Rayuan Hasil 40% Sabah: Mahkamah Tetapkan 12 Nov untuk Menentukan Tarikh Keputusan

Pertikaian Hasil Selama 48 Tahun Menanti Keputusan

Mahkamah Rayuan di Kota Kinabalu menangguhkan keputusan berhubung cabaran Kerajaan Persekutuan terhadap ketetapan yang mewajibkan semakan geran khas perlembagaan Sabah bagi 1974 hingga 2021, tempoh ketika negeri itu menerima RM26.7 juta setahun. Pengurusan kes dijadualkan pada 12 November 2026 untuk menetapkan tarikh keputusan.

Tiga hakim mendengar hujahan selama lebih tiga jam pada 29 Oktober 2026. Rayuan itu melibatkan dapatan bahawa kewajipan perlembagaan tidak ditunaikan selama 48 tahun, kesahan aturan semakan serta kuasa mahkamah untuk mengarahkan kerajaan Persekutuan dan Sabah mencapai persetujuan dalam tempoh tertentu.

Peguam kanan Persekutuan Ahmad Hanir Hambaly @ Arwi berkata Putrajaya menerima hak perlembagaan Sabah kepada formula 40 peratus di bawah Perkara 112C dan kepada semakan di bawah Perkara 112D. Kerajaan Persekutuan mencabar dapatan Mahkamah Tinggi bahawa berlaku pelanggaran perlembagaan serta perintah yang dikeluarkan untuk menanganinya.

Hakim Datuk Azhahari Kamal Ramli mempengerusikan panel bersama Hakim Datuk Ahmad Kamal Md Shahid dan Datuk Amarjeet Singh. Menjelaskan sebab panel itu menangguhkan keputusan, Hakim Azhahari berkata:

Kami belum bersedia membuat keputusan petang ini. Kami memerlukan masa untuk meneliti hujahan. Kami akan menetapkan pengurusan kes bagi menentukan tarikh keputusan.

Persidangan pada 12 November akan berlangsung menerusi sistem e-Review mahkamah. Penangguhan pelaksanaan yang diberikan pada 6 April 2026 terus menggantung pelaksanaan keputusan Mahkamah Tinggi, termasuk tempoh masa yang ditetapkan, sementara rayuan belum diputuskan.

Perintah Mahkamah Tinggi

Mahkamah Tinggi Kota Kinabalu memutuskan memihak kepada Persatuan Undang-Undang Sabah (SLS) pada 17 Oktober 2025. Mahkamah mengisytiharkan kegagalan Kerajaan Persekutuan melaksanakan semakan wajib terhadap geran khas Sabah sejak 1974 sebagai tidak berperlembagaan.

Mahkamah mengarahkan kedua-dua kerajaan menjalankan semakan dalam tempoh 90 hari dan mencapai persetujuan dalam tempoh 180 hari mengenai hak bagi 1974 hingga 2021. Perintah mandamusnya, iaitu arahan mahkamah yang mewajibkan pihak berkuasa awam melaksanakan kewajipan undang-undang, bertujuan menjadikan hak perlembagaan itu suatu proses yang boleh dikuatkuasakan.

Mahkamah Tinggi turut memerintahkan remedi yang melibatkan pembayaran atau ganti rugi perlembagaan serta penyata akaun kepada SLS. Penyata akaun akan menyediakan maklumat kewangan yang diperlukan untuk menentukan jumlah berkenaan. Ganti rugi perlembagaan ialah wang yang diberikan sebagai remedi atas pelanggaran hak perlembagaan.

Kerajaan Persekutuan kemudian mengemukakan rayuan. Cabarannya, yang didaftarkan sebagai kes S-01(A)-549-11/2025, merangkumi dapatan berhubung tahun-tahun berkenaan, proses semakan, remedi yang terhasil serta bidang kuasa Mahkamah Tinggi.

Kepentingan Perintah 1970

Ahmad Hanir berhujah bahawa Perintah Semakan Pertama 1970 kekal berkuat kuasa dari segi undang-undang sehingga digantikan oleh Perintah Semakan 2022. Beliau bergantung pada Perkara 112D(3) untuk mempertahankan pembayaran tahunan RM26.7 juta yang dibuat antara 1974 hingga 2021 sebagai sah.

Hujah Putrajaya membezakan antara keberterusan kuat kuasa undang-undang perintah pembayaran sedia ada dengan persoalan sama ada semakan lain sepatutnya dilakukan. Peguam Persekutuan menegaskan bahawa surat-menyurat dan mesyuarat memastikan proses semakan terus berjalan, walaupun tiada perintah semakan baharu diwartakan antara 1974 hingga 2022. Pewartaan bermaksud penerbitan rasmi sesuatu perintah supaya ia berkuat kuasa dari segi undang-undang.

Peguam SLS David Fung Yin Kee berhujah bahawa surat dan mesyuarat tidak boleh dianggap sebagai semakan yang diwajibkan oleh Perlembagaan. Beliau menyifatkan tempoh 1974 hingga 2021 sebagai kelompongan perlembagaan selama 48 tahun.

Pertentangan hujah itu mengemukakan satu persoalan konkrit kepada hakim: sama ada pembayaran di bawah perintah lama memenuhi kewajipan Kerajaan Persekutuan sepanjang beberapa dekad ketika tiada perintah pengganti dikeluarkan.

Bolehkah Mahkamah Menetapkan Tempoh untuk Mencapai Persetujuan?

Tempoh 180 hari itu juga merupakan satu lagi perkara utama yang dipertikaikan. Ahmad Hanir berhujah bahawa Perlembagaan memberi ruang kepada kedua-dua kerajaan untuk berunding dan tidak menetapkan tempoh untuk mencapai persetujuan. Menurut hujahnya, penetapan tempoh sedemikian pada hakikatnya mengubah Perlembagaan.

Peguam Persekutuan turut berkata semakan perlu mengambil kira kedudukan kewangan Kerajaan Persekutuan dan keperluan Sabah, selain formula 40 peratus. Pendirian Putrajaya ialah penerimaan hak perlembagaan itu tetap membiarkan proses rundingan berhubung geran khas diteruskan.

Fung mempertahankan tempoh itu sebagai tindak balas yang perlu selepas hampir lima dekad tanpa semakan lengkap bagi tempoh yang dipertikaikan. SLS mahukan remedi berkesan bagi pelanggaran yang diputuskan oleh Mahkamah Tinggi, bukannya pengisytiharan yang diikuti rundingan tanpa had masa yang jelas.

Oleh itu, rayuan ini menyentuh kewajipan untuk menjalankan semakan dan sejauh mana kuasa kehakiman boleh digunakan untuk memastikan kewajipan itu dilaksanakan. Bagi Sabah, perbezaan praktikalnya ialah sama ada mahkamah boleh mewajibkan jadual masa untuk mencapai persetujuan selepas mendapati kewajipan perlembagaan tidak ditunaikan.

Mengapa Penilai Bebas Tidak Pernah Dilantik

Perkara 112D(6) menyediakan mekanisme pelantikan penilai bebas apabila kerajaan menemui jalan buntu. Peguam Persekutuan berhujah bahawa Mahkamah Tinggi telah memintas saluran perlembagaan itu secara tidak wajar.

Peguam Besar Sabah Datuk Brenndon Keith Soh menjawab bahawa mekanisme itu memerlukan semakan rasmi yang sedang berlangsung dan dipanggil secara rasmi. Beliau berhujah bahawa kegagalan mengadakan semakan wajib pada 1974 bermakna syarat untuk melantik penilai tidak pernah timbul.

Ketika menjelaskan sebab Sabah tidak mengaktifkan mekanisme itu sepanjang tahun-tahun yang dipertikaikan, Soh berkata:

Oleh sebab Kerajaan Persekutuan gagal mengadakan semakan wajib 1974 sejak awal lagi, prasyarat perlembagaan untuk melantik penilai tidak pernah dipenuhi, sekali gus menyebabkan negeri itu tidak mempunyai saluran undang-undang untuk mengaktifkan mekanisme kebuntuan.

Hujah itu bergantung pada bila penilai boleh dilantik. Putrajaya menyatakan penilai ialah saluran perlembagaan untuk menyelesaikan pertikaian; Sabah pula berkata saluran itu bergantung pada bermulanya semakan rasmi terlebih dahulu.

Siapa yang Boleh Memfailkan Kes?

Kerajaan Persekutuan turut mempersoalkan kedudukan undang-undang SLS, iaitu haknya untuk memulakan prosiding. Ahmad Hanir berhujah bahawa pertikaian itu pada hakikatnya telah menjadi pertikaian antara kerajaan Persekutuan dengan kerajaan Sabah, dan mencabar bidang kuasa Mahkamah Tinggi untuk mendengarnya.

Hakim Amarjeet mempersoalkan sama ada SLS, dan bukannya kerajaan Sabah yang dipilih rakyat, merupakan pihak yang sewajarnya memohon remedi perlembagaan bagi negeri itu. Beliau turut membangkitkan kebimbangan tentang kemungkinan cabaran serupa terhadap keputusan atau kegagalan bertindak oleh pentadbiran negeri terdahulu.

Fung mempertahankan peranan persatuan itu dalam litigasi berkepentingan awam. Beliau berhujah bahawa kerajaan Sabah telah mengekalkan haknya selama beberapa dekad tanpa mengambil tindakan undang-undang, menyebabkan SLS memohon campur tangan kehakiman bagi pihak rakyat Sabah. Beliau menyifatkan mahkamah sebagai pelindung Perlembagaan.

Presiden SLS Datuk Mohamed Nazim bin Maduarin berkata persatuan itu menghormati peranan mahkamah dalam memutuskan rayuan, sambil menegaskan bahawa hak perlembagaan Sabah mesti diberi kesan praktikal. Pasukan rayuan SLS terdiri daripada Fung, Jeyan T.M. Marimuttu, Janice Junie Lim, Grace Liew Yung Enn dan Vanessa Maria Marimuttu.

Sabah Mempertahankan Hak dan Aturan Sementara

Kerajaan Sabah secara umum menyokong dapatan bahawa semakan wajib tidak dilaksanakan pada waktu yang sepatutnya. Soh menjelaskan bahawa negeri itu menyertai semakan kehakiman sebagai pihak yang terjejas secara langsung, bukannya memulakan prosiding tersebut.

Negeri itu juga membantah pembatalan aturan semakan sementara bagi 2022, 2023 dan 2024. Sabah mahu aturan itu terus berkuat kuasa sementara pertikaian perlembagaan diselesaikan.

Soh berhujah bahawa Perkara 112C dan 112D perlu dibaca bersama. Beliau turut mempersoalkan sama ada sela semakan lima tahun wajib seperti yang ditafsirkan oleh Mahkamah Tinggi, sambil mengekalkan pendirian Sabah bahawa semakan wajib tidak dilakukan pada waktu yang sepatutnya.

Soh merujuk kepada persetujuan mengenai semakan kedua yang dicapai pada 2021 dan diumumkan bersama oleh perdana menteri ketika itu, Datuk Seri Ismail Sabri Yaakob, dan Ketua Menteri Sabah Datuk Seri Hajiji Noor. Pendirian Sabah merangkumi tuntutan berhubung beberapa dekad terdahulu serta hasrat untuk mengekalkan aturan yang lebih terkini.

Perubahan Pembayaran

Sabah menerima geran khas sebanyak RM26.7 juta setahun dari 1974 hingga 2021. Sepanjang 48 tahun itu, jumlah pembayaran nominal ialah RM1.2816 bilion, dikira dengan mendarabkan bayaran tahunan dengan 48.

Susulan semakan 2021, peruntukan meningkat kepada RM125.6 juta bagi 2022, RM129.7 juta bagi 2023, RM133.8 juta bagi 2024 dan RM138.1 juta bagi 2025. Angka bagi 2025 itu kira-kira 5.2 kali ganda bayaran tahunan yang dikekalkan sepanjang tempoh yang dipertikaikan.

Perdana Menteri Datuk Seri Anwar Ibrahim bersetuju memberikan geran khas sementara sebanyak RM1.5 bilion bagi 2026. Jumlah itu kira-kira 10.9 kali ganda RM138.1 juta yang diperuntukkan bagi 2025, menunjukkan skala perubahan dalam aturan sementara itu.

Anwar, yang juga menteri kewangan, mengumumkan bahawa Sabah akan menerima RM18.7 bilion dalam Belanjawan 2027. Angka itu dibentangkan sebagai peruntukan belanjawan untuk Sabah; angka geran khas pula merujuk kepada bayaran perlembagaan tertentu yang menjadi pokok kes ini.

Jumlah yang akhirnya perlu dibayar bagi 1974 hingga 2021 masih belum diputuskan. SLS berhujah bahawa kegagalan menyemak geran dan menyediakan pembiayaan mencukupi telah menjejaskan pembangunan Sabah. Perakaunan kewangan dan proses semakan perlembagaan penting untuk menentukan tuntutan itu.

Tarikh Penting dalam Rayuan

Prosiding ini menghubungkan perintah bertarikh 1970 dengan penghakiman Mahkamah Tinggi pada 2025 dan rayuan yang didengar pada 2026. Peringkat utamanya ialah:

• 1970: Perintah Semakan Pertama menetapkan aturan yang menurut Putrajaya kekal berkuat kuasa dari segi undang-undang sehingga 2022.
• 1974 hingga 2021: Sabah menerima RM26.7 juta setahun sepanjang 48 tahun yang kini dipertikaikan.
• 2021: Kedua-dua kerajaan mencapai persetujuan mengenai semakan kedua, menurut peguam besar Sabah.
• 2022: Perintah Semakan baharu menggantikan perintah terdahulu, menurut hujah Kerajaan Persekutuan.
• 17 Oktober 2025: Mahkamah Tinggi memutuskan memihak kepada SLS dan mengarahkan semakan serta persetujuan dicapai dalam tempoh yang ditetapkan.
• 6 April 2026: Mahkamah Rayuan menangguhkan pelaksanaan sementara menunggu rayuan.
• 29 Oktober 2026: Panel rayuan mendengar hujahan dan menangguhkan keputusan.
• 12 November 2026: Pengurusan kes dijadualkan untuk menetapkan tarikh keputusan.

Langkah seterusnya yang dijadualkan bersifat prosedur: menetapkan tarikh keputusan. Penghakiman itu akan meneliti dapatan dan remedi yang dicabar, termasuk cara kewajipan semakan bagi beberapa dekad yang dipertikaikan boleh dikuatkuasakan.

Perkara Utama

• Mahkamah Rayuan menangguhkan keputusan dan menetapkan 12 November 2026 untuk menentukan tarikh keputusan.
• Putrajaya menerima formula perlembagaan 40 peratus Sabah tetapi mencabar dapatan pelanggaran dan remedi Mahkamah Tinggi.
• Tempoh yang dipertikaikan meliputi 1974 hingga 2021, ketika Sabah menerima RM26.7 juta setahun.
• Rayuan ini merangkumi hujah mengenai tempoh semakan, kedudukan SLS, bidang kuasa mahkamah dan penilai bebas.
• Sabah mahu tuntutan perlembagaannya ditangani sambil mengekalkan aturan semakan sementara.
• Keputusan Mahkamah Tinggi masih ditangguhkan pelaksanaannya sementara menunggu rayuan, dan jumlah yang perlu dibayar bagi tahun-tahun yang dipertikaikan belum dimuktamadkan.