Pembaharuan Perlembagaan Bangladesh Cetus Perpecahan antara Kerajaan dan Pembangkang mengenai Pihak yang Berhak Melaksanakan Reformasi

Mandat referendum bertembung dengan pertikaian kuasa

Kerajaan Bangladesh meneruskan pindaan perlembagaan melalui jawatankuasa parlimen, manakala pembangkang menegaskan bahawa sebuah majlis reformasi berasingan mesti melaksanakan perubahan yang disokong hampir 69 peratus undi dalam referendum pada 12 Februari 2026. Perselisihan itu kini mengancam untuk terus meminggirkan parti-parti pembangkang daripada proses yang akan membentuk peraturan pemerintahan negara.

Pada 3 November, jawatankuasa khas parlimen bertemu wakil pelajar untuk membincangkan kuasa perdana menteri, peruntukan darurat, pendidikan, penjagaan kesihatan dan Piagam Nasional Julai. Pada hari yang sama, pemimpin Jatiya Chhatra Shakti, pertubuhan pelajar yang dikaitkan dengan Parti Warganegara Nasional, menolak jawatankuasa itu dan menuntut supaya majlis reformasi perlembagaan diadakan sebagai ganti.

Kerajaan Parti Nasionalis Bangladesh berkata Parlimen patut meminda perlembagaan di bawah Perkara 142. Pakatan pimpinan Jamaat-e-Islami pula berkata referendum meluluskan kaedah yang berbeza: ahli parlimen terpilih bertindak sebagai anggota majlis reformasi perlembagaan di bawah perintah pelaksanaan Piagam Nasional Julai yang dikeluarkan pada 2025.

Anggota jawatankuasa Zainul Abedin berkata panel itu akan berusaha menyiapkan tugasnya menjelang Disember 2026 dan membentangkan rang undang-undang kepada Parlimen pada Januari 2027. Itu sasaran, bukannya jadual yang disahkan bagi meluluskan rang undang-undang. Lima tempat dalam jawatankuasa diperuntukkan kepada pembangkang, yang menolak badan itu, keluar daripada prosiding parlimen dan tidak mengemukakan sebarang nama.

Kesan praktikalnya melangkaui tatacara parlimen. Perubahan yang dibincangkan akan mempengaruhi pengurusan pilihan raya, kebebasan ahli parlimen untuk mengundi, pelantikan hakim serta sama ada pendidikan dan penjagaan kesihatan menjadi hak asasi. Kedua-dua pihak menjanjikan reformasi, tetapi berbeza pendapat tentang institusi yang berhak melaksanakannya.

Bagaimana perselisihan ini tercetus

Usaha reformasi itu bermula susulan kebangkitan rakyat yang menjatuhkan kerajaan Sheikh Hasina pada 5 Ogos 2024. Di bawah pentadbiran interim selepas itu, kebanyakan parti politik mencapai persetujuan mengenai Piagam Nasional Julai, yang bertujuan menjadi panduan peralihan demokrasi Bangladesh.

Langkah-langkah utama menunjukkan bagaimana persetujuan politik bertukar menjadi pertikaian tentang tuntutan kuasa perlembagaan yang bersaing:

• 5 Ogos 2024: Kerajaan Hasina tumbang susulan kebangkitan rakyat, mencetuskan tuntutan untuk perubahan besar terhadap perlembagaan.
• 17 Oktober 2025: Pentadbiran interim menerima pakai Piagam Nasional Julai dengan persetujuan kebanyakan parti politik.
• November 2025: Presiden Mohammed Shahabuddin mengeluarkan Perintah Pelaksanaan Piagam Nasional Julai (Reformasi Perlembagaan), diikuti ordinan referendum.
• 12 Februari 2026: Referendum berlangsung serentak dengan pilihan raya parlimen ke-13, dengan hampir 69 peratus mengundi menyokong reformasi.
• 13 Julai 2026: Parlimen menubuhkan jawatankuasa khas 12 anggota, dipengerusikan Menteri Dalam Negeri Salahuddin Ahmed, untuk mengesyorkan pindaan perlembagaan.
• 31 Oktober 2026: Pakatan 11 parti pimpinan Jamaat mengadakan perarakan dari Dhaka ke Khulna bagi menuntut pelaksanaan keputusan referendum.
• 3 November 2026: Jawatankuasa berunding dengan pertubuhan pelajar, sementara pemimpin pelajar lain secara terbuka menolak kuasanya.

Perintah pelaksanaan itu mewajibkan ahli parlimen terpilih mengangkat sumpah tambahan sebagai anggota majlis reformasi. Ahli parlimen BNP, yang memenangi majoriti besar di Parlimen, hanya mengangkat sumpah sebagai ahli parlimen. Anggota pakatan Jamaat mengangkat kedua-dua sumpah. Pilihan berbeza mereka menjadikan pertikaian tatacara satu perpecahan institusi yang nyata.

Parlimen atau majlis reformasi perlembagaan?

BNP berkata parti itu akan melaksanakan Piagam Julai sambil mengetepikan perkara yang direkodkan sebagai tidak dipersetujui olehnya. Kaedah yang disokongnya mengekalkan perubahan dalam kerangka perlembagaan sedia ada: jawatankuasa parlimen mengesyorkan pindaan dan Parlimen meneliti rang undang-undang di bawah Perkara 142.

Penjelasan Sekretariat Parlimen mengenai mesyuarat 3 November menggariskan hujah undang-undang kerajaan. Menurutnya, piagam itu menyatakan reformasi tertakluk kepada pindaan perlembagaan. Oleh itu, kerajaan menganggap jawatankuasa berkenaan sebagai mekanisme untuk memenuhi piagam tersebut.

Parti pembangkang memberikan penekanan lebih besar kepada perintah pelaksanaan dan referendum. Mereka berpendirian bahawa pengundi meluluskan perubahan perlembagaan serta proses khusus untuk melaksanakannya. Bagi mereka, menggantikan majlis reformasi dengan jawatankuasa pindaan mengubah unsur penting mandat rakyat.

Peguam Mahkamah Agung Imran A. Siddiqui berhujah bahawa perintah itu secara jelas mewajibkan penubuhan majlis reformasi selepas keputusan referendum yang memihak kepada reformasi. Beliau menganggap penubuhan majlis itu sebagai kewajipan undang-undang dan politik. Peguam Manzill Murshid mencabar asas hujah itu dengan berkata Perkara 93 tidak memberi kuasa kepada presiden untuk mengeluarkan ordinan yang mengubah atau meminda perlembagaan.

Peguam Mahkamah Agung Kazi Zahed Iqbal melihat perselisihan utama sebagai isu tatacara, dengan persetujuan besar tentang pemulihan kerajaan sementara pilihan raya, pindaan Perkara 70 dan penubuhan badan perundangan dua dewan. Namun, beliau berpendapat majlis yang beroperasi di luar kerangka perlembagaan sedia ada terdedah kepada cabaran undang-undang.

Mengapa tafsiran Ogos 2024 penting

Pakar undang-undang perlembagaan berbeza pendapat tentang sama ada kebangkitan rakyat memutuskan susunan perlembagaan lama atau susunan itu berterusan sepanjang tempoh peralihan. Jawapan mereka mempengaruhi institusi yang pada pandangan mereka mempunyai kuasa untuk membentuk semula negara.

Pakar undang-undang perlembagaan Sharif Bhuiyan berhujah bahawa kedaulatan kembali secara langsung kepada rakyat apabila kerajaan menggunakan keganasan terhadap mereka. Beliau menyifatkan kuasa yang terhasil sebagai perlembagaan revolusioner: gagasan bahawa kebangkitan rakyat boleh mewujudkan asas baharu pemerintahan selepas persetujuan politik sebelumnya runtuh.

Oleh itu, Bhuiyan meletakkan legitimasi kerajaan interim pada mandat revolusioner rakyat, bukannya pandangan nasihat Bahagian Rayuan di bawah Perkara 106. Profesor dan penulis Salimullah Khan turut berpendapat bahawa perlembagaan lama tidak lagi berkuat kuasa selepas 5 Ogos, dengan bahagian-bahagian yang diperlukan daripada teks 1972 kemudian digunakan untuk mentadbir negara.

Murshid mengambil pendirian bertentangan. Menurutnya, urusan pentadbiran, keputusan negara dan ordinan terus dilaksanakan selepas kebangkitan rakyat, yang menyokong kesinambungan perlembagaan. Beliau merujuk kepada layanan terhadap tindakan lampau yang telah selesai dalam litigasi berkaitan Pindaan Kelima. Tafsiran undang-undang ini kekal sebagai pandangan yang bersaing di tengah-tengah pertikaian politik.

Pelajar berpecah tentang penyertaan

Pertubuhan pelajar terlibat dalam kedua-dua pihak pertikaian. Wakil Gerakan Pelajar Antidiskriminasi dan kumpulan lain menghadiri mesyuarat jawatankuasa pada 3 November di Parlimen, yang dipengerusikan Salahuddin Ahmed.

Perbincangan itu merangkumi usaha menjadikan pendidikan dan rawatan perubatan sebagai hak asasi, melindungi wanita dan kanak-kanak, menjaga kebebasan institusi perlembagaan serta menyediakan perlindungan undang-undang kepada peserta kebangkitan Julai. Menjadikan pendidikan dan penjagaan kesihatan hak asasi akan memberikan kedua-duanya status perlembagaan yang lebih kukuh, meskipun tanggungjawab dan remedi praktikal bergantung pada perkataan akhir peruntukan tersebut.

Presiden Jatiya Chhatra Shakti Abu Baker Majumder dan setiausaha agung Tahmid Al Muddassir Chowdhury menolak jawatankuasa itu dalam kenyataan bersama pada hari berkenaan. Dengan merujuk warta pindaan Suruhanjaya Pilihan Raya, mereka berkata lebih 47.2 juta orang mengundi ya dalam referendum dan berhujah bahawa pengundi tersebut menyokong kaedah majlis reformasi.

Pertubuhan itu mengemukakan tiga tuntutan: mansuhkan jawatankuasa khas tanpa membentangkan rang undang-undang berdasarkan syornya, adakan majlis reformasi perlembagaan dengan segera, dan lengkapkan perubahan perlembagaan dalam piagam melalui majlis itu. Pendirian mereka menunjukkan mengapa rundingan sahaja belum menyelesaikan konflik. Sesetengah kumpulan mempertikaikan kuasa jawatankuasa untuk mengadakan perbincangan itu sejak awal lagi.

Siapa yang akan menganggotai dewan kedua?

Cadangan menubuhkan dewan tinggi memperlihatkan perbezaan tentang kandungan reformasi selain prosesnya. Badan perundangan dua dewan membahagikan tugas parlimen antara dewan rendah dan dewan tinggi, tetapi kesannya bergantung pada cara anggota dipilih dan kuasa yang diberikan kepada setiap dewan.

Salimullah Khan menyokong dewan tinggi yang dipilih secara langsung oleh pengundi, dengan dua anggota daripada setiap satu daripada 64 daerah Bangladesh. Cadangannya akan mewujudkan 128 kerusi. Beliau menentang pembahagian keanggotaan melalui pencalonan parti berdasarkan peratusan undi, sambil memberi amaran bahawa kaedah itu boleh menggalakkan penjualan pencalonan.

Khan mahu dewan tinggi diberikan kuasa eksklusif untuk memecat presiden dan hakim mahkamah tinggi. Bhuiyan pula menyokong perwakilan berkadar, yang membolehkan parti dengan sokongan awam besar tetapi sedikit atau tiada kerusi di dewan rendah mendapat perwakilan mengikut bahagian undi mereka.

Bhuiyan mencadangkan dewan tinggi mengembalikan undang-undang kepada dewan rendah bersama bantahan untuk dipertimbangkan semula, bukannya membatalkannya terus. Murshid menentang dewan tinggi, dengan alasan badan yang tidak dipilih rakyat tetapi boleh membatalkan keputusan ahli parlimen terpilih akan bercanggah dengan kedaulatan rakyat dan menambah perbelanjaan awam tanpa keperluan. Cadangan yang bersaing itu akan mewujudkan mekanisme semak dan imbang kerajaan yang sangat berbeza.

Kebebasan mengundi dan pengurusan pilihan raya yang neutral

Perkara 70 juga menjadi tumpuan utama kerana ia menyekat ahli parlimen daripada mengundi menentang parti masing-masing. Pelonggaran sekatan itu boleh membolehkan wakil rakyat mencabar cadangan kerajaan tanpa secara automatik berisiko kehilangan kerusi mereka.

Bhuiyan menyokong kebebasan mengundi secara individu bagi perkara selain rang undang-undang kewangan dan usul undi tidak percaya, yang menguji sama ada kerajaan masih mendapat sokongan parlimen. Beliau turut berkata budaya politik perlu berubah agar kebebasan itu dapat berfungsi dengan berkesan.

Peguam Mahkamah Agung Shahdeen Malik memberi amaran bahawa kebebasan lebih besar untuk menyimpang daripada pendirian parti boleh mendedahkan ahli parlimen kepada tekanan atau bayaran daripada kepentingan korporat dan perniagaan besar. Oleh itu, pilihan yang perlu dibuat melibatkan penelitian parlimen yang lebih kukuh serta perlindungan daripada pembelian pengaruh politik.

Pengurusan pilihan raya menimbulkan cabaran reka bentuk yang berbeza. Murshid menyokong pemulihan pentadbiran sementara bukan partisan menggunakan kerangka bekas Perkara 58C. Beliau menentang pemberian tanggungjawab kepada speaker parlimen kerana speaker lazimnya berasal daripada parti politik. Bhuiyan menyokong persetujuan antara kerajaan dengan pembangkang, dengan seorang ketua hakim bersara mengambil tanggungjawab jika kesepakatan gagal dicapai.

Murshid turut menyokong had dua penggal sebagai perdana menteri. Bagi badan seperti Suruhanjaya Pencegahan Rasuah dan Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Kebangsaan, beliau mencadangkan pelantikan daripada kalangan hakim bersara atau individu di luar politik kepartian, bukannya pemimpin politik.

Penyertaan melangkaui parti-parti utama

Peguam dan pejuang hak asasi manusia Sara Hossain menggesa proses pindaan dan penggubalan perlembagaan yang inklusif dalam satu seminar pada 3 November di auditorium Mahkamah Agung sempena Hari Perlembagaan. Beliau secara khusus menggesa wanita menyertai perbincangan dan penyediaan teks perlembagaan.

Presiden Persatuan Peguam Mahkamah Agung A. M. Mahbub Uddin Khokon, yang berucap dalam seminar sama, menggesa supaya perubahan perlembagaan tidak didorong semata-mata oleh pemikiran agama. Beliau menyeru agar perlembagaan itu berkhidmat untuk semua.

Seruan tersebut meluaskan persoalan penyertaan, melangkaui sama ada pembangkang parlimen menerima lima tempatnya dalam jawatankuasa. Wanita dan rakyat lain akan hidup di bawah peraturan yang terhasil, termasuk peruntukan yang mengawal hak, institusi awam dan perwakilan politik.

Tugas yang diberikan kepada jawatankuasa khas itu ialah mendapatkan pandangan daripada parti politik, pakar perlembagaan, peguam, guru, peserta kebangkitan Julai dan pihak berkepentingan lain. Mesyuaratnya dengan ahli akademik pada 13 Oktober membincangkan kerajaan sementara, kebebasan kehakiman, prinsip negara dan tatacara pindaan. Skop rundingan dan kuasa badan yang mengadakannya kekal sebagai dua perkara pertikaian yang berasingan.

Siapa yang akan memastikan institusi baharu bertanggungjawab?

Malik berhujah bahawa penambahan peruntukan perlembagaan tidak akan secara automatik membawa keadilan, pembangunan atau kerajaan yang bertanggungjawab. Perlembagaan Bangladesh sudah mengandungi 153 perkara, namun beliau melihat kegagalan besar dalam aspek kebertanggungjawaban dalam kehidupan awam.

Malik, seorang peguam Mahkamah Agung, menyuarakan kebimbangannya dalam satu pemerhatian ringkas:

Undang-undang yang baik tidak menjadikan sesebuah negara itu baik.

Khan juga menumpukan perhatian pada cara kuasa dilaksanakan. Beliau berhujah bahawa pemerintahan autoritarian wujud di bawah sistem presidensial H. M. Ershad dan sistem parlimen Hasina kerana sekumpulan kecil terus menguasai negara. Beliau menyokong meletakkan badan perundangan sebagai teras perlembagaan demokrasi yang digubal semula.

Kuasa kehakiman menimbulkan satu lagi perselisihan. Murshid menyokong pengekalan kuasa Mahkamah Agung untuk menyemak perubahan perlembagaan dan melindungi ciri asas perlembagaan. Khan mengkritik tindakan melampaui kuasa oleh badan kehakiman dan mencadangkan ujian penguasaan bahasa Bengali diwajibkan sebelum pelantikan ke badan kehakiman atasan.

Iqbal mengemukakan mekanisme pelaporan khusus untuk prinsip dasar negara dalam perlembagaan, yang tidak boleh dikuatkuasakan secara langsung melalui mahkamah. Beliau mencadangkan laporan tahunan kepada Parlimen diwajibkan sebelum belanjawan negara, dengan perincian kemajuan. Langkah itu akan memberi peluang tetap kepada ahli parlimen untuk meneliti tindakan sebenar kerajaan.

Kerajaan terus bergerak, pembangkang pula menggembleng sokongan

Salahuddin Ahmed berkata selepas mesyuarat jawatankuasa pada 13 Oktober bahawa kerja pindaan akan diteruskan walaupun tanpa pembangkang. Beliau menyifatkan pelaksanaan Piagam Julai sebagai harapan nasional dan komitmen kerajaan yang tidak boleh ditangguhkan selama-lamanya.

Pemimpin Jamaat merangkap ketua pembangkang Shafiqur Rahman berikrar akan meneruskan mobilisasi semasa perarakan dari Dhaka ke Khulna pada 31 Oktober. Penyelaras pakatan A. H. M. Hamidur Rahman Azad berkata pembangkang akan meneruskan kempen di Parlimen dan di jalanan, sambil mendesak pelaksanaan keputusan referendum dan 48 perkara reformasi.

Zainul Abedin berkata jawatankuasa itu mahu mengelakkan tindakan sebelah pihak dan akan meneliti pandangan pelbagai pihak sebelum membentangkan laporan gabungan kepada Parlimen. Siddiqui dan Iqbal menggesa parti pembangkang supaya terus terlibat, mengemukakan bantahan dan menuntut perubahan dari dalam proses tersebut. Kebimbangan mereka bersifat praktikal: ketiadaan pembangkang memberi parti pemerintah kawalan lebih besar terhadap syor yang dikemukakan.

Perkara Utama

• Hampir 69 peratus undi referendum menyokong reformasi perlembagaan pada 12 Februari 2026.
• BNP menyokong pindaan parlimen di bawah Perkara 142; pakatan Jamaat menuntut majlis reformasi perlembagaan.
• Pembangkang membiarkan lima tempat yang diperuntukkan untuknya dalam jawatankuasa kosong.
• Pertikaian meliputi dewan tinggi, kebebasan mengundi ahli parlimen, pengurusan pilihan raya, kuasa kehakiman dan hak awam.
• Penyertaan wanita dan perlembagaan yang berkhidmat untuk semua rakyat menjadi tuntutan utama dalam seminar Hari Perlembagaan pada 3 November.
• Jawatankuasa menyasarkan untuk menyiapkan tugas menjelang Disember 2026 dan mengusulkan pembentangan rang undang-undang pada Januari 2027.