Anggaran Kematian Akibat Pencemaran Udara di Indonesia Meningkat 42% Ketika Jerebu Kebakaran Mencetuskan Krisis Kesihatan

Pencemaran September dikaitkan dengan anggaran 5,310 kematian

Dianggarkan 5,310 orang di Indonesia meninggal dunia akibat kesan pendedahan jangka pendek kepada pencemaran zarah halus pada September 2026, meningkat 42% daripada 3,740 pada Ogos, menurut penilaian yang dikeluarkan pada 29 Oktober oleh Centre for Research on Energy and Clean Air (CREA). Asap daripada kebakaran hutan dan tanah menyumbang 3,560 daripada anggaran September, lebih dua kali ganda berbanding 1,700 pada Ogos.

Peningkatan itu didorong oleh musim kebakaran yang memusnahkan anggaran 1.92 juta hektar antara Januari hingga September, mendedahkan masyarakat di seluruh Sumatera dan Kalimantan kepada jerebu tebal, serta membawa asap ke negara jiran. CREA menganggarkan 57.8 juta rakyat Indonesia mengalami udara tidak sihat, sangat tidak sihat atau berbahaya pada September, berbanding 41.3 juta pada Ogos.

Kementerian Kesihatan Indonesia turut merekodkan 333,470 kes jangkitan pernafasan akut di 68 bandar dan kabupaten di tujuh wilayah terjejas antara 18 Ogos hingga 21 Oktober. Kanak-kanak berusia lima tahun dan ke bawah mencatatkan 75,172 kes, atau kira-kira 23%.

Desakan supaya bencana negara diisytiharkan semakin meningkat ketika kerajaan beroperasi dengan bajet tindak balas bencana yang dikurangkan dengan ketara. Ketika musim hujan menghampiri, pihak berkuasa memberi amaran bahawa kawasan yang rosak akibat kebakaran boleh mendedahkan sesetengah masyarakat yang sama kepada banjir dan tanah runtuh.

Angka kematian CREA ialah anggaran yang dihitung berdasarkan pendedahan kepada pencemaran dan penyelidikan kesihatan. Kerajaan belum mengeluarkan jumlah kematian yang disahkan secara individu dan dikaitkan dengan jerebu. Namun, penilaian itu memberikan gambaran tentang kemungkinan beban kesihatan yang melangkaui mereka yang didiagnosis dengan jangkitan pernafasan.

Bagaimana penyelidik menghitung kesan terhadap kesihatan

CREA menggunakan maklumat pencemaran harian daripada sistem Tracking Air Pollution Universiti Tsinghua, yang diselaraskan berdasarkan bacaan daripada 186 stesen pemantauan di 118 bandar Indonesia. Penyelidik menggabungkan bacaan itu dengan data penduduk, angka kematian wilayah dan penyelidikan yang menghubungkan pendedahan kepada pencemaran dengan risiko kematian.

PM2.5 merujuk kepada zarah yang berukuran tidak melebihi 2.5 mikrometer. Zarah ini cukup kecil untuk menembusi jauh ke dalam paru-paru, dan sebahagiannya boleh memasuki aliran darah. Pendedahan boleh memburukkan keadaan pernafasan dan kardiovaskular, sekali gus meningkatkan risiko penyakit serius dan kematian pramatang.

CREA memisahkan pencemaran daripada kebakaran landskap dengan pencemaran yang dihasilkan oleh kegiatan lain. Anggaran September merangkumi 3,560 kematian yang dikaitkan dengan asap kebakaran dan 1,750 yang dikaitkan dengan sumber seperti penjanaan kuasa, industri dan pengangkutan. Oleh itu, kebakaran menyumbang kira-kira 67% daripada jumlah anggaran.

Pada 30 Oktober, ketua komunikasi bencana BNPB, Berton SP Panjaitan, meminta penjelasan mengenai metodologi, sumber data, tempoh pengiraan dan pecahan antara pencemaran akibat kebakaran dengan sumber lain. Beliau berkata penilaian kematian memerlukan penglibatan pihak berkuasa kesihatan dan kualiti udara, dengan BNPB menyepadukan maklumat itu dalam penyelarasan bencana.

Berton turut menyeru agar tindak balas mengambil kira kesihatan awam, pendidikan, kegiatan harian, gangguan ekonomi dan kualiti alam sekitar, selain kawasan terbakar dan titik panas kebakaran. Pendekatan yang dicadangkannya akan meletakkan kesan terhadap penduduk dalam rangka tindak balas yang sama dengan usaha memadamkan kebakaran.

Kalimantan dan Sumatera menanggung beban asap paling berat

Kalimantan Barat, Selatan, Tengah dan Timur bersama-sama mencatatkan anggaran 1,470 kematian yang dikaitkan dengan pencemaran udara pada September, berbanding 700 pada Ogos. Asap kebakaran menyumbang antara 94% hingga 99% daripada anggaran kematian akibat pencemaran di empat wilayah itu.

Di Sumatera Selatan, Riau, Lampung, Jambi dan Sumatera Barat, jumlah anggaran meningkat daripada 760 kepada 1,420. Kebakaran menyumbang lebih 90% daripada kematian akibat pencemaran di Riau, Jambi dan Sumatera Barat.

Purata kepekatan PM2.5 di Kalimantan meningkat lebih dua kali ganda, daripada 57 mikrogram per meter padu pada Ogos kepada 120 pada September. Kepekatan mencapai 196 pada 21 September. Purata harian di Palangka Raya, Kalimantan Tengah, dan Pontianak, Kalimantan Barat, masing-masing mencecah 372 dan 327.

Purata kebangsaan pada September, yang diberatkan berdasarkan taburan penduduk, ialah 36 mikrogram per meter padu. Angka itu 7.2 kali ganda berbanding garis panduan tahunan Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) sebanyak 5. Angka WHO ialah penanda aras pendedahan selama setahun; bacaan September menunjukkan betapa teruknya pencemaran pada bulan itu.

Kanak-kanak dan perkhidmatan kesihatan berdepan tekanan meningkat

Angka Kementerian Kesihatan pada 21 Oktober merangkumi 258,298 kes jangkitan pernafasan dalam kalangan mereka yang berusia lebih lima tahun, serta 75,172 kes dalam kalangan kanak-kanak yang lebih muda. Suyanti, pengarah kesihatan alam sekitar kementerian, berkata kes tersebar di tujuh wilayah yang terjejas oleh kebakaran hutan dan tanah.

Angka kementerian yang dikeluarkan lebih awal merangkumi 50,891 kes sepanjang Julai dan Ogos; Timbalan Menteri Kesihatan Dante Saksono Harbuwono mengumumkan 13,500 kes terkumpul pada 28 Ogos, dengan 4,082 orang masih sakit. Angka terdahulu itu dilaporkan menggunakan tarikh tutup pelaporan yang berbeza serta perbezaan liputan geografi yang tidak diperincikan, menjadikan jumlah bagi tempoh 18 Ogos hingga 21 Oktober ukuran paling jelas bagi jumlah kes kemudian.

Kanak-kanak menjadi kebimbangan khusus kerana paru-paru mereka masih berkembang. CREA memetik amaran pakar pernafasan Persatuan Pediatrik Indonesia, Wahyuni Indawati, bahawa zarah daripada kebakaran hutan boleh sehingga 10 kali lebih berbahaya kepada paru-paru yang sedang berkembang. Pakar kesihatan Herawati Supolo-Sudoyo dan Feni Fitriani Taufik turut memberi amaran tentang risiko jangka panjang akibat pendedahan berulang, termasuk fungsi paru-paru yang merosot, penyakit kardiovaskular, kesan terhadap perkembangan dan risiko kanser.

Di Balikpapan, seorang bapa yang dikenal pasti sebagai Michael berkata anak perempuannya yang berusia 20 bulan mula batuk dan sesak nafas pada awal Oktober lalu didiagnosis menghidap pneumonia. Beliau menceritakan penjelasan yang diberikan kepada keluarganya:

Kami diberitahu bahawa salah satu faktor yang mungkin menyumbang kepada penyakit itu ialah asap, yang juga semakin tebal di Balikpapan.

Keluarga itu mengehadkan masa anak mereka di luar rumah. Dalam kalangan masyarakat yang terjejas, keputusan seperti ini menjadi sebahagian daripada kehidupan harian apabila ibu bapa mempertimbangkan persekolahan, perjalanan dan kegiatan lain berbanding perubahan kualiti udara.

Apakah rawatan dan perlindungan yang tersedia?

Kementerian Kesihatan menyenaraikan 1,691 pusat kesihatan masyarakat, 360 hospital rujukan, 87 makmal kesihatan awam dan 491 kemudahan yang menyediakan sokongan oksigen sebagai sebahagian daripada tindak balas. Kementerian itu turut mengenal pasti 18,547 pengamal perubatan am dan pakar dalam kapasiti perkhidmatan kesihatan yang tersedia.

Kerajaan berkata pada akhir Oktober bahawa lebih 2,100 doktor dan petugas kesihatan telah digerakkan di kawasan yang paling terjejas dan 5.3 juta pelitup muka telah diedarkan. Kerajaan turut membekalkan penumpu oksigen dan peralatan perubatan lain.

Suyanti menggesa penduduk menyemak kualiti udara melalui ISPUnet, yang disepadukan ke dalam aplikasi SATUSEHAT, mengurangkan kegiatan luar, memakai pelitup muka dan mengehadkan kemasukan asap ke dalam rumah. Mereka yang mengalami kesukaran bernafas atau batuk yang semakin teruk dinasihatkan mendapatkan rawatan perubatan dengan segera.

Anggota bomba berdepan pendedahan tertumpu berhampiran kawasan terbakar. Nurdin, seorang anggota bomba sukarela berusia 51 tahun di Kalimantan Selatan, meninggal dunia pada 21 Oktober selepas mengalami sakit dada dan sesak nafas ketika memadamkan kebakaran. Ketua klinik Dr. Amalia Dewi mengesyaki keracunan asap berdasarkan keadaan kejadian dan maklumat daripada rakan sekerjanya, serta berkata beliau kelihatan memakai topeng habuk biasa.

Mengapa kebakaran musim ini merebak begitu luas

Nusantara Atlas menganggarkan 1.92 juta hektar terbakar dalam sembilan bulan pertama 2026. Angka itu kira-kira 38% lebih tinggi berbanding 1.39 juta hektar yang direkodkan dalam tempoh sama pada 2019 dan lebih dua kali ganda daripada 886,172 hektar yang direkodkan pada 2023. Kerajaan tidak mengesahkan mahupun menolak anggaran 2026 itu.

Data FireWatch menunjukkan jumlah titik panas pada 2026 sudah melebihi angka bagi setiap tahun penuh dari 2019 hingga 2025. Titik panas ialah pengesanan haba luar biasa oleh satelit yang digunakan untuk mengesan kemungkinan kebakaran; keluasan terbakar pula mengukur kawasan tanah yang terjejas.

Agensi Meteorologi, Klimatologi dan Geofizik Indonesia (BMKG) berkata pada September bahawa El Niño yang sangat kuat dan Dipol Lautan Hindi mengurangkan taburan hujan. Agensi itu melaporkan bahawa 61.91% kawasan daratan Indonesia sedang mengalami musim kemarau.

Cuaca kering menjadikan pembukaan tanah menggunakan api lebih berbahaya, khususnya di kawasan tanah gambut yang telah dikeringkan. Gambut terdiri daripada bahan tumbuhan yang separa reput dan lazimnya menyimpan banyak air. Setelah dikeringkan dan menjadi kering, ia boleh terbakar di bawah permukaan selama berminggu-minggu, menghasilkan asap dan menyukarkan usaha pemadaman.

Krisis itu merebak melangkaui pusat kebakaran lazim di Sumatera dan Kalimantan. Papua Selatan merekodkan titik panas paling banyak pada 28 dan 29 Oktober, manakala Papua Selatan, Kalimantan Barat dan Nusa Tenggara Timur antara wilayah yang menunjukkan peningkatan terbesar antara Julai dan September.

Bajet yang lebih kecil dan desakan tindakan yang semakin meningkat

Peruntukan BNPB merosot daripada Rp2 trilion pada 2025 kepada Rp491 bilion pada 2026, pengurangan kira-kira 75%. CREA berkata pemotongan itu mengehadkan sumber tindak balas kecemasan ketika kebakaran semakin buruk.

Kerajaan mempertahankan operasinya dengan menyatakan lebih 72,000 orang telah dikerahkan untuk memadamkan kebakaran dan melakukan pembenihan awan, iaitu proses yang bertujuan menggalakkan hujan. Pejabat komunikasinya turut berkata syarikat yang dikaitkan dengan kebakaran telah didakwa dan bantuan dihantar ke wilayah terjejas.

Agus Sari, ketua eksekutif perunding alam sekitar Landscape Indonesia, berhujah bahawa kesiapsiagaan tidak memadai bagi bencana yang disifatkannya sebagai boleh dijangka dan boleh dielakkan. Beliau berkata:

Indonesia sepatutnya mampu membuat persediaan untuk apa yang bakal berlaku. Hakikat bahawa kita langsung tidak bersedia semata-mata berpunca daripada ketiadaan kemahuan.

Pihak berkuasa enggan mengisytiharkan bencana negara kerana pentadbiran wilayah dan pasukan petugas tindak balas tempatan masih beroperasi. CREA berhujah bahawa wilayah masih boleh terpaksa menguruskan krisis dengan sumber yang tidak mencukupi. Penunjuk perasaan menuntut pengisytiharan bencana negara dan perlindungan kesihatan awam yang lebih kukuh.

Tekanan meningkat selama beberapa minggu:

• 12 Oktober: Presiden Prabowo Subianto bertemu kabinetnya, dengan BNPB melaporkan 639 hektar masih terbakar di enam wilayah keutamaan.
• 20 Oktober: Penunjuk perasaan yang memperingati ulang tahun kedua pentadbiran menuntut tindakan lebih tegas terhadap kebakaran dan jerebu.
• 27 Oktober: Indonesia dan Singapura berkata mereka akan meneliti kemungkinan menubuhkan pasukan petugas bersama bagi menangani jerebu.
• 28 hingga 30 Oktober: Pelajar dan kumpulan masyarakat sivil meneruskan bantahan di Jakarta dan bandar-bandar lain.
• 29 Oktober: CREA mengeluarkan penilaian pencemaran September dan anggaran kematian.

Jawa berdepan masalah pencemaran di luar isu kebakaran

Beban kesihatan di Jawa menunjukkan corak yang berbeza. CREA mengaitkan anggaran 1,530 kematian di sana pada September dengan pencemaran daripada sumber selain kebakaran, termasuk industri, pelepasan kenderaan dan pembakaran sampah. Sumber sedemikian menyumbang kira-kira 73% hingga 80% daripada kematian akibat pencemaran di kawasan Jawa yang dinilai.

Di Jawa Barat, Jawa Tengah, Jakarta dan Banten, kira-kira empat daripada lima anggaran kematian akibat pencemaran dikaitkan dengan pelepasan berterusan ini. Oleh itu, penduduk terus menanggung beban pencemaran yang besar walaupun asap bermusim sudah reda.

CREA menggesa standard pelepasan yang lebih ketat, selain undang-undang udara bersih yang menyeluruh dan mewajibkan pemantauan di seluruh negara, akses awam kepada data pencemaran, standard kualiti udara yang mengikat serta akauntabiliti lebih kukuh bagi syarikat dan pihak berkuasa wilayah.

Di seluruh rantau ini, jerebu sampai ke Malaysia, Singapura, Filipina dan Timor-Leste. Singapura memulakan tindakan di bawah Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan, manakala perbincangan pada 27 Oktober antara menteri luar Indonesia dan Singapura membuka kemungkinan penyelarasan bersama.

Hujan mungkin membawa kelegaan dan bahaya baharu

BMKG meramalkan musim hujan akan bermula di kebanyakan kawasan Indonesia pada November dan Disember, meskipun El Niño mungkin melambatkan kemuncaknya hingga tahun berikutnya. Hujan berselang-seli sudah membantu memadamkan sesetengah kebakaran dan menguraikan jerebu di Sumatera dan Kalimantan.

Jurucakap BNPB Berton Panjaitan memberi amaran bahawa kerosakan landskap boleh menjadikan kedatangan hujan berbahaya:

Kita juga perlu menjangkakan peningkatan risiko banjir, khususnya di kawasan yang kebakaran telah memusnahkan litupan pokok dan merosakkan tanah.

Penilaian Pantau Gambut pada 2025 mengenal pasti risiko banjir tinggi di kira-kira satu perempat daripada 24 juta hektar unit hidrologi tanah gambut Indonesia, iaitu kawasan yang berkongsi sistem air tanah gambut. Jumlah itu bersamaan kira-kira 6 juta hektar. Kalimantan Tengah, Kalimantan Barat, Sumatera Selatan dan Riau berdepan risiko tertinggi.

Tanah gambut yang rosak boleh kehilangan keupayaan menyerap dan menakung air. Sesetengah gambut kering menjadi kalis air, menyebabkan hujan mengalir dengan cepat ke kawasan sekitarnya. Pakar iklim dan bencana Edvin Aldrian, yang menganggotai Panel Antara Kerajaan mengenai Perubahan Iklim, mengaitkan bahaya itu dengan peluasan ladang.

Edvin menjelaskan:

Akar kelapa sawit tidak dapat menyimpan atau menakung air sebaik kawasan tanah gambut atau hutan semula jadi.

Riau memperuntukkan Rp2.1 bilion untuk membaiki lebuh raya Sontang-Duri selepas banjir dari Sungai Rokan menenggelami laluan itu di kabupaten Bengkalis. Kerosakan tersebut menggambarkan kos tambahan pengangkutan dan pembaikan yang dihadapi masyarakat apabila keadaan cuaca berubah.

Pemulihan tanah gambut menjadi tuntutan utama

Presiden Prabowo menghidupkan semula sebuah badan kebangsaan bagi tanah gambut ketika musim kebakaran. Agensi Pengurusan Tanah Gambut dan Bakau Kebangsaan, yang dikenali sebagai BPGMN, menggantikan Agensi Pemulihan Tanah Gambut dan Bakau terdahulu.

Pejuang alam sekitar mempersoalkan sama ada agensi baharu itu mempunyai kuasa dan sumber yang mencukupi untuk mengehadkan penukaran guna tanah serta memastikan syarikat perladangan bertanggungjawab atas kerosakan. Kempen kanan Pantau Gambut, Putra Saptian, menggesa syarikat yang terlibat dalam pemusnahan ekosistem tanah gambut diwajibkan melaksanakan pemulihan.

Saranan CREA menghubungkan perlindungan kesihatan segera dengan perubahan dalam pengurusan tanah: memulihkan tanah gambut yang dikeringkan, menguatkuasakan peraturan terhadap pembakaran haram dan memperkukuh tanggungjawab syarikat pemegang konsesi tanah. Mengembalikan air ke tanah gambut akan menangani keadaan kering yang membolehkan kebakaran bawah tanah berterusan.

Bagi penduduk, keutamaan mereka jelas: udara yang boleh disedut, rawatan yang mudah diakses, amaran yang boleh dipercayai dan landskap yang mampu menakung air apabila hujan kembali. Tindak balas Indonesia kini perlu menangani pencemaran industri yang berterusan, kerosakan akibat musim kebakaran ini dan risiko banjir yang semakin hampir.

Perkara Utama

• CREA menganggarkan 5,310 kematian dikaitkan dengan pendedahan jangka pendek kepada pencemaran pada September, meningkat 42% berbanding Ogos.
• Asap kebakaran menyumbang anggaran 3,560 kematian, manakala sumber pencemaran lain menyumbang 1,750.
• Kementerian Kesihatan merekodkan 333,470 kes jangkitan pernafasan antara 18 Ogos hingga 21 Oktober, termasuk 75,172 kes dalam kalangan kanak-kanak berusia lima tahun dan ke bawah.
• Nusantara Atlas menganggarkan 1.92 juta hektar terbakar antara Januari dan September, kira-kira 38% lebih banyak berbanding tempoh sama pada 2019.
• Bajet tahunan BNPB merosot kira-kira 75%, sementara penunjuk perasaan menuntut pengisytiharan bencana negara.
• Hujan pada November dan Disember dijangka meredakan keadaan kebakaran tetapi meningkatkan risiko banjir di kawasan yang rosak.