Tekanan terhadap Kelas Menengah Indonesia Tumpukan Perhatian pada Pendapatan, Pekerjaan dan Pertumbuhan

75 Juta Orang di Pusat Masalah Perbelanjaan

Kumpulan kelas menengah bawah Indonesia merangkumi kira-kira 75 juta orang, namun hanya menyumbang sekitar 17 peratus daripada penggunaan negara, menurut angka yang dibentangkan oleh Aviliani, timbalan pengerusi Kamar Dagang dan Industri Indonesia bagi analisis dasar makroekonomi dan mikroekonomi. Ketika berucap di Jakarta pada 15 Januari 2026, beliau berkata pendapatan mereka cenderung menurun, sekali gus memberi tekanan kepada sumber utama pertumbuhan ekonomi.

Amaran beliau menunjukkan jurang antara prestasi ekonomi Indonesia dengan pengalaman banyak isi rumah. Pertumbuhan kekal sekitar 5 peratus, sementara keluarga dalam kelompok pertengahan taburan pendapatan berdepan pendapatan yang merosot dan, menurut penilaiannya, menerima sedikit bantuan kerajaan.

Aviliani menggesa kerajaan dan perniagaan supaya menumpukan perhatian pada peningkatan pendapatan, khususnya melalui peluang pekerjaan dan hubungan yang lebih kukuh antara syarikat besar dengan perusahaan kecil dan sederhana. Hujah beliau mengaitkan kewangan isi rumah dengan hasrat Indonesia mencapai pertumbuhan ekonomi 8 peratus: perniagaan memerlukan pelanggan yang mempunyai wang untuk dibelanjakan, manakala isi rumah memerlukan cara yang boleh diharap untuk memperolehnya.

Tekanan ini menyusuli kemerosotan bilangan kelas menengah sebelum ini, daripada lebih 57 juta orang pada 2019 kepada kurang daripada 48 juta pada 2024. Angka yang dipetik dalam pembentangan beliau selepas itu meletakkan kelas menengah pada 46.7 juta orang pada 2025, atau kira-kira 16.6 peratus daripada penduduk.

Angka tersebut menggambarkan bahagian taburan pendapatan yang berbeza. Kumpulan kelas menengah bawah yang lebih luas dan menjadi tumpuan amarannya merangkumi golongan yang kedudukan kewangannya kurang terjamin berbanding kategori kelas menengah yang lebih sempit.

Siapakah yang Terkandas antara Bantuan dengan Jaminan Kewangan?

Aviliani membahagikan isi rumah kepada tiga kumpulan menggunakan desil pendapatan. Desil ialah satu daripada sepuluh kumpulan yang dibentuk dengan menyusun orang ramai daripada pendapatan terendah hingga tertinggi, dengan setiap kumpulan mewakili satu persepuluh daripada populasi yang diukur.

• Desil 1 hingga 3: kumpulan berpendapatan rendah, ditunjukkan dengan warna merah dalam pembentangannya.
• Desil 4 hingga 7: kumpulan kelas menengah bawah, ditunjukkan dengan warna kuning.
• Desil 8 hingga 10: kumpulan kelas menengah atas, ditunjukkan dengan warna biru.

Isi rumah dalam kumpulan paling bawah lazimnya menerima bantuan seperti BLT, atau bantuan tunai langsung, dan bantuan berkaitan BPJS, sistem insurans sosial Indonesia, kata Aviliani. Kebimbangannya tertumpu pada isi rumah di atas mereka: golongan yang pendapatannya merosot tetapi tidak menerima bantuan yang disebutnya.

Bagi keluarga ini, masalah segera ialah wang yang tinggal selepas perbelanjaan asas. Apabila pendapatan menyusut, perbelanjaan bagi barangan dan perkhidmatan lain menjadi lebih sukar untuk dikekalkan. Usulan Aviliani tertumpu pada peningkatan pendapatan itu, bukannya bergantung terutamanya pada belanjawan bantuan sosial yang lebih besar.

Mengapa Pertumbuhan Hampir 5 Peratus Boleh Terasa Tidak Seimbang

Isi rumah berpendapatan lebih tinggi menyumbang sebahagian besar perbelanjaan. Dalam pembentangan yang disusun berdasarkan desil, Aviliani menganggarkan sumbangan tiga kumpulan teratas pada kira-kira 53 peratus daripada keseluruhan perbelanjaan isi rumah.

Tumpuan itu membantu menjelaskan bagaimana perbelanjaan boleh terus menyokong pertumbuhan negara sedangkan isi rumah lain kehilangan kuasa beli. Pembelian oleh golongan yang kewangannya lebih kukuh membawa wajaran yang besar dalam jumlah keseluruhan negara.

Pada acara Kadin: Tinjauan Ekonomi Global & Domestik 2026 pada 15 Januari, Aviliani menggunakan pecahan yang lain. Beliau berkata kumpulan atasan dan kelas menengah atas menyumbang kira-kira 70 peratus daripada penggunaan negara, berbanding 17 peratus daripada kumpulan kelas menengah bawah dan 13 peratus daripada kira-kira 25 juta orang dalam kumpulan berpendapatan rendah.

Berdasarkan angka Januari itu, kumpulan atasan menyumbang bahagian penggunaan kira-kira empat kali ganda berbanding kumpulan kelas menengah bawah: 70 peratus berbanding 17 peratus. Perbandingan itu menunjukkan mengapa kekuatan perbelanjaan isi rumah lebih berada begitu penting kepada hasil keseluruhan negara.

Kebimbangan Aviliani ialah sejauh mana manfaat pertumbuhan dapat dinikmati secara meluas. Keluarga yang mengalami kemerosotan pendapatan mempunyai keupayaan berbelanja yang lebih rendah walaupun jumlah pengeluaran ekonomi meningkat.

Meneliti Angka dan Tarikh dengan Teliti

Pembentangan Aviliani mengandungi beberapa ukuran bagi kelompok pertengahan masyarakat Indonesia: 46.7 juta orang diklasifikasikan sebagai kelas menengah pada 2025, 75 juta digambarkan sebagai kelas menengah bawah pada Januari 2026, dan satu kumpulan yang menurutnya merangkumi kira-kira 33 peratus daripada penduduk dalam pembentangan berasaskan desil.

Bahagian penggunaan pada Januari, iaitu 70 peratus bagi kumpulan atasan dan 17 peratus bagi kumpulan kelas menengah bawah, turut berbeza daripada angka 53 peratus bagi tiga desil teratas dalam pembentangan yang satu lagi. Huraian tersebut merangkumi kumpulan yang dilabel secara berbeza, manakala takrif dan jadual pengiraan yang mendasarinya tidak dinyatakan. Empat desil penuh lazimnya mewakili 40 peratus penduduk, maka kaitan antara desil 4 hingga 7 dengan angka 33 peratus yang disebut itu juga memerlukan penjelasan.

Kronologi acara turut mengandungi satu lagi perkara yang belum terjawab. Kenyataan tentang kumpulan desil berwarna itu bertarikh 20 Februari 2026 dalam huraian pembentangan Katadata Insight, sementara huraian yang lebih terperinci meletakkannya dalam dialog dasar Outlook Ekonomi 2027 di Jakarta pada 20 Oktober, tanpa menyatakan tahunnya.

Urutan yang dapat disusun adalah seperti berikut:

• 2019 hingga 2024: Kelas menengah Indonesia menyusut daripada lebih 57 juta orang kepada kurang daripada 48 juta.
• 2025: Pembentangan Aviliani meletakkan kelas menengah pada 46.7 juta orang, atau sekitar 16.6 peratus daripada penduduk.
• 15 Januari 2026: Pada acara tinjauan ekonomi Kadin di Jakarta, beliau menekankan kemerosotan pendapatan dalam kalangan 75 juta orang dalam kumpulan kelas menengah bawah.
• 20 Februari 2026 dan 20 Oktober: Huraian tentang kenyataan mengenai desil memberikan tarikh acara yang berbeza; tahun bagi tarikh Oktober tidak dinyatakan.

Mengapa Pendapatan Isi Rumah Penting kepada Pengeluaran Negara

Penggunaan menyumbang kira-kira 57 peratus daripada keluaran dalam negara kasar Indonesia, kata Aviliani pada Januari. KDNK mengukur nilai barangan dan perkhidmatan yang dihasilkan dalam sesebuah ekonomi. Oleh itu, pembelian isi rumah merangkumi lebih separuh daripada kegiatan ekonomi negara.

Pelaburan menyumbang kira-kira 30 peratus, manakala sumbangan yang berkaitan dengan belanjawan negara dianggarkan beliau sekitar 8.7 peratus. Mesej utamanya ialah pengguna dan perniagaan swasta memainkan peranan yang jauh lebih besar berbanding perbelanjaan langsung kerajaan semata-mata.

Kemerosotan pendapatan yang berterusan boleh memberi kesan melangkaui keluarga yang mula-mula terjejas. Apabila isi rumah mengurangkan pembelian, perniagaan yang melayani mereka menerima hasil yang lebih rendah. Perniagaan itu kemudiannya mungkin kurang berupaya mengambil pekerja atau berkembang, menjadikan pendapatan isi rumah yang lebih kukuh sebagai perkara penting bagi majikan dan penggubal dasar.

Aviliani menggesa perniagaan swasta dan anggota Kadin supaya memperluas peluang pekerjaan agar kumpulan kelas menengah bawah dapat mencapai kedudukan kewangan yang lebih terjamin dan menyumbang lebih banyak kepada penggunaan. Usul beliau mengaitkan mutu pertumbuhan dengan keupayaan isi rumah untuk turut menikmatinya.

Lebih Banyak Pekerjaan, tetapi Kerja yang Bagaimana?

Aviliani turut mempersoalkan mutu pekerjaan yang diwujudkan. Dalam perbincangan Outlook Ekonomi 2027, beliau berkata sebahagian besar peningkatan pekerjaan berlaku dalam sektor tidak formal, sambil merujuk kepada pertambahan bilangan pemandu teksi motosikal yang menggunakan platform dalam talian.

Kerja tidak formal lazimnya dilakukan di luar aturan pekerjaan standard. Pendapatan boleh berubah-ubah, dan pekerja mungkin menerima lebih sedikit manfaat atau perlindungan berbanding mereka yang mempunyai pekerjaan formal. Bagi sesebuah isi rumah, mendapatkan pekerjaan dan memperoleh pendapatan yang boleh diharap ialah dua langkah yang berkait rapat tetapi berbeza untuk mencapai jaminan kewangan.

Angka pekerjaan Indonesia sebelum ini memberikan konteks kepada kebimbangan tersebut. Pekerjaan tidak formal meningkat daripada 57 peratus daripada keseluruhan pekerjaan pada 2018 kepada 59 peratus pada 2023, iaitu kenaikan dua mata peratusan. Kenyataan Aviliani mengaitkan tekanan terhadap pendapatan kelas menengah dengan perubahan jangka panjang dalam pasaran buruh itu.

Amarannya turut merangkumi ketegangan sosial. Beliau berkata tekanan berpanjangan terhadap isi rumah kelas menengah boleh menyumbang kepada bantahan dan kekacauan. Beliau menyifatkan peningkatan pendapatan dan peluang pekerjaan sebagai sebahagian daripada usaha kerajaan menangani kerentanan mereka.

Jalan Perniagaan untuk Meningkatkan Pendapatan

Cadangan tindak balas Kadin akan memberikan insentif kepada syarikat besar untuk membawa perusahaan kecil dan sederhana ke dalam rantaian bekalan mereka. Rantaian bekalan ialah rangkaian perniagaan yang membekalkan bahan, perkhidmatan dan produk yang diperlukan untuk menghasilkan serta menjual sesuatu.

Syarikat yang lebih kecil boleh menyertai rangkaian itu dengan membekalkan komponen, pembungkusan, pengangkutan atau perkhidmatan lain kepada pembeli yang lebih besar. Hujah Aviliani ialah hubungan komersial yang lebih kukuh akan menjana kegiatan perniagaan dan meningkatkan pendapatan.

Beliau mencadangkan potongan cukai atau insentif cukai lain bagi syarikat besar yang bekerjasama dengan perusahaan lebih kecil. Potongan cukai mengurangkan jumlah pendapatan yang digunakan syarikat untuk mengira cukainya, tertakluk pada peraturan skim berkenaan.

Aviliani mengemukakan pendekatan ini sebagai alternatif kepada peningkatan bahagian perbelanjaan sosial dalam belanjawan negara. Cadangan itu akan menggunakan sistem cukai untuk menggalakkan hubungan perniagaan, dengan kegiatan swasta menjadi jalan untuk meningkatkan pendapatan.

Kenyataan beliau pada Januari turut mengaitkan kegiatan sektor swasta dengan pembiayaan bantuan. Beliau berkata kutipan cukai yang lebih baik daripada kegiatan itu dapat membantu mengekalkan program sosial, sekali gus menghubungkan peluasan perniagaan, hasil awam dan sokongan kepada isi rumah yang rentan.

Sektor Swasta dan Sasaran 8 Peratus

Aviliani berkata sektor swasta merangkumi kira-kira 80 peratus daripada ekonomi Indonesia. Oleh itu, mencapai sasaran pertumbuhan 8 peratus yang dihasratkan kerajaan memerlukan peranan yang lebih besar daripada perusahaan swasta, di samping syarikat milik negara dan koperasi.

Beliau menggesa supaya peluang yang seimbang diberikan kepada kumpulan tersebut. Kenyataannya menyentuh persepsi bahawa kegiatan ekonomi semakin tertumpu pada syarikat milik negara dan Danantara, badan yang mengurus aset negara.

Aviliani, timbalan pengerusi Kadin yang bertanggungjawab terhadap analisis dasar makroekonomi dan mikroekonomi, menyifatkan belanjawan negara sebagai pemangkin dan bukannya pemain ekonomi utama:

APBN itu hanya sebagai katalisator, bukan sebagai pemeran utama. Jadi kalau semuanya mau dipakai melalui APBN, enggak akan mungkin,

Maksud beliau ialah belanjawan negara boleh membantu memulakan kegiatan, tetapi perniagaan swasta perlu melaksanakan sebahagian besar usaha pelaburan, pengeluaran dan pewujudan pekerjaan. Peningkatan pendapatan isi rumah merupakan sebahagian daripada proses itu kerana perbelanjaan pelanggan yang lebih tinggi menyokong permintaan perniagaan.

Disiplin Fiskal dan Ukuran Daya Tahan yang Lebih Luas

Aviliani mengiringi gesaannya supaya sektor swasta turut serta dengan amaran tentang disiplin fiskal. Ruang fiskal bermaksud keupayaan kerajaan berbelanja atau mengurangkan cukai sambil memastikan kewangannya kekal terkawal. Beliau berkata ruang itu perlu dipelihara dan defisit belanjawan dikekalkan dalam had peraturan yang berkuat kuasa.

Pelabur yang membeli bon kerajaan mempertimbangkan keupayaan negara mengurus kewangannya dan membayar balik hutang, katanya. Oleh itu, cara pertumbuhan dibiayai berkait dengan kos dan kemampanan pinjaman awam.

Menteri Penyelaras Hal Ehwal Ekonomi Airlangga Hartarto secara berasingan menyifatkan ekonomi Indonesia sebagai berdaya tahan, dengan risiko kemelesetan yang agak rendah berbanding Amerika Syarikat, China dan Jepun. Beliau memetik penilaian risiko ketika membincangkan pertumbuhan global yang perlahan dan ketegangan geopolitik yang meningkat.

Penilaian Airlangga menyentuh keupayaan ekonomi menghadapi tekanan luaran. Aviliani pula menumpukan perhatian pada cara pendapatan dan perbelanjaan diagihkan dalam ekonomi. Kedua-dua isu itu memberikan dua tugas nyata kepada penggubal dasar: mengekalkan kestabilan negara dan meningkatkan pendapatan isi rumah yang kedudukan kewangannya semakin lemah.

Bagi kumpulan kelas menengah bawah, keutamaan Kadin ialah menyediakan jalan untuk memperoleh pendapatan lebih kukuh melalui pekerjaan dan kegiatan perniagaan. Bagi sasaran pertumbuhan pula, isi rumah yang sama mewakili kumpulan permintaan berpotensi yang besar, jika keupayaan mereka untuk berbelanja meningkat.

Perkara Utama

• Aviliani berkata kira-kira 75 juta orang dalam kumpulan kelas menengah bawah Indonesia menyumbang sekitar 17 peratus daripada penggunaan negara dan berdepan kemerosotan pendapatan.
• Beliau memberi amaran bahawa isi rumah di atas kumpulan berpendapatan paling rendah mungkin menghadapi tekanan tanpa menerima bantuan yang tersedia kepada keluarga berpendapatan rendah.
• Penggunaan menyumbang kira-kira 57 peratus daripada KDNK, menjadikan pendapatan isi rumah penting kepada prospek pertumbuhan Indonesia.
• Kadin mencadangkan insentif cukai kepada syarikat besar yang membawa perusahaan kecil dan sederhana ke dalam rantaian bekalan mereka.
• Aviliani menggesa pewujudan pekerjaan yang lebih kukuh, penyertaan sektor swasta yang lebih besar dan disiplin fiskal berterusan untuk menyokong pertumbuhan lebih pantas.
• Pembentangan itu menggunakan pengelompokan pendapatan yang berbeza, manakala huraian tentang kenyataan mengenai desil memberikan tarikh acara yang bercanggah.