Proses Keadilan Nepal Terhenti, Suruhanjaya Kosong Berdepan 78,909 Aduan

Ribuan aduan, tiada pesuruhjaya untuk bertindak

Suruhanjaya Kebenaran dan Rekonsiliasi Nepal menerima 78,909 aduan mengenai pencabulan yang dilakukan semasa konflik bersenjata di negara itu, namun kekosongan jawatan dalam dua badan yang bertanggungjawab terhadap keadilan peralihan menyebabkan kerja mereka terhenti. Kajian parlimen mengenal pasti perpecahan politik, kebebasan institusi yang terbatas dan kakitangan yang kurang bermotivasi sebagai halangan utama dalam usaha menegakkan keadilan hampir dua dekad selepas perjanjian damai pada 21 November 2006.

Kebuntuan terkini menyusuli ordinan kerajaan pada 5 Mei 2026 yang memecat pemegang jawatan awam, termasuk pegawai Suruhanjaya Kebenaran dan Rekonsiliasi serta Suruhanjaya Siasatan Orang Hilang Secara Paksa. Jawatan mereka masih belum diisi. Pegawai berkenaan dilantik pada 14 Mei 2025, kurang setahun sebelum mereka dipecat.

Subjawatankuasa diketuai Dr Anjan Shakya di bawah Jawatankuasa Pengurusan Perundangan Dewan Negara meneliti pelaksanaan enam undang-undang. Ditubuhkan pada 20 Julai, ia menyerahkan dapatan kepada jawatankuasa induk pada 30 Oktober. Kajian terhadap Akta Siasatan Kehilangan Paksa dan Suruhanjaya Kebenaran dan Rekonsiliasi 2014 itu menggambarkan proses yang mempunyai jentera perundangan menyeluruh tetapi kekurangan sokongan politik dan pentadbiran.

Bagi keluarga yang mencari maklumat tentang keberadaan saudara-mara yang hilang, pengiktirafan terhadap keganasan seksual atau pampasan atas kerugian, kesan serta-merta ialah satu lagi penantian. Khamm Khati, anggota subjawatankuasa parlimen itu, berkata pengisian jawatan suruhanjaya perlu didahulukan.

Suruhanjaya tidak mempunyai pemegang jawatan. Kerja perlu dimulakan di situ dahulu," katanya. "Suruhanjaya perlu dibentuk, dan aduan yang diterima perlu diteliti serta ditindaklanjuti.

Dapatan kajian parlimen

Subjawatankuasa itu mengenal pasti lima isu yang menjejaskan pelaksanaan: menganggap keadilan peralihan terutamanya sebagai keadilan jenayah konvensional; kekurangan inisiatif dan kesepakatan politik; peruntukan yang membolehkan mangsa membuat rayuan berhubung syor pemulihan; motivasi kakitangan yang lemah; serta autonomi kewangan dan pentadbiran suruhanjaya yang terbatas.

Keadilan peralihan menggabungkan beberapa tugas selepas konflik atau pencabulan meluas berlaku. Di Nepal, tugas itu termasuk menentukan apa yang berlaku, menyiasat pihak yang bertanggungjawab, menyediakan keadilan dan pemulihan serta mewujudkan keadaan untuk rekonsiliasi. Pemulihan merangkumi langkah menangani kemudaratan yang dialami mangsa, termasuk pampasan dan bantuan lain.

Kajian itu menyatakan suruhanjaya memerlukan kebebasan, sumber dan kuasa pentadbiran untuk menyiasat kes sensitif dengan berkesan. Ia turut mengenal pasti 17 peraturan, arahan dan prosedur yang diperkenalkan bagi menyokong Akta berkenaan. Jurang yang digariskan ialah antara kewujudan peraturan dengan keupayaan institusi untuk melaksanakannya.

Khati berkata menteri undang-undang telah berikrar untuk melaksanakan peruntukan keadilan peralihan, namun tindakan kerajaan tidak selaras dengan janji itu. Beliau menyifatkan keadilan, kebenaran, pemulihan dan rekonsiliasi berkekalan sebagai tujuan utama proses berkenaan.

Selain menggubal undang-undang dan prosedur, tugas sekarang ialah memastikan wujudnya konsensus politik, memperkukuh keupayaan institusi suruhanjaya dan menjamin keadilan untuk mangsa," katanya. "Namun sekali lagi, kerajaan nampaknya tidak mengutamakan isu ini.

Bagaimana janji damai bertukar menjadi penantian berpanjangan

Konflik bersenjata Nepal bermula pada 13 Februari 1996 dan secara rasmi berakhir apabila kerajaan dan Parti Komunis Nepal (Maois) menandatangani Perjanjian Damai Komprehensif pada 21 November 2006. Kajian parlimen itu mengimbas kembali komitmen untuk menubuhkan suruhanjaya kebenaran dan rekonsiliasi dalam tempoh enam bulan.

Kedua-dua suruhanjaya akhirnya ditubuhkan pada 10 Februari 2015, lebih lapan tahun selepas perjanjian damai. Pertikaian politik dan ketidakpastian undang-undang melambatkan penubuhannya, sementara pelantikan selepas itu tidak membuahkan hasil yang diharapkan mangsa.

• 21 November 2006: Kerajaan dan pemberontak Maois menandatangani Perjanjian Damai Komprehensif.
• 2014: Akta keadilan peralihan mewujudkan asas undang-undang bagi kedua-dua suruhanjaya.
• 10 Februari 2015: Kedua-dua suruhanjaya ditubuhkan.
• 2024: Pindaan terhadap Akta membuka laluan untuk aduan tambahan.
• 14 Mei 2025: Pegawai suruhanjaya bagi penggal ketiga dilantik.
• 5 Mei 2026: Ordinan memecat pegawai berkenaan, meninggalkan kekosongan yang masih belum diisi.

Pengurusan senjata dan penyepaduan bekas pejuang Maois ke dalam Tentera Nepal bergerak maju melalui proses damai. Keperluan lain, termasuk keperluan sesetengah bekas pejuang yang diberhentikan dan mereka yang cedera parah semasa konflik, juga masih belum ditangani. Keadilan untuk mangsa awam merupakan antara komitmen terbesar yang belum ditunaikan.

Jumlah aduan meningkat hampir satu perempat

Suruhanjaya Kebenaran dan Rekonsiliasi pada mulanya mendaftarkan 63,718 aduan. Jumlah semasanya, 78,909, meningkat sebanyak 15,191 atau kira-kira 24 peratus. Tempoh pemfailan yang dilanjutkan selepas pindaan 2024 membolehkan mereka yang sebelum ini terlepas peluang untuk mendaftar tampil membuat aduan.

Wanita yang mengalami rogol dan keganasan seksual lain menjadi tumpuan khusus dalam lanjutan tempoh itu. Semasa perbahasan parlimen terdahulu mengenai pindaan, hanya 314 daripada 63,718 aduan asal berkaitan rogol dan keganasan seksual, kira-kira 0.5 peratus. Pihak yang memperjuangkan hak mangsa berkata jumlah mereka yang terjejas jauh lebih besar.

Laporan tahunan suruhanjaya bagi 2024/25 merekodkan siasatan terperinci terhadap 173 aduan. Berbanding 63,718 aduan yang diterima pada awalnya, jumlah itu kira-kira 0.27 peratus, iaitu kurang daripada tiga siasatan terperinci bagi setiap 1,000 aduan berdaftar.

Laporan tahunan yang sama merekodkan kad pengenalan untuk 618 orang, syor pampasan bagi 538 orang dan 2,268 aduan yang diarkibkan. Angka-angka itu menunjukkan pelbagai jenis kegiatan pentadbiran, manakala jumlah siasatan terperinci menggambarkan betapa perlahan proses meneliti dakwaan pencabulan berjalan.

Keluarga orang hilang berdepan tunggakan berasingan

Suruhanjaya Siasatan Orang Hilang Secara Paksa mendaftarkan 3,288 aduan. Kerja yang dilaporkannya termasuk siasatan terhadap 746 aduan dan pemindahan 277 aduan kepada Suruhanjaya Kebenaran dan Rekonsiliasi. Ia turut merekodkan 137 aduan pendua, 332 aduan yang diarkibkan dan 2,542 aduan yang dikekalkan untuk siasatan terperinci.

Kehilangan secara paksa berlaku apabila seseorang ditahan atau dilucutkan kebebasannya dengan cara lain, kemudian nasib atau keberadaannya disembunyikan. Bagi keluarga, mengetahui sama ada saudara mereka masih hidup, ke mana mereka dibawa dan siapa yang bertanggungjawab merupakan aspek penting keadilan.

Kajian parlimen itu menyatakan suruhanjaya yang lebih kukuh boleh membantu menentukan keberadaan orang hilang dan mengetahui kebenaran tentang pencabulan serius. Oleh itu, syornya menghubungkan pembaharuan institusi dengan jawapan konkrit yang telah dicari keluarga selama bertahun-tahun.

Kedua-dua suruhanjaya memerlukan pelantikan baharu untuk menyambung kerja. Tiada tarikh ditetapkan bagi mengisi jawatan kosong itu.

Mengapa pertikaian undang-undang penting

Akta 2014 cuba menangani kelemahan ordinan terdahulu yang dikeluarkan pada 2013. Satu analisis akademik terhadap Akta itu, yang tersedia melalui repositori penyelidikan Universiti Reading, menghuraikan peruntukan bagi dua suruhanjaya, Mahkamah Khas untuk membicarakan pencabulan lampau dan aturan yang membolehkan saksi rentan mengambil bahagian dalam usaha mencari kebenaran.

Kertas itu turut mengenal pasti kebimbangan dalam undang-undang asal, termasuk kemungkinan pengampunan bagi jenayah antarabangsa dan pencabulan hak asasi manusia yang serius, hubungan yang tidak jelas antara usaha mencari kebenaran, pengampunan dan pendakwaan, serta perlindungan hak individu yang tidak mencukupi. Pengampunan ialah langkah undang-undang yang boleh melindungi seseorang daripada pendakwaan atau hukuman.

Pada 2015, Mahkamah Agung Nepal membatalkan kira-kira sedozen peruntukan pengampunan dan mengarahkan kerajaan menyemak Akta itu agar selaras dengan piawaian antarabangsa. Rundingan parlimen selepas itu menunjukkan betapa sukarnya mencapai persetujuan mengenai akauntabiliti.

Subjawatankuasa Dewan Perwakilan terdahulu, yang ditubuhkan pada 19 Mei dengan tempoh 21 hari, menghabiskan masa lima bulan membincangkan rang undang-undang pindaan yang mempunyai 27 pindaan berdaftar. Empat pertikaian masih belum selesai: pembunuhan yang patut dianggap sebagai pencabulan serius, tindakan apabila mangsa menolak rekonsiliasi, cara menangani mereka yang terjejas tanpa terlibat secara langsung dalam konflik, dan sejauh mana hukuman boleh dikurangkan bagi pelaku yang bekerjasama.

Perbincangan itu mendahului pindaan 2024. Ia membantu menjelaskan mengapa penggubalan undang-undang mengambil masa bertahun-tahun: penggubal undang-undang sedang menentukan siapa yang boleh didakwa, kecederaan siapa yang akan ditangani oleh proses itu dan sejauh mana kuasa mangsa dalam rekonsiliasi.

Mangsa mahukan pelantikan yang boleh dipercayai

Suman Adhikari, pengerusi pengasas Platform Bersama Mangsa Konflik, menggesa pelantikan pesuruhjaya bebas yang berpengalaman dalam keadilan peralihan dan mendapat kepercayaan mangsa. Beliau menuduh parti politik utama menggunakan suruhanjaya untuk memberikan jawatan kepada penyokong parti dan melakukan tawar-menawar politik.

Bapa Suman Adhikari, guru Muktinath Adhikari, dibawa dari sekolahnya dan dibunuh di Duradanda, Lamjung, pada 16 Januari 2002. Usaha advokasinya menghubungkan tuntutan akauntabiliti peribadi dengan kempen lebih luas untuk menegakkan keadilan bagi mangsa konflik.

Suman Adhikari menggesa sebuah jawatankuasa syor memulakan proses pemilihan pegawai baharu.

"Kami mahukan penyelesaian segera. Pegawai perlu dilantik ke suruhanjaya melalui penubuhan jawatankuasa syor," katanya.

Kajian parlimen dan tuntutan mangsa sama-sama menekankan keperluan institusi yang berkeupayaan. Mengisi jawatan, menyediakan sumber yang mencukupi kepada penyiasat dan melindungi kebebasan suruhanjaya ialah tugas yang saling berkaitan. Kajian itu turut mengenal pasti motivasi kakitangan sebagai masalah yang menjejaskan kerja penyiasatan dan pencarian kebenaran yang sensitif.

Janji kerajaan baharu diteliti

Parti Rastriya Swatantra membentuk kerajaan pada 27 Mac 2026 selepas memenangi hampir dua pertiga majoriti. Komitmen pilihan rayanya menjanjikan tindakan segera untuk menyelesaikan tugas keadilan peralihan yang masih tertunggak, sekali gus mencetuskan harapan baharu dalam kalangan mangsa yang bertahun-tahun menantikan tindakan kerajaan terdahulu.

Empat puluh organisasi mangsa mengutus surat terbuka kepada Perdana Menteri Balendra Shah pada 23 April bagi menuntut kebenaran, keadilan dan pemulihan. Mereka mengkritik ketiadaan kebimbangan mereka dalam agenda pembaharuan 100 perkara kerajaan dan komitmen nasionalnya.

Pemecatan pesuruhjaya pada Mei dialu-alukan sesetengah mangsa yang sebelum ini mencabar pelantikan itu sebagai perkongsian kuasa politik. Kini mereka menuntut proses penggantian yang menghasilkan pegawai yang boleh dipercayai dan suruhanjaya yang berfungsi.

Keutamaan Suruhanjaya Hak Asasi Manusia Kebangsaan yang dikeluarkan pada 8 Mei menyeru agar mangsa dirundingi dan dilibatkan dalam proses, serta semua mangsa didokumentasikan dan didaftarkan. Suruhanjaya itu turut menyokong pendekatan di luar prosiding mahkamah, di samping tindakan tanpa syarat terhadap pelaku pencabulan serius.

Keutamaan itu meletakkan sokongan kepada mangsa dan akauntabiliti jenayah dalam program yang sama. Orang ramai mungkin memerlukan pengiktirafan, bantuan dan jawapan mengenai saudara-mara yang hilang, sementara siasatan terhadap jenayah serius diteruskan.

Pemulihan memerlukan dana dan saluran rayuan

Subjawatankuasa parlimen menyatakan sebuah amanah atau dana keadilan peralihan berasingan telah ditubuhkan dengan sumbangan daripada kerajaan Nepal, masyarakat antarabangsa dan sumber lain. Ia menggesa komitmen politik yang konsisten untuk menggerakkan dana itu bagi keadilan dan pemulihan mangsa.

Kajian itu turut menggesa penyelarasan dengan negara penderma serta sokongan daripada kerajaan tempatan, wilayah dan persekutuan. Syornya termasuk bantuan teknikal dan pentadbiran, perlindungan untuk mangsa serta peluang pekerjaan. Bagi mereka yang mata pencariannya terjejas akibat konflik, langkah sedemikian dapat menghubungkan proses keadilan dengan keperluan harian.

Menurut kajian itu, mangsa boleh membuat rayuan jika tidak berpuas hati dengan syor suruhanjaya mengenai pemulihan. Perbincangan pindaan terdahulu juga mencadangkan rayuan berhubung pemulihan kepada Mahkamah Khas, dengan semakan Mahkamah Agung terhadap keputusan mahkamah itu. Akses kepada remedi penting apabila mangsa berpendapat syor yang diberikan tidak menangani kemudaratan yang mereka alami.

Tugas segera Nepal jelas: melantik pesuruhjaya, memberikan kuasa kewangan dan pentadbiran kepada institusi, menyokong kakitangan serta mula meneliti aduan. Kajian parlimen meletakkan tanggungjawab bagi langkah-langkah itu pada pemimpin politik dan kerajaan, sementara mangsa terus menunggu keputusan yang akan menterjemahkan janji undang-undang kepada tindakan.

Perkara Utama

• Suruhanjaya Kebenaran dan Rekonsiliasi menerima 78,909 aduan, kira-kira 24 peratus lebih banyak daripada jumlah asal.
• Kedua-dua suruhanjaya keadilan peralihan masih tidak mempunyai pemegang jawatan selepas pemecatan di bawah ordinan 5 Mei 2026.
• Kajian parlimen mengenal pasti perselisihan politik, autonomi terbatas dan motivasi kakitangan yang lemah sebagai halangan utama.
• Laporan Suruhanjaya Kebenaran dan Rekonsiliasi bagi 2024/25 merekodkan 173 siasatan terperinci.
• Organisasi mangsa mahukan pelantikan bebas, penyertaan, kebenaran, akauntabiliti dan pemulihan.
• Tiada tarikh ditetapkan untuk mengisi jawatan kosong suruhanjaya.