58,000 Pekebun Kecil Sawit Bebas di Sarawak Berdepan Risiko Pasaran EU Akibat Dokumen Tanah Adat

Ketiadaan dokumen tanah menjejaskan pendapatan luar bandar

Kira-kira 58,000 pekebun kecil sawit bebas di Sarawak berisiko tersisih daripada rantaian bekalan yang membekalkan produk ke Kesatuan Eropah kerana mereka mungkin menghadapi kesukaran mendokumenkan hak tanah adat, menurut Persatuan Pekebun Sawit Dayak Sarawak (DOPPA). Menteri Kerja Raya Alexander Nanta Linggi menggesa kerajaan negeri mempercepat ukur tanah dan mengeluarkan hak milik, sambil mendapatkan pengiktirafan hak tersebut daripada pihak berkuasa Eropah.

Isu ini tertumpu pada tanah Hak Adat Bumiputera (NCR), yang dimiliki keluarga dan komuniti mengikut aturan adat, termasuk pewarisan. Ramai pekebun tidak mempunyai dokumen pemilikan rasmi. Untuk memenuhi Peraturan Penyahhutanan Kesatuan Eropah (EUDR), bukti tentang kesahan pengeluaran dan lokasi tanah tempat komoditi ditanam diperlukan.

Nanta, yang juga Ahli Parlimen Kapit, pada 23 Oktober menggesa penandaan sempadan, pengeluaran hak milik individu dan penyediaan dokumen interim yang diiktiraf di sisi undang-undang dipercepat sementara hak milik masih belum dikeluarkan. Beliau turut meminta bantuan praktikal untuk pemetaan dan penjejakan minyak sawit di sepanjang rantaian bekalan.

Nanta berkata kelewatan pentadbiran tidak sepatutnya menghalang pemilik tanah adat daripada mencari nafkah daripada tanah mereka:

Pemilik tanah NCR kita tidak boleh menjadi mangsa kelewatan pentadbiran. Mereka tidak sepatutnya dinafikan peluang untuk mencari nafkah yang wajar daripada tanah sendiri semata-mata kerana belum menerima hak milik tanah rasmi.

Kebimbangan segera ialah akses ke pasaran EU dan pembeli yang membekalkan produk ke sana. Anggaran DOPPA menggambarkan pekebun yang berpotensi terdedah kepada masalah dokumentasi dan pematuhan. Bagi keluarga yang mengusahakan tanah pusaka, cabarannya adalah untuk menukarkan hak yang diiktiraf secara tempatan kepada bukti yang boleh digunakan pembeli ketika memeriksa sama ada minyak sawit mereka memenuhi keperluan Eropah.

Perkara yang perlu dibuktikan pekebun

EUDR bertujuan menghentikan penggunaan di Eropah daripada mendorong kehilangan hutan. Peraturan itu meliputi komoditi termasuk minyak sawit, kayu balak, getah, kopi, koko, soya dan lembu, dengan sekatan berkaitan penyahhutanan selepas 31 Disember 2020. Keperluannya turut merangkumi kesahan pengeluaran dan risiko pelanggaran hak.

Bagi pekebun kecil, pematuhan melibatkan beberapa tugas yang saling berkaitan. Dokumentasi tanah membantu membuktikan hak untuk mengusahakan sesuatu lot. Rekod geolokasi mengenal pasti lokasi tepat lot tersebut. Kebolehkesanan menghubungkan hasil tanaman dari lokasi itu kepada komoditi yang bergerak melalui pembeli dan pemproses.

Seorang petani mungkin mengetahui sempadan tanah melalui sungai, laluan dan pegangan tanah jiran, sedangkan pembeli memerlukan koordinat serta rekod yang boleh disemak. Cadangan Nanta menangani kedua-dua aspek jurang itu: bukti rasmi hak tanah dan bantuan teknikal untuk merekodkan lokasi pengeluaran.

Presiden DOPPA Dr Napolean R Ningkos pada 18 Oktober memberi amaran bahawa pekebun mungkin sukar menyediakan bukti yang diperlukan, walaupun ladang mereka tidak dikaitkan dengan penyahhutanan. Beliau menghuraikan risiko itu seperti berikut:

Tanpa dokumentasi yang diperlukan, pekebun kecil berisiko kehilangan akses pasaran bukan kerana kaitan dengan penyahhutanan, tetapi kerana mereka tidak mempunyai bukti yang diperlukan untuk menunjukkan pematuhan.

Dalam amaran pada Oktober, DOPPA dan Nanta menyatakan pelaksanaan dijadualkan pada tahun berikutnya. Kenyataan tersebut tidak menyatakan tarikh pelaksanaan yang disahkan, keputusan EU mengenai pengecualian tanah NCR atau senarai dokumen tanah interim yang boleh diterima yang telah dipersetujui. Butiran tersebut penting bagi pekebun yang perlu menentukan dokumen dan pemetaan yang perlu mereka siapkan.

Usaha bersama untuk mengiktiraf pemilikan adat

Perbincangan di peringkat Persekutuan tertumpu pada penerangan kepada EU mengenai sistem pemegangan tanah adat Sarawak. Di Dewan Rakyat pada 15 Oktober, Timbalan Menteri Perladangan dan Komoditi Chan Foong Hin berkata kementeriannya akan berunding dengan kerajaan Sarawak untuk membentuk pendirian bersama bahawa tanah NCR ialah tanah warisan yang sah di sisi undang-undang.

Chan menjawab soalan Richard Rapu, Ahli Parlimen Betong daripada Gabungan Parti Sarawak, yang bertanya tentang usaha kerajaan mendapatkan pengecualian bagi tanah NCR. Chan menyatakan ketiadaan dokumen pemilikan sebagai kesukaran utama dan menggesa rundingan antara kerajaan.

Menteri Industri Makanan, Komoditi dan Pembangunan Wilayah Sarawak Stephen Rundi Utom juga telah berjanji untuk bekerjasama dengan Kementerian Perladangan dan Komoditi Persekutuan serta Majlis Pensijilan Minyak Sawit Malaysia bagi mendapatkan pertimbangan khas atau pengecualian.

Nanta menyambut baik usaha itu tetapi meminta kerajaan negeri menjelaskan perkembangan rayuan dan sebarang maklum balas daripada EU. Beliau berkata rundingan dan kerja domestik untuk mendokumentasikan tanah perlu dijalankan serentak. Cadangan beliau akan memastikan kerja ukur dan pengeluaran hak milik diteruskan sementara pihak berkuasa mendapatkan pengiktirafan antarabangsa terhadap pemilikan adat.

Perkembangan amaran

Kebimbangan pasaran semasa menyusuli pertikaian terdahulu mengenai perlindungan hutan dan layanan terhadap tanah adat. Perkembangan utama menunjukkan bagaimana hak tanah, pemeriksaan alam sekitar dan bantuan kewangan saling berkait:

• 24 September 2024: Pertubuhan alam sekitar dan hak asasi menggesa Sarawak diberikan klasifikasi risiko tinggi di bawah EUDR, dengan merujuk kepada penukaran hutan dan dakwaan pelanggaran hak tanah Orang Asal.
• 31 Ogos 2025: Angka pensijilan Malaysia merekodkan 754,822.28 hektar yang disahkan dalam kategori pekebun kecil yang dibincangkan di Parlimen, merangkumi 92.20% daripada kategori itu.
• 15 Oktober: Chan menggariskan rancangan penglibatan Persekutuan dengan Sarawak untuk mengemukakan pendirian bersama mengenai status undang-undang tanah NCR yang diwarisi.
• 18 Oktober: DOPPA memberi amaran bahawa jurang dokumentasi dan kos pematuhan boleh mengancam akses pasaran bagi kira-kira 58,000 pekebun kecil bebas.
• 23 Oktober: Nanta menggesa kerja ukur, penandaan sempadan, pengeluaran hak milik dan dokumentasi interim yang praktikal dipercepat.

Seruan pada Oktober meletakkan tanggungjawab pada beberapa peringkat. Pihak berkuasa Sarawak mengurus kerja dokumentasi tanah yang diminta, pegawai Persekutuan mengetuai rundingan mengenai perdagangan komoditi, manakala pemain industri memerlukan rekod yang membolehkan mereka menjejaki pengeluaran. Pekebun kecil memerlukan usaha tersebut diselaraskan sehingga ke peringkat ladang masing-masing.

Pensijilan sebagai titik permulaan

DOPPA mencadangkan agar sistem pensijilan Minyak Sawit Mampan Malaysia (MSPO) sedia ada dimasukkan dalam prosedur pematuhan EUDR. Tujuannya adalah untuk mengurangkan pengulangan dokumentasi, pemeriksaan dan kos dengan memanfaatkan sistem yang sudah digunakan pekebun.

Chan memberitahu Parlimen bahawa kerajaan menyediakan pensijilan MSPO secara percuma untuk ladang sawit di bawah 100 hektar. Bantuan turut merangkumi sokongan kewangan dan teknikal, peralatan perlindungan diri serta rak penyimpanan bahan kimia.

Angka yang dikemukakannya, setakat 31 Ogos 2025, termasuk 754,822.28 hektar yang diperakui, atau 92.20%, dalam kategori pekebun kecil yang dibincangkan. Beliau turut menyenaraikan 397,310.80 hektar bagi pekebun kecil tersusun dan 3,977,039.92 hektar bagi ladang komersial, dengan liputan komersial sebanyak 96.22%.

Kadar liputan ladang komersial adalah 4.02 mata peratusan lebih tinggi daripada angka 92.20%. Angka nasional ini menunjukkan jangkauan pensijilan dalam pelbagai kategori pengeluar, manakala cadangan DOPPA bertujuan menjadikan pensijilan sedia ada berguna untuk pematuhan keperluan Eropah.

Pelaksanaan cadangan itu memerlukan persetujuan tentang cara rekod pensijilan menyokong pemeriksaan lokasi, kesahan pengeluaran dan sejarah hutan. Pekebun akan mendapat manfaat paling besar jika maklumat yang sudah dikumpulkan boleh digunakan semula, bukannya dikumpulkan sekali lagi melalui proses berasingan.

Siapa menanggung kos pemetaan dan rekod?

Napolean memberi amaran bahawa geolokasi, pensijilan dan penyimpanan rekod menimbulkan kos yang mungkin tidak mampu ditanggung pekebun kecil kerana kekurangan teknologi, kepakaran atau wang. Bayaran untuk kerja pemetaan dan pentadbiran akan menambah kos pengurusan ladang.

DOPPA meminta kerajaan, syarikat minyak sawit dan negara pengguna berkongsi kos tersebut. Napolean berkata kos yang diturunkan sepanjang rantaian bekalan boleh mengurangkan pendapatan pekebun dan menambah tekanan terhadap operasi mereka.

Persatuan itu turut mahukan bantuan yang disesuaikan dengan komuniti berbeza. Di Sarawak, persatuan mencadangkan penglibatan komuniti dalam perancangan dan pemetaan, dengan memanfaatkan pengetahuan penduduk tentang tanah dan alam sekitar untuk membantu mengurangkan kos. Pasukan teknikal boleh bekerjasama dengan penduduk ketika merekodkan lokasi dan sempadan.

Seruan Nanta untuk bantuan pemetaan, geolokasi dan kebolehkesanan mengikuti pendekatan praktikal yang sama. Hak milik menangani dokumentasi pemilikan, manakala pekebun juga memerlukan rekod yang boleh digunakan untuk menghubungkan ladang mereka dengan minyak sawit yang dijual. DOPPA menggesa kerjasama melibatkan negara anggota EU, Malaysia dan Indonesia, bersama-sama syarikat dan pihak berkuasa tempatan.

Hak milik tanah sudah menjejaskan akses kepada bantuan penanaman semula

DOPPA mengenal pasti satu lagi kesan ketiadaan hak milik: kesukaran mendapatkan sokongan Persekutuan untuk menggantikan pokok sawit yang menua. Dalam kenyataan bertarikh 18 Mac, Napolean berkata permohonan melibatkan tanah NCR di bawah Skim Insentif Penanaman Semula Sawit, atau TSPKS 2.0, mencatat kadar kelulusan 19%, berbanding 60% bagi tanah yang mempunyai hak milik.

Jurang antara kadar kelulusan itu ialah 41 mata peratusan. Napolean turut berkata bahawa daripada 78 pemohon NCR yang memohon bantuan untuk 265 hektar, hanya 35 hektar diluluskan. Jumlah itu kira-kira 13.2% daripada kawasan yang dipohon; angka 19% merujuk kepada kadar kelulusan permohonan.

Pekebun kecil bebas di Sarawak mengusahakan kira-kira 246,000 hektar kelapa sawit, menurut DOPPA. Bagi pekebun yang perlu menggantikan pokok tua, akses kepada bantuan penanaman semula mempengaruhi keupayaan mereka untuk melabur dalam hasil tuaian pada masa depan.

TSPKS 2.0 menawarkan geran padanan RM18,000 sehektar melalui AgroBank. Napolean berkata pekebun NCR menghadapi kesukaran kerana bank lazimnya memerlukan hak milik rasmi sebagai bukti pemilikan atau cagaran, iaitu harta yang digunakan untuk menjamin pembiayaan.

Beliau mencadangkan insentif langsung RM9,000 sehektar untuk pekebun kecil bebas yang melaksanakan sendiri penanaman semula, dengan bayaran dibuat selepas pengesahan fizikal oleh Lembaga Minyak Sawit Malaysia. Jumlah yang dicadangkan itu ialah separuh daripada nilai skim RM18,000 yang dinyatakan, dengan kaedah pembayaran berbeza. DOPPA meminta Kementerian Perladangan dan Komoditi menyemak semula kriteria kelulusan.

Perlindungan hutan dan hak komuniti kekal penting

Pertubuhan alam sekitar dan hak Orang Asal mendesak pemeriksaan rapi terhadap rantaian bekalan kayu balak dan minyak sawit Sarawak. Pada September 2024, sebuah gabungan menggesa rantau itu diberikan klasifikasi EUDR berisiko tinggi, yang akan membawa pemeriksaan lebih ketat.

Kumpulan tersebut mendakwa terdapat rancangan untuk menukar ratusan ribu hektar hutan semula jadi menjadi ladang kayu balak. Mereka turut membangkitkan kebimbangan tentang pajakan syarikat di kawasan yang menunggu kerja ukur bagi tujuan perlindungan, batasan pengiktirafan tanah adat dan pembatalan hak milik sedia ada.

RimbaWatch, salah satu pertubuhan yang mengambil bahagian, memberi amaran bahawa konsesi syarikat meletakkan kira-kira 15% hutan semula jadi Malaysia dalam risiko. Anggaran itu melibatkan hutan Malaysia secara keseluruhan, manakala permintaan gabungan untuk pengelasan tertumpu pada Sarawak.

Celine Lim, pengarah urusan pertubuhan Orang Asal Sarawak SAVE Rivers, mengaitkan seruan pemeriksaan rapi itu dengan persetujuan komuniti:

Syarikat pembalakan masih membulldozer hutan Orang Asal di Sarawak tanpa rundingan atau persetujuan komuniti, yang sepatutnya membawa kepada klasifikasi 'berisiko tinggi'.

Kebimbangan tersebut memberi dokumentasi tanah dua peranan. Pekebun kecil memerlukan rekod untuk membuktikan hak mereka mengusahakan tanah pusaka, manakala komuniti memerlukan hak mereka diiktiraf apabila syarikat berusaha mendapatkan akses ke hutan. Oleh itu, kerja ukur, rekod sempadan dan keputusan tentang hak pihak yang diiktiraf penting bagi akses pasaran serta perlindungan tanah adat.

Permintaan segera Nanta ialah tindakan di Sarawak seiring rundingan dengan EU. Kerja ukur yang lebih pantas, dokumen interim yang sah, sokongan teknikal dan pembahagian tanggungjawab kos yang lebih jelas merupakan langkah konkrit yang diminta untuk memastikan pekebun luar bandar terus berhubung dengan pembeli sambil memenuhi keperluan alam sekitar dan undang-undang.

Perkara Utama

• DOPPA berkata kira-kira 58,000 pekebun kecil sawit bebas di Sarawak mungkin menghadapi masalah akses pasaran akibat jurang dokumentasi dan kos pematuhan.
• Nanta menggesa kerja ukur NCR, penandaan sempadan, pengeluaran hak milik individu dan penyediaan dokumen interim yang diiktiraf di sisi undang-undang dipercepat.
• Pihak berkuasa Persekutuan dan Sarawak sedang berusaha mendapatkan pengiktirafan pemilikan adat melalui rundingan dengan EU.
• DOPPA mahu pensijilan MSPO sedia ada digunakan untuk mengurangkan kerja pematuhan berulang, manakala kos dikongsi antara kerajaan, syarikat dan negara pengguna.
• Persatuan itu berkata permohonan NCR untuk bantuan penanaman semula mencatat kadar kelulusan 19%, berbanding 60% bagi tanah yang mempunyai hak milik.
• Kumpulan alam sekitar dan hak asasi turut menggesa pemeriksaan terhadap penukaran hutan dan layanan terhadap hak tanah Orang Asal di Sarawak.