Krisis Air di Gili Trawangan Dedahkan Kebuntuan Permit apabila Hotel Hentikan Tempahan

Seminggu tanpa air memberi tekanan kepada sektor pelancongan

Sekurang-kurangnya 10 hotel di Gili Trawangan berhenti menerima tetamu ketika krisis air pada September 2026, menurut pengerusi Persatuan Hotel Gili, Lalu Kusnawan, apabila kos membeli bekalan air gantian membebankan operasi mereka. Kira-kira 315 pelancong, termasuk ratusan pelawat asing, dilaporkan meninggalkan penginapan lebih awal mulai 4 September, manakala ketua promosi pelancongan wilayah, Sahlan M Saleh, berkata ratusan lagi membatalkan kunjungan.

Gangguan di pulau dalam Kabupaten Lombok Utara, Nusa Tenggara Barat itu melibatkan PT Tiara Cipta Nirwana (TCN), yang membekalkan air melalui kerjasama dengan syarikat utiliti air awam tempatan, Perumda Air Minum Amerta Dayan Gunung. Sistemnya menukar air laut menjadi air tawar, tetapi permit yang belum diselesaikan dan melibatkan agensi kerajaan pusat menyebabkan syarikat itu keberatan untuk beroperasi kerana kemungkinan akibat undang-undang.

Pihak berkuasa tempatan bertindak dengan menghantar bekalan air kecemasan dan membenarkan TCN beroperasi sementara selama enam bulan sambil melengkapkan dokumen permitnya. Pengeluaran air dilaporkan disambung semula kira-kira pukul 5 pagi Waktu Indonesia Tengah pada 10 September, selepas ketua polis wilayah berhubung dengan syarikat itu. Pengagihan kemudian disambung secara berperingkat.

Laporan mengenai penutupan hotel perlu ditafsirkan dengan cermat. Kenyataan Kusnawan bertarikh 11 September menyebut sekurang-kurangnya 10 hotel berhenti menerima tetamu; laporan mengenai operasi yang disambung semula pada 10 September pula menyatakan bekalan air yang pulih membolehkan 10 hotel membatalkan rancangan untuk ditutup. Laporan-laporan itu tidak menjelaskan jumlah tepat hotel yang benar-benar menghentikan operasi sepenuhnya.

Krisis ini melangkaui percutian yang terganggu. Penduduk memerlukan bekalan harian yang boleh diharap, hotel memerlukan jumlah yang jauh lebih besar, dan kerajaan perlu menyelesaikan permit di kawasan pemuliharaan marin yang dilindungi, sementara beberapa prosiding undang-undang berasingan berkaitan aturan bekalan air terdahulu dan semasa masih berlangsung.

Bagaimana gangguan berlaku

Gangguan itu menjadi masalah perniagaan yang serius ketika musim pelancongan sibuk. Kusnawan menyifatkan krisis September itu lebih buruk berbanding gangguan serupa kira-kira dua tahun sebelumnya, apabila hotel, restoran dan perniagaan pelancongan lain membeli air daripada sumber alternatif.

Satu laporan menyatakan TCN menghentikan bekalan pada 2 September, manakala satu lagi meletakkan permulaan terputusnya agihan air bersih pada awal pagi 3 September. Perkembangan utama selepas itu ialah:

• 4 September: Pelancong mula meninggalkan penginapan lebih awal, dengan kira-kira 315 orang dilaporkan berbuat demikian.
• 7 September: Bupati Lombok Utara Najmul Akhyar mengumumkan kebenaran operasi sementara selama enam bulan selepas mesyuarat penyelarasan dengan pemimpin wilayah.
• 8 September: Kusnawan berkata kira-kira lima hotel mungkin menggantung operasi, termasuk tiga yang akan berhenti beroperasi jika air tidak tiba pada hari berikutnya.
• 9 September: Ketua hal ehwal marin dan perikanan wilayah, Muslim, meminta bantuan Kementerian Hal Ehwal Marin dan Perikanan untuk melengkapkan permit TCN.
• 10 September: TCN dilaporkan menyambung semula pengeluaran air kira-kira pukul 5 pagi, diikuti pengagihan secara berperingkat.
• 11 September: Kenyataan yang dikaitkan dengan Kusnawan menyebut sekurang-kurangnya 10 hotel berhenti menerima tetamu.
• 10 Oktober: Najmul sekali lagi secara terbuka menggesa TCN membuka bekalan airnya sementara kerajaan mengusahakan permit pusat.

Rayuan pada Oktober menunjukkan bahawa tekanan untuk memastikan perkhidmatan yang boleh diharap berterusan selepas bekalan dilaporkan disambung semula pada September. Dalam kenyataan itu, Najmul turut meminta kontrak bekalan diteliti dan berkata daerah akan mengawasi usaha memulihkan perkhidmatan yang boleh diharap.

Mengapa hotel tidak mampu terus membeli air

Menurut Kusnawan, terdapat kira-kira 530 perniagaan penginapan di Gili Trawangan. Semasa gangguan itu, pengusaha membeli air daripada lori tangki, telaga penduduk dan, dalam sesetengah keadaan, air berbungkus untuk memenuhi keperluan segera.

Kusnawan menganggarkan hotel dengan 20 bilik dan tanpa kolam renang memerlukan kira-kira 15 meter padu air sehari untuk mandi dan mencuci. Dalam kenyataannya pada 8 September, beliau menggunakan contoh hotel dengan 22 bilik untuk menggambarkan jumlah yang sama. Lima belas meter padu bersamaan 15,000 liter, jumlah yang besar untuk dibeli dan diangkut setiap hari.

Lima hotel yang menggunakan air pada kadar contoh itu memerlukan 75 meter padu sehari. Jumlah itu sedikit melebihi anggaran tertinggi utiliti, iaitu 60 hingga 70 meter padu untuk keperluan harian kira-kira 600 isi rumah. Perbandingan ini menjelaskan mengapa penghantaran kecemasan yang ditujukan kepada penduduk boleh menyebabkan perniagaan penginapan bergelut.

Hotel berdepan peningkatan kos dan kemerosotan pendapatan. Sesetengahnya berhenti menerima tempahan baharu, memulangkan wang kepada tetamu atau bersiap sedia untuk ditutup sementara. Kusnawan berkata beliau dimaklumkan bahawa lebih banyak hotel tidak akan dapat beroperasi menjelang Sabtu kerana tidak lagi mampu menanggung kos membeli air.

Penduduk menerima bekalan kecemasan

Najmul berkata utiliti awam itu bersedia membekalkan 70 meter padu air ke Gili Trawangan dan air sudah mula disalurkan ke kawasan kediaman. Anggarannya meletakkan permintaan isi rumah pada 60 hingga 70 meter padu sehari untuk kira-kira 600 keluarga. Satu lagi laporan mengenai tindak balas kecemasan itu memasukkan perniagaan dalam anggaran permintaan yang sama.

Pada peringkat awal, utiliti menanggung kos pengagihan menerusi aturan dalamannya. Najmul berkata air mungkin dibekalkan secara percuma pada mulanya, dengan caj diselaraskan kemudian mengikut peraturan yang berkuat kuasa. Daerah meletakkan tanggungjawab memenuhi keperluan air segera penduduk pada utiliti itu.

Pada peringkat awal gangguan, persatuan hotel menerima maklumat bahawa dua tangki air disediakan untuk penduduk di sekitar pelabuhan. Perniagaan pelancongan yang memerlukan jumlah lebih besar terpaksa mengambil sendiri air dari Muara Putat, berhampiran Pelabuhan Bangsal di Pemenang, di tanah besar Lombok.

Kusnawan mencadangkan satu lagi langkah kecemasan: utiliti boleh membeli air payau daripada telaga penduduk dan mengagihkannya kepada hotel. Air payau mengandungi sedikit garam, maka rawatan dan tujuan penggunaannya perlu dipertimbangkan. Cadangan beliau menumpukan usaha menyelaraskan bekalan alternatif melalui utiliti, berbanding membiarkan setiap hotel menguruskan pembelian sendiri secara berasingan.

Kebenaran enam bulan, tetapi permit masih belum lengkap

Kerajaan Kabupaten Lombok Utara dan kerajaan wilayah Nusa Tenggara Barat memilih langkah pentadbiran sementara yang dikenali di Indonesia sebagai diskresi. Dalam kes ini, langkah itu memberi ruang kepada TCN untuk menyambung semula bekalan sambil melengkapkan kelulusan kerajaan pusat yang diperlukan bagi operasinya.

Najmul mengumumkan aturan enam bulan selepas mesyuarat penyelarasan pada 7 September. TCN diwajibkan melengkapkan dokumen permit dalam tempoh itu, dengan kerajaan wilayah dan daerah membantu proses tersebut. Beliau berkata aturan sementara itu akan tamat lebih awal jika permit diselesaikan dalam tempoh satu atau dua bulan.

Muslim, ketua Pejabat Hal Ehwal Marin dan Perikanan wilayah, menyifatkannya sebagai langkah sementara yang ketiga seumpamanya. Dua langkah pertama masing-masing berlangsung selama enam bulan. Secara keseluruhan, aturan terdahulu itu sudah memberikan tempoh setahun untuk menyelesaikan dokumen berkenaan.

Muslim mempersoalkan mengapa proses pelesenan masih belum selesai selepas tempoh itu. Kebimbangannya bersifat praktikal: kebenaran sementara yang berulang mungkin memastikan bekalan air berjalan buat sementara waktu, tetapi pulau itu tetap terdedah kepada gangguan sekali lagi apabila setiap tempoh tamat.

Ketua pelancongan dan ekonomi kreatif wilayah, Ahmad Nur Aulia, berkata pegawai sedang menunggu keputusan kerajaan pusat dan menjangkakan bekalan akan disambung semula dalam tempoh satu atau dua hari. Beliau berkata mencari pelabur lain akan mengambil masa, sedangkan penduduk dan perniagaan memerlukan air segera. Najmul turut berkata usaha menggantikan pembekal akan melibatkan prosedur pentadbiran dan tender.

Apakah yang melambatkan sistem air laut?

TCN menggunakan osmosis songsang air laut, atau SWRO. Proses ini menolak air laut melalui membran yang mengasingkan sebahagian besar garam daripada air. Air tawar yang terhasil kemudian boleh dirawat dan diagihkan melalui sistem bekalan.

Najmul berkata Kementerian Hal Ehwal Marin dan Perikanan tidak membantah teknologi itu sendiri. Beliau mengenal pasti keperluan teknikal dan permit yang belum selesai sebagai masalahnya. Ruang marin berada di bawah tanggungjawab kementerian itu, manakala kegiatan di darat mungkin memerlukan kelulusan alam sekitar daripada pihak berkuasa lain.

Muslim meminta kementerian membantu permohonan kelulusan penggunaan ruang marin, yang dikenali sebagai Persetujuan Kesesuaian Kegiatan Pemanfaatan Ruang Laut. Permohonan itu diuruskan melalui sistem Online Single Submission Indonesia, iaitu platform bagi pelesenan perniagaan.

Menurut penjelasan Muslim mengenai proses itu, kelulusan penggunaan ruang marin perlu diselesaikan sebelum syarikat meneruskan keperluan asas pelesenan seterusnya, termasuk dokumen alam sekitar. Dokumen ini boleh merangkumi penilaian kesan alam sekitar yang dikenali sebagai Amdal, atau dokumen pengurusan dan pemantauan alam sekitar yang dikenali sebagai UKL-UPL.

Kementerian menggalakkan fail permit dikemukakan semula dan menyambut baik usaha mempercepat pemprosesan. Muslim meminta pegawai dan syarikat mengenal pasti dengan tepat kaedah teknikal atau dokumen yang perlu diperbetulkan. Beliau turut merujuk undang-undang penciptaan pekerjaan, termasuk Undang-Undang No. 11 Tahun 2020, Peraturan Pemerintah Pengganti Undang-Undang No. 2 Tahun 2022 dan Undang-Undang No. 6 Tahun 2023, serta Peraturan Pemerintah No. 43 Tahun 2021 mengenai penyelesaian ketidakaturan perancangan ruang dan pelesenan.

Kebimbangan pemuliharaan wujud sebelum krisis terkini

Masalah permit marin TCN berpunca daripada kegiatan di kawasan pemuliharaan marin Taman Nasional Gili Matra. Pada Jun 2024, Pejabat Kawasan Pemuliharaan Marin Nasional Kupang dan pihak penguat kuasa hal ehwal marin dan perikanan menghentikan sementara kerja penggerudian berkaitan pemasangan paip syarikat itu.

Tindakan itu menyusuli laporan mengenai mendapan lumpur di sekitar lokasi penggerudian dan kebimbangan terhadap kesan kepada ekosistem marin. Kementerian Hal Ehwal Marin dan Perikanan kemudian membatalkan permit lokasi marin TCN, dengan alasan syarikat itu tidak mematuhi keperluan dan aktivitinya menjejaskan ekosistem pesisir.

Oleh itu, masalah bekalan di pulau itu melibatkan perkhidmatan awam dan tanggungjawab alam sekitar. Penduduk dan perniagaan pelancongan bergantung pada air tawar, manakala infrastruktur di kawasan pemuliharaan perlu mematuhi peraturan penggunaan ruang marin yang dilindungi.

Muslim menggesa kerajaan daerah, utiliti, TCN dan kementerian meneliti keperluan pentadbiran bersama-sama. Beliau mahukan penyelesaian pelesenan kekal dan penjelasan yang jelas tentang halangan yang dihadapi, bukannya satu lagi kitaran operasi sementara yang diikuti ketidakpastian.

Pembekal terdahulu berdepan sabitan jenayah

Aturan bekalan air terdahulu melibatkan syarikat yang berbeza: PT Gerbang NTB Emas (GNE), milik kerajaan wilayah, dan PT Berkat Air Laut (BAL). Kerjasama mereka membekalkan air ke Gili Trawangan dan Gili Meno, dengan sistem yang dirancang berasaskan rawatan air laut.

Kes jenayah itu berkaitan dengan pengambilan air bawah tanah tanpa permit penggerudian dan penggunaan air bawah tanah. Pada 31 Oktober 2024, Mahkamah Daerah Mataram menjatuhkan hukuman penjara setahun setiap seorang kepada pengarah GNE, Samsul Hadi, dan pengarah BAL, William John Matheson, dengan denda Rp1 bilion setiap seorang serta tiga bulan tahanan sekiranya denda tidak dibayar.

Sabitan itu dikekalkan dalam rayuan, dan Mahkamah Agung menolak permohonan kasasi pada Julai 2025. Hukuman Samsul dilaksanakan. Matheson dimasukkan dalam senarai dikehendaki pendakwa raya Mataram selepas gagal menyahut beberapa saman untuk pelaksanaan hukuman, dan dilaporkan berada di luar Indonesia.

Pendakwa raya di Nusa Tenggara Barat turut membuka siasatan rasuah terhadap kerjasama GNE dan BAL, dengan kerjasama Badan Pengawasan Keuangan dan Pembangunan untuk mengira potensi kerugian negara. GNE menerima Rp1.25 bilion daripada perkongsian hasil jualan air antara November 2019 dengan Oktober 2022; pengiraan kerugian negara masih dinilai secara berasingan.

Kerjasama TCN turut berdepan penelitian undang-undang

Kerjasama TCN dengan utiliti Lombok Utara bermula daripada proses perolehan pada 2017. Pada 30 Jun 2025, Komisi Pengawas Persaingan Usaha, atau KPPU, mendapati utiliti dan TCN melanggar Artikel 22 Undang-Undang No. 5 Tahun 1999 dalam tender bagi perniagaan yang membekalkan air menggunakan teknologi SWRO.

Suruhanjaya itu mengenakan denda Rp8 bilion terhadap utiliti dan Rp4 bilion terhadap TCN. Dapatan suruhanjaya berhubung aturan mengenai pemenang tender, peluang eksklusif yang diberikan kepada TCN dan pelantikan syarikat itu sebagai pemula projek tanpa prosedur serta dokumen yang dianggap sah oleh suruhanjaya.

Utiliti dan TCN mencabar keputusan itu. Mahkamah Komersial Surabaya menerima bantahan mereka dan membatalkan keputusan suruhanjaya. KPPU kemudian memohon kasasi, membawa pertikaian itu ke Mahkamah Agung.

Komisi Pemberantasan Korupsi, atau KPK, turut meneliti kerjasama TCN. Aduan awam dikemukakan pada Mei 2024, dan dokumen diserahkan pada Oktober 2024. Najmul berkata beliau memberikan maklumat kepada suruhanjaya itu pada Ogos 2026 tentang sebab daerah membuat aturan tersebut.

Najmul menjelaskan bahawa utiliti itu tidak mempunyai kapasiti untuk memenuhi keseluruhan permintaan lalu mencari rakan kongsi swasta. Pertikaian tender, penelitian terhadap kerjasama ini dan sabitan terdahulu berkaitan air bawah tanah melibatkan prosiding berasingan, masing-masing dengan persoalan undang-undang dan pihak yang berbeza.

Oktober menyaksikan satu lagi tuntutan agar perkhidmatan boleh diharap

Rayuan Najmul pada 10 Oktober sekali lagi meletakkan keperluan air segera sebagai tumpuan tindak balas daerah. Beliau menggesa TCN menyambung semula bekalan sementara pegawai bekerjasama dengan kementerian pusat, dan berkata kontrak kerjasama perlu dinilai bagi mencegah gangguan berulang.

Lombok Utara juga sedang memproses cadangan untuk menjadikan Gili Trawangan, Gili Meno dan Gili Air sebagai sebuah kecamatan berasingan. Najmul berkata langkah itu akan meletakkan ketiga-tiga pulau di bawah struktur pentadbiran tempatan yang lebih bersepadu. Beliau turut menyokong perbincangan mengenai sebuah badan berkuasa untuk menambah baik pengurusan dan pelesenan di seluruh pulau itu.

Pengusaha hotel meminta bantuan segera dan aturan kekal. Kusnawan berkata beliau telah menulis surat kepada presiden Indonesia pada hari Ahad sebelum kenyataannya pada 8 September. Sahlan, pengerusi badan promosi pelancongan wilayah, menggesa pembuat keputusan menyelesaikan krisis itu dan berkata sesetengah pihak belum didengari.

Kebenaran enam bulan memberi pegawai dan TCN tempoh yang ditetapkan untuk melengkapkan urusan pelesenan. Tiada tarikh sah bagi kelulusan kekal atau keputusan Mahkamah Agung mengenai pertikaian persaingan diberikan, dan rayuan pada Oktober tidak memberikan gambaran lengkap tentang kesinambungan bekalan selepas 10 September. Bagi isi rumah dan hotel, keutamaan segera ialah bekalan air yang mencukupi setiap hari, disokong permit yang membolehkan perkhidmatan diteruskan.

Perkara Utama

• Sekurang-kurangnya 10 hotel berhenti menerima tetamu, menurut persatuan hotel; bekalan yang pulih juga dilaporkan membolehkan 10 hotel mengelakkan penutupan yang dirancang.
• Kira-kira 315 pelancong meninggalkan penginapan lebih awal, manakala ratusan pembatalan kunjungan dilaporkan secara berasingan.
• TCN dilaporkan menyambung semula pengeluaran pada 10 September, dengan pengagihan disambung secara berperingkat.
• Utiliti menyediakan bekalan kecemasan sehingga 70 meter padu untuk penduduk, manakala sebuah hotel dalam contoh memerlukan 15 meter padu sehari.
• Pihak berkuasa memberikan kebenaran operasi sementara selama enam bulan sementara TCN melengkapkan permit pusat.
• Keperluan pemuliharaan marin, keputusan tender yang dipertikaikan dan penelitian terhadap kerjasama pembekalan kekal sebagai perkara utama dalam mencari penyelesaian kekal.
• Pada 10 Oktober, bupati Lombok Utara sekali lagi menggesa bekalan air disambung semula dan kontrak dinilai.