-undang No. 1 Tahun 2026 mengenai Pelarasan Jenayah. Istilah undang-undang "dibaca bersama" bermaksud peruntukan yang dirujuk berkuat kuasa secara gabungan. Pertuduhan subsidiari memberi hakim asas undang-undang alternatif untuk dipertimbangkan jika pertuduhan utama tidak dapat dibuktikan.

Mahkamah perlu meneliti tuduhan melalui bukti dan sesi soal jawab, dengan pihak pendakwaan berusaha membuktikan kesnya dan pihak pembelaan berhak mencabar saksi serta dokumen. Keterangan Jokowi membentangkan kisah pendidikannya dan kemudaratan yang menurutnya dialami; respons Roy pula mengemukakan permintaan supaya dokumen diperiksa dengan lebih lanjut kepada hakim.

Perkara Utama

• Jokowi mempamerkan empat diploma pendidikan ketika memberi keterangan di Mahkamah Daerah Jakarta Timur pada 5 November 2026.
• Mahkamah mengehadkan jumlah hadirin kepada 80 orang, dengan skrin televisyen di luar dan kira-kira 1,200 anggota keselamatan dikerahkan.
• Jokowi menyatakan peperiksaan tesisnya berlangsung pada 23 Oktober 1985, diplomanya bertarikh 5 November dan majlis graduasinya pada 19 November.
• Roy menolak keterangan itu dan meminta pemeriksaan forensik semula terhadap bukti.
• Perbicaraan saksi bagi kes Roy dan kes Tifa dijadualkan secara berasingan pada hari yang sama.
• Tiada keputusan mengenai permintaan pemeriksaan Roy atau tarikh perbicaraan seterusnya diumumkan.